Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ΛΚΝ’

Ο κ. Θεοδωρόπουλος και το κάτεργο

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2016

Επειδή το όνομα του τίτλου είναι σχετικά κοινό, να διευκρινίσω πως εννοώ τον λογοτέχνη κ. Τάκη Θεοδωρόπουλο και την κυριακάτικη επιφυλλίδα του στην Καθημερινή, με τίτλο «Τα ελληνικά ως κάτεργο», έναν τίτλο που αποκτά εμμέσως επικαιρότητα διότι θυμίζει την επιφυλλίδα του αείμνηστου πλέον Ουμπέρτο Έκο «Τα λατινικά σαν τιμωρία», που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Η σημειολογία στην καθημερινή ζωή» και που μπορείτε να τη διαβάσετε εδώ.

Κάτεργο τα ελληνικά λοιπόν στην εκπαίδευση -αλλά ποια ελληνικά; Όπως άλλοι ξεκινούν με γκολ από τ’ αποδυτήρια, ο κ. Θεοδωρόπουλος αρχίζει με λαθροχειρία από τον τίτλο -διότι δεν εννοεί, βεβαίως, τα ελληνικά γενικώς, αλλά τα αρχαία ελληνικά. Δεν θέλω να χάσουμε χρόνο με το άγονο ερώτημα του αν τα ελληνικά είναι μία και ενιαία γλώσσα -ερώτημα βεβαίως που θα απαντιόταν πανεύκολα αν σας έδινα (ή αν μου δίνατε) μια σελίδα Θουκυδίδη. Το θέμα είναι ότι ακόμα και για έναν οπαδό του δόγματος της μίας και ενιαίας, ειδικά σε ένα άρθρο σαν κι αυτό, που αναλύει τη δυσκολία της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο, θα έπρεπε να γίνεται η διάκριση. Τη διάκριση άλλωστε την κάνει και ο ίδιος ο συντάκτης στην αρχή-αρχή της επιφυλλίδας του: Φ​​ίλη μού έλεγε προχθές πως τα εγγόνια της, πρώτη και τρίτη γυμνασίου, δυσκολεύονται πολύ με τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών. Τα αρχαία ελληνικά λοιπόν είναι (κατά Θεοδωρόπουλον) κάτεργο.

Όμως, στη συνέχεια της επιφυλλίδας του, και στο πιο καίριο ίσως σημείο της, ο κ. Θ. επιστρατεύει ξανά τη λαθροχειρία:

Απέναντι σ’ αυτόν τον τρόπο διδασκαλίας ο μαθητής (…) είναι απολύτως φυσιολογικό να μισήσει τα αρχαία ελληνικά. Ξαφνικά βρίσκεται αντιμέτωπος με μια ξένη γλώσσα η οποία, σε αντίθεση με τα αγγλικά, δεν του είναι χρήσιμη ούτε στα αεροδρόμια ούτε για να περιηγηθεί στο Διαδίκτυο. Οι ώρες που ξοδεύονται είναι σαν τις ώρες του καταδίκου που περιμένει την αποφυλάκισή του. Κάποια ποινή εκτίει. Και για ποιο έγκλημα έχει καταδικασθεί; Είναι απλό: γεννήθηκε Ελληνας, και επειδή γεννήθηκε Ελληνας πρέπει να μιλάει ελληνικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Εκπαίδευση, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 233 Σχόλια »

Το μπουκάλι που νανουρίζει

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2016

Το ιστολόγιο δεν είναι εφημερίδα να παρακολουθεί από κοντά την επικαιρότητα, κι έτσι το σημερινό άρθρο δεν θα ασχοληθεί με τα πολιτικά νέα, το είχα άλλωστε γράψει πριν ανακοινωθούν τα αποτελέσματα των εσωκομματικών εκλογών στη Νέα Δημοκρατία. Έτσι, περιορίζομαι να εκφράσω τη χαρά μου που χτυπήθηκε η οικογενειοκρατία και το πελατειακό κράτος και συνεχίζω ανεπίκαιρα με ένα σύντομο γλωσσικό άρθρο, που είναι στην πραγματικότητα ανάπτυξη ενός πολύ σύντομου άρθρου από τον παλιό μου ιστότοπο.

Ποιο είναι το ‘μπουκάλι που νανουρίζει’ του τίτλου; Θα μπορούσε να είναι ένα μπιμπερόν γεμάτο γάλα -οι κόρες μου, θυμάμαι, σαν ήταν μικρές ζητούσαν το βράδυ «το μπουκάλι μου», ξάπλωναν, έπιναν και σε λίγο αποκοιμιούνταν, και το ζεστό γάλα έχει βέβαια καταπραϋντικές ιδιότητες, αλλά το μπουκάλι του τίτλου δεν νανουρίζει κυριολεκτικά αλλά μόνο ετυμολογικά, αφού η ετυμολογία, παρά την… ετυμολογία της (ότι δηλαδή έτυμον = αληθές) δεν λέει την αλήθεια, εκτός κι αν πιστεύετε πως τα πορτοκάλια έρχονται από την Πορτογαλία.

Καμιά φορά ακούμε, ιδίως από ανθρώπους που θέλουν να δώσουν στην ομιλία τους ένα κάπως περισπούδαστο ύφος, από πολιτικούς ας πούμε, φράσεις όπως «Βαυκαλίζεται να πιστεύει ο πολιτικός μου αντίπαλος ότι … όμως η πραγματικότητα θα τον διαψεύσει».

Βαυκαλίζομαι λοιπόν, αυταπατώμαι, ξεγελώ τον εαυτό μου. Και ενεργητικό, βαυκαλίζω κάποιον, τον ξεγελώ, τον αποκοιμίζω με ψεύτικες υποσχέσεις ή, σύμφωνα με τον ορισμό του ΛΚΝ: δημιουργώ σε κπ. εφησυχασμό και αισιοδοξία με απατηλές υποσχέσεις και ελπίδες, που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Όπως είπα όμως, το ρήμα χρησιμοποιείται κυρίως σε μέση φωνή, και γι’ αυτό και το ΛΚΝ σε μέση φωνή δίνει και τις δυο παραδειγματικές φράσεις του: Bαυκαλίζεται με την ιδέα ότι μια μέρα θα γίνει διάσημος ηθοποιός. Mη βαυκαλίζεσαι με ψεύτικες ελπίδες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 363 Σχόλια »

Ποιος είναι ο καθημαγμένος;

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2015

Με ρωτάει ένας φίλος αν είναι σωστός ο τύπος που άκουσε τις προάλλες σε κάποιο δελτίο ειδήσεων μεγάλου καναλιού, ότι η κρίση «έχει καθημάξει τη χώρα».  Θα μπορούσα να το περάσω σε μεζεδάκι, αλλά τελικά αποφάσισα να αφιερώσω σ’ αυτό το ερώτημα το σημερινό μου σημείωμα.

Ξεκινώντας, να πω ότι ο τύπος «έχει καθημάξει» είναι αντικανονικός, παρόλο που βγάζει καμιά εκατοστή γκουγκλιές. Σχηματίστηκε, εύλογα αλλά όχι κανονικά, από τη μετοχή «καθημαγμένος», που δεν είναι πια μετοχή βέβαια, αφού μόνο ως επίθετο χρησιμοποιείται και αφού οι περισσότεροι που τη χρησιμοποιούν δεν ξέρουν καν σε ποιο ρήμα αναφέρεται. (Εσείς το ξέρετε; Αν όχι, προσπαθήστε να το μαντέψετε).

Εύλογα λοιπόν, κάποιος που σκέφτεται ότι η χώρα είναι καθημαγμένη και που θέλει να διατυπώσει τη φράση ενεργητικά, προσπαθεί να βρει τον ενεργητικό παρακείμενο κι έτσι πλάθει το «έχω καθημάξει». Πολύ πιο συνηθισμένο παράδειγμα τέτοιου αντικανονικού σχηματισμού έχουμε στην περίπτωση του «απηυδισμένος», από τον οποίο επίσης κάποιοι πλάθουν τον τύπο «έχω *απηυδήσει» και κάποιοι λιγότεροι πλάθουν και ενεστώτα, «*απηυδώ». Ωστόσο, στο σχηματισμό της αρχαίας μετοχής του παρακειμένου μπαίνει στη μέση η χρονική αύξηση. Το ρήμα είναι απαυδώ (αυδή είναι πανάρχαια λέξη για τη φωνή, που επιβιώνει στον άναυδο, τον άφωνο), απηύδησα στον αόριστο, αλλά «έχω απαυδήσει» στον νεοελληνικό παρακείμενο. Για να πάρουμε ένα παράδειγμα με ένα πιο κοινόχρηστο ρήμα, λέμε «αφηρημένος» που είναι το ρήμα «αφαιρούμαι» αλλά βέβαια δεν λέμε «αφηρώ». Μπορούμε να πούμε «αφαιρεμένος», όχι όμως «έχω αφηρεθεί». Γι’ αυτό και δεν λέμε «έχω απηυδήσει» αλλά «έχω απαυδήσει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 126 Σχόλια »

Η ψαλίδα δε λέει να κλείσει

Posted by sarant στο 20 Ιανουαρίου, 2015

psalidΈχουμε μπει πια στην τελική ευθεία προς τις εκλογές: την Κυριακή θα πάμε στις κάλπες. Το ιστολόγιο πολιτικολογεί αλλά και λεξιλογεί, και ένας τρόπος για να τα συνδυάσει κανείς αυτά τα δύο είναι να εξετάζει τις λέξεις της πολιτικής επικαιρότητας.

Μια από τις λέξεις που ακούστηκαν πολύ μέσα στην προεκλογική περίοδο από τα δελτία ειδήσεων και γενικά από τα μέσα ενημέρωσης, ήταν η ψαλίδα. Τα μεγάλα κανάλια προσπαθούσαν επί εβδομάδες να μας πείσουν ότι «κλείνει η ψαλίδα» ανάμεσα σε ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ, δηλαδή ότι μειώνεται το δημοσκοπικό προβάδισμα ανάμεσα στα δυο μεγαλύτερα κόμματα, υπονοώντας έτσι ότι η διαφορά είναι στα όρια του στατιστικού σφάλματος ή τέλος πάντων αναστρέψιμη.

Δεν ξέρω αν το προσέξατε όμως, εδώ και μερικές μέρες δεν ακούμε τίποτα για την ψαλίδα που κλείνει, αντίθετα όλοι φαίνεται να το έχουν πάρει απόφαση ότι η πρώτη θέση έχει κριθεί -και τώρα η αβεβαιότητα έγκειται στο αν θα κατορθώσει ο ΣΥΡΙΖΑ να πάρει αυτοδύναμη πλειοψηφία στη Βουλή.

Ψαλίδα λοιπόν είναι η διαφορά ανάμεσα σε δύο τιμές. Ψαλίδα είναι βέβαια και το εργαλείο της εικόνας, με τις δυο μεταλλικές λεπίδες -ένα μεγάλο ψαλίδι ή ένα ψαλίδι για ειδικές χρήσεις, ας πούμε η προβατοψαλίδα με την οποία κουρεύουν τα πρόβατα. Η μεταφορά είναι πολύ παραστατική: η μεγαλύτερη τιμή είναι η επάνω λεπίδα της ψαλίδας, η μικρότερη είναι η κάτω λεπίδα. Όταν η ψαλίδα κλείνει, η διαφορά ανάμεσα στις δυο τιμές μειώνεται· όταν ανοίγει, η διαφορά μεγαλώνει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 197 Σχόλια »

Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα

Posted by sarant στο 20 Νοεμβρίου, 2014

basorfanΤα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια είναι ένα από τα θέματα που απασχολούν συχνά το ιστολόγιο, γιατί ο γλωσσικός δανεισμός (και αντιδανεισμός) είναι φαινόμενο που με σαγηνεύει. Κατά καιρούς παρουσιάζω εδώ άρθρα για λέξεις που μπήκαν στα ελληνικά από τη μια ή την άλλη γλώσσα ή για ελληνικές λέξεις σε ξένες γλώσσες ή για αντιδάνεια. Για προφανείς λόγους, μεγάλο μέρος των γλωσσικών αυτών δανείων στην ελληνική γλώσσα είναι τουρκικής προέλευσης -και έχω παλιότερα δημοσιεύσει ένα άρθρο με «220 τούρκικες λέξεις«. Το άρθρο εκείνο είχε ένα μειονέκτημα: το λημματολόγιο δεν το είχα καταρτίσει εγώ αλλά, όπως έλεγα, το είχα βρει να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και είχε αρκετά λαθάκια στις εξηγήσεις, καναδυό λέξεις που δεν ήταν τούρκικης προέλευσης, καθώς και αρκετές ελλείψεις. Έχω σκοπό στο μέλλον να φτιάξω ένα άλλο άρθρο με κάπως πληρέστερο κατάλογο, με τουλάχιστον διπλάσιο πλήθος λημμάτων. Να δούμε πότε θα αξιωθώ.

Κι έτσι, πήρα στα χέρια μου με μεγάλη χαρά και πολύ ενδιαφέρον ένα βιβλίο που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, το «Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα» του Βασίλη Ορφανού. Με ενδιαφέρον, διότι και οι διάλεκτοι είναι θέμα που με ενδιαφέρει πολύ. Με χαρά, επειδή ο Βασίλης είναι καλός φίλος και φίλος του ιστολογίου και ήξερα ότι δουλεύει εδώ και χρόνια το βιβλίο αυτό, κι είναι πάντοτε ενθαρρυντικό να βλέπεις τους κόπους να καρποφορούν και να δίνουν τόσο μεστούς καρπούς: το βιβλίο του Βασίλη εκτείνεται σε σχεδόν 600 σελίδες και περιέχει περίπου 3.000 λήμματα, 3.000 λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό γλωσσικό ιδίωμα.

Ο αριθμός αυτός φαίνεται πολύ μεγάλος, αλλά πρέπει να πάρουμε υπόψη δυο παράγοντες: α) Δεν χρησιμοποιούνται σήμερα όλες αυτές οι λέξεις· και πολλές από όσες χρησιμοποιούνται, ακούγονται κυρίως στην ύπαιθρο ή είναι γνωστές μόνο στους γεροντότερους, και β) Ο Ορφανός καταγράφει επισης όλες τις σύνθετες και παράγωγες λέξεις, ακόμα και όταν μόνο το ένα συνθετικό είναι τουρκογενής λέξη (θα δώσω πιο κάτω ένα παράδειγμα). Από την άλλη, δεν περιλαμβάνει λέξεις που, αν και στις πηγές αναφέρονται ως τουρκικά δάνεια, έχουν μπει στη γλώσσα απευθείας απο τα αραβικά, ας πούμε το ζάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 149 Σχόλια »

Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, μια πρώτη εκτίμηση

Posted by sarant στο 7 Νοεμβρίου, 2014

xlaΓια εμάς που ασχολούμαστε βιοποριστικά με τη γλώσσα, η κυκλοφορία ενός νέου «μεγάλου» λεξικού είναι σημαντικό γεγονός. Τη Δευτέρα το μεσημέρι είχα την τύχη να παρευρεθώ στην επίσημη παρουσίαση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, που εκδόθηκε από την Ακαδημία Αθηνών και αρκετοί φίλοι που το έμαθαν, ζήτησαν τη γνώμη μου για το νέο αυτό σύγγραμμα. Φυσικά, δεν είναι δυνατό να γράψει κανείς μια εμπεριστατωμένη γνώμη για ένα λεξικό (ή για οποιοδήποτε εκτενές σύγγραμμα) μέσα σε μια-δυο μέρες, οπότε εδώ θα δώσω απλώς τις πρώτες εντυπώσεις μου -ας πούμε μια δημοσιογραφική παρουσίαση και όχι μια λεξικογραφική κριτική. Ταυτόχρονα, θα σχολιάσω και ορισμένα πράγματα που γράφτηκαν στον τύπο για το λεξικό αυτό.

Πριν ξεκινήσω, επιβάλλεται μια προειδοποίηση.  Γνωρίζω τον καθηγητή Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, που ήταν ο γενικός συντονιστής της έκδοσης, η ψυχή του λεξικού θα λέγαμε, και πέρυσι είχα την ευκαιρία να διαβάσω ένα μικρό τμήμα του λεξικού και να διατυπώσω κάποιες παρατηρήσεις.  Κατά συνέπεια, δεν είμαι αμερόληπτος. Και η ευνοϊκή μου προδιάθεση προς το λεξικό αυτό ενισχύεται από ορισμένα χαρακτηριστικά της έκδοσής του που θα αναπτύξω παρακάτω.

Το καινούργιο αυτό λεξικό για την οικονομία της συζήτησης θα το αποκαλέσω ΧΛΑ, χωρίς να ξέρω αν αυτό θα είναι το ακρώνυμο που τελικά θα καθιερωθεί: Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, το τρίτο μας «μεγάλο» λεξικό μετά το ΛΝΕΓ (Λεξικό Μπαμπινιώτη αλλιώς) και το ΛΚΝ (Λεξικό [του Ιδρύματος] Τριανταφυλλίδη αλλιώς). Ο ασαφής χαρακτηρισμός «Μεγάλο» δεν έχει να κάνει μόνο με τον όγκο και το λημματολόγιο του λεξικού αλλά και με την διάδοσή του, πραγματική ή προβλεπόμενη. Το δεύτερο λεξικό του οίκου Τεγόπουλου-Φυτράκη, που ονομάστηκε Μείζον, ήταν μεγάλο από μερικές ποσοτικές απόψεις αλλά από πλευράς διάδοσης και επιρροής δεν δικαιολόγησε ποτέ τον τίτλο του.

Το ΧΛΑ εκδίδεται από την Ακαδημία Αθηνών -και, κακά τα ψέματα, για πολλούς Έλληνες το κορυφαίο αυτό πνευματικό ίδρυμα είναι συνδεδεμένο, και όχι άδικα ίσως, με έννοιες όπως ο συντηρητισμός, η αρτηριοσκλήρωση, η ημετεροκρατία. Για να μείνουμε στον χώρο της λογοτεχνίας, όπου τα ονόματα είναι πιο γνωστά στο ευρύ κοινό, είναι χαρακτηριστικό πως ακαδημαϊκός δεν έγινε ο Σεφέρης (για Βάρναλη ούτε λόγος) αλλά ο Γεώργιος Αθάνας -και δεν ήταν ο χειρότερος από τους λογοτέχνες ομολόγους του.

Κι όμως, στην παρουσίαση του ΧΛΑ ο κ. Βασίλειος Πετράκος, Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας, μας εξέπληξε ευχάριστα όταν ανέφερε, ανάμεσα στα άλλα, και τα εξής: «Η Ακαδημία με το Χρηστικό Λεξικό δεν αποβλέπει σε ρύθμιση της γλώσσας, αποδεδειγμένως ανεδαφική, τουλάχιστον από τα χρόνια του Κοραή. Παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο και επιστημονικώς εξακριβωμένο την πραγματική μορφή της Νεοελληνικής, τον γλωσσικό πλούτο της και τις θαυμαστές εκφραστικές δυνατότητές της … Το μέγα πλήθος των νεολογισμών και των νέων σημασιών που περιέχονται στο Χρηστικό Λεξικό είναι η αψευδής μαρτυρία αυτού του γεγονότος, που δείχνει τη δημιουργική δύναμη των Ελλήνων στη γλώσσα και διαψεύδει όσους θρηνούν για τη φθορά της».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , | 232 Σχόλια »

αφενός ή εξ αδιαιρέτου;

Posted by sarant στο 2 Οκτωβρίου, 2014

Εντάξει, ο τίτλος είναι λιγάκι προβοκατόρικος, αφού τέτοιο δίλημμα δεν μπαίνει. Με το σημερινό άρθρο έρχομαι να εκπληρώσω κάτι που υποσχέθηκα προχτές, όταν συζητήσαμε για το φαινόμενο της σχιζολεξίας. Είχα πει ότι σχιζολεξία έχουμε όταν κάποιος χωρίζει λέξεις που είναι κοινώς αποδεκτό ότι γράφονται ενωμένες ή που γράφονταν πάντοτε ως μία λέξη (π.χ. *κατ’ επείγον), αλλά βέβαια υπάρχουν πολλές δεκάδες περιπτώσεις εκφωνημάτων που άλλοι τις γράφουν ως μία λέξη και άλλοι ως δύο (ή, σπάνια, περισσότερες), οπότε το πραγματικό δίλημμα διατυπώνεται με το ερώτημα «μία ή δύο λέξεις;«, όπως είναι και ένα σχετικό άρθρο του φόρουμ της Λεξιλογίας (βέβαια μερικές φορές δεν είναι δύο οι λέξεις, αλλά περισσότερες, π.χ. ειδεμή, εντωμεταξύ/εν τω μεταξύ.

Για να μη μπλέξουμε τα δύο ζητήματα (σχιζολεξία και μία ή δυο λέξεις) είχα υποσχεθεί να ανεβάσω σύντομα, ακόμα και μέσα στην εβδομάδα, ένα δεύτερο άρθρο αφιερωμένο στο δίλημμα «μία ή δυο λέξεις». Και αφού χτες ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε ότι θα ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης αναζωπυρώνοντας την εκλογολογία, είπα κι εγώ να αρχίσω να τηρώ τις υποσχέσεις!

Γενικοί κανόνες για να απαντήσουμε στο δίλημμα υπάρχουν, αλλά έχουν εξαιρέσεις, οπότε χρήσιμο είναι να δοθεί ένας λίγο-πολύ εξαντλητικός κατάλογος, τουλάχιστον των εκφωνημάτων που γράφονται ως μία λέξη.

Από το καταπληκτικό βιβλίο Νεοελληνική ορθογραφία του Γ. Παπαναστασίου, που το είχε μοιράσει πρόσφατα σε δύο τομίδια το Βήμα, αντιγράφω τις «προτεινόμενες γραφές» με μία ή δύο λέξεις, όπου έχουν ληφθεί υπόψη οι συστάσεις της Γραμματικής Τριανταφυλλίδη, της Γραμματικής Τσοπανάκη και του Οδηγού της Άννας Ιορδανίδου. Στο τέλος, επισημαίνω ορισμένες διαφορές που έχει ο αντίστοιχος πίνακας του Μπαμπινιώτη.

Γενικά κριτήρια:
α) Φωνητικά κριτήρια. Προτιμάται η γραφή με δύο λέξεις όταν ακούγονται σαφώς δύο τόνοι. Αυτό ισχύει ιδίως για δάνεια, π.χ. άφτερ σέιβ.

β) Λεξιλογικά-σημασιολογικά κριτήρια. Προτιμάται η γραφή με μία λέξη, όταν ένα από τα στοιχεία που την αποτελούν δεν απαντά μεμονωμένο, π.χ. ειδάλλως, δηλαδή. Επίσης, όταν η σύνδεση των στοιχείων είναι πολύ στενή: εξαιτίας.

γ) Κριτήρια γραφής. Προτιμάται η γραφή με δύο λέξεις όταν η μονολεκτική γραφή θα δημιουργούσε ακολουθία γραμμάτων που δεν είναι αποδεκτή, π.χ. εν γένει, εν μέρει.

Με βάση τα παραπάνω, προτείνονται τα εξής (συμπληρώνω τον κατάλογο του Παπαναστασίου με ορισμένες λογιότερες λέξεις, που τις σημειώνω με αστερίσκο για να ξεχωρίζουν).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Πλειοψηφίες και μειονότητες

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2014

Στο σημερινό θέμα έχω αναφερθεί παρεμπιπτόντως δυο-τρεις φορές στο ιστολόγιο, αλλά ειδικό άρθρο δεν έχω αφιερώσει. Πρόκειται για την (υποτιθέμενη) διάκριση ανάμεσα στις λέξεις «πλειοψηφία» και «πλειονότητα». Την ξαναθυμήθηκα προχτές, όταν έγραψα εδώ ότι κάποιοι είναι «στη συντριπτική πλειοψηφία τους» υποστηρικτές των κομμάτων της συγκυβέρνησης και ένας καλός φίλος στο Φέισμπουκ μού υπενθύμισε σε προσωπικό μήνυμα ότι το σωστό είναι «πλειονότητα» και όχι «πλειοψηφία».

Ο φίλος στηρίζει την άποψή του στο επιχείρημα ότι, από την ετυμολογία του, ο όρος «πλειοψηφία» πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο όταν η υπεροχή αυτή προκύπτει από ψηφοφορία ή άλλη εκλογική διαδικασία, και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις πρέπει να χρησιμοποιείται ο όρος «πλειονότητα». Η άποψη αυτή υποστηρίζεται πράγματι από πολλούς λαθοθήρες, και μπορείτε να τη βρείτε σε καταλόγους με τα συχνότερα (ή τα φριχτότερα) «λάθη που κάνουμε στη γλώσσα μας», αλλά νομίζω ότι δεν είναι σωστή.

Πράγματι, όπως απάντησα στον φίλο μου, σύμφωνα με το εγκυρότερο ελληνικό λεξικό, το ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) η λέξη πλειοψηφία σημαίνει, μεταξύ άλλων: ο μεγαλύτερος αριθμός, το μεγαλύτερο ποσοστό (σε σχέση με ένα σύνολο). Το λεξικό δίνει τις εξής παραδειγματικές φράσεις: H πλειοψηφία των Ελλήνων είναι υπέρ της ενωμένης Ευρώπης. H πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής είναι αγρότες.

Και τις δύο αυτές φράσεις, οι σκληροπυρηνικοί λαθοθήρες θα τις θεωρούσαν λανθασμένες, αφού η ανάδειξη του μεγαλύτερου ποσοστού δεν έχει προκύψει από ψηφοφορία. Ίσως την πρώτη να τη δέχονταν καταχρηστικά, αφού ενδεχομένως προϋποθέτει κάποια δημοσκόπηση, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα δέχονταν τη δεύτερη, όπου η αριθμητική υπεροχή διαπιστώνεται από καταμέτρηση ή απογραφή και όχι από ψηφοφορία.

Από τη στιγμή όμως που ένα έγκυρο λεξικό δέχεται μια σημασία, χωρίς μάλιστα να τη θεωρεί καταχρηστική, η άποψη ότι σωστός τύπος είναι ο τ. πλειονότητα δεν στηρίζεται σε καμιά βάση. Είναι καθαρά θέμα προτίμησης αν θα επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «πλειονότητα» ή τον όρο «πλειοψηφία», ενώ κάποιοι μπορεί να χρησιμοποιούν πότε τον ένα όρο και πότε τον άλλο. Προσωπικά χρησιμοποιώ συνήθως τον όρο «πλειοψηφία» και σπανιότερα τον όρο «πλειονότητα», ενώ μερικές φορές χαριτολογώντας αναφέρω και τους δύο, π.χ. «η πλειοψηφία (πλειονότητα αν επιμένετε πολύ) θα συμφωνήσει ότι…».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , | 65 Σχόλια »

Ένα γλωσσάρι για την Αληθινή απολογία του Σωκράτη

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2014

b_10616_apologia_socrates_varnalis_kraounakis_speira6_webΑπό την Πέμπτη 10 Ιουλίου και ως τις 19 του μηνός ανεβαίνει στο Ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη δραματοποιημένη η «Αληθινή απολογία του Σωκράτη» του Κώστα Βάρναλη, σε σκηνοθεσία του Ένκε Φεζολλάρι και με τον Σταμάτη Κραουνάκη στον ρόλο του Σωκράτη. Το έργο του Βάρναλη έχει μορφή μονολόγου, οπότε έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς ακριβώς έγινε η δραματοποίηση, ωστόσο εδώ θα σταθώ περισσότερο στο κείμενο.

Το έργο του Βάρναλη εκδόθηκε στα τέλη του 1931, προς το τέλος δηλαδή της «δημιουργικής δεκαετίας», για να χρησιμοποιήσουμε τον χαρακτηρισμό του Γιάννη Δάλλα, ο οποίος ονομάζει έτσι την περίοδο 1923-1933, αν δεν κάνω λάθος, κατά την οποία ο Βάρναλης έδωσε τα σημαντικότερα έργα του, δεκαετία που ολοκληρώθηκε με τη ριζικά αναθεωρημένη δεύτερη έκδοση του Φωτός που καίει (αυτήν που ξέρει δηλαδή ο σημερινός αναγνώστης).

Βέβαια, όπως και πολλά από τα έργα της δεκαετίας αυτής (Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική, Σκλάβοι πολιορκημένοι), έτσι και τα πρώτα τουλάχιστον σχεδιάσματα της «Αληθινής απολογίας» ο Βάρναλης τα σύνθεσε στη Γαλλία, στο Παρίσι ή στο φιλόξενο σπίτι του χαράκτη Γιάννη Κεφαλληνού στο χωριό Σεν Μαρ Λα Πιλ κοντά στην Τουρ.

Η Αληθινή απολογία του Σωκράτη χρησιμοποιεί το ιστορικό γεγονός της δίκης του Αθηναίου φιλόσοφου για να ασκήσει καταλυτική κριτική στην εκμετάλλευση και την ανελευθερία, χωρίς όμως να αγιογραφεί τον εξαθλιωμένο λαό. Η πρόζα του είναι εξαιρετικά δουλεμένη, ωστόσο το έργο έχει τέτοια ζωντάνια και τόση δροσιά που φαίνεται σαν να έχει γραφτεί μονομιάς. Ίσως πρόκειται για το τελειότερο δείγμα ανόθευτης δημοτικής γλώσσας στη λογοτεχνία μας, όπως και για το κορυφαίο έργο τσουχτερής, καταλυτικής σάτιρας -ενώ παράλληλα ο Βάρναλης δείχνει, χωρίς όμως να επιδεικνύει, τη σπάνια αρχαιομάθειά του.

Όπως σημειώνει ο Βάρναλης στον πρόλογο της τρίτης έκδοσης του έργου: «Η «Απολογία» γράφτηκε στα 1931 σαν ένα είδος διαμαρτυρίας ενάντια στην τοτεσινή «δημοκρατία» του ιδιωνύμου, του Καλπακιού και των διαφόρων στρατιωτικών κινημάτων, που είχανε κατακουρελιάσει τις συνταγματικές ελευθερίες του πολίτη κι είχανε διαφθείρει ολάκερο το δημόσιο βίο της χώρας και προετοιμάσει τη διχτατορία της 4ης Αυγούστου». Πράγματι, η Απολογία έχει σαφέστατο πολιτικό μήνυμα, αλλά όχι λιγότερο ενδιαφέρον γι’ αυτό το λόγο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βάρναλης, Λογοτεχνία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 92 Σχόλια »

Απόφραξη σημαίνει βούλωμα ή ξεβούλωμα;

Posted by sarant στο 18 Ιουνίου, 2014

apofraxΠροχτές, μου έστειλε ένας φίλος τη φωτογραφία που βλέπετε αριστερά, ρωτώντας με αν είναι σωστή η χρήση της λέξης «αποφράσσει» στο μήνυμα που βάζει το υπουργείο πάνω στα πακέτα των τσιγάρων για να θυμίζει στους καπνιστές τις βλαβερές συνέπειες του καπνού. Λοιπόν, το κάπνισμα αποφράσσει τις αρτηρίες, αλλά είναι αυτό καλό ή κακό;

Η κοινότερη χρήση της λέξης «απόφραξη» στην καθημερινή ζωή είναι ίσως στις αποφράξεις των αποχετεύσεων -εκεί, η απόφραξη είναι το ξεβούλωμα, οπότε για μια στιγμή μπορεί κάποιος να σκεφτεί ότι το κάπνισμα κάνει καλό, ότι είναι ευεργετικό, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τις αρτηρές, που τις ξεβουλώνει.

Όμως, μόνο για μια στιγμή. Επειδή δεν κατεβήκαμε χτες από άλλον πλανήτη, τη δεύτερη στιγμή καταλαβαίνουμε ότι η ερμηνεία αυτή δεν στέκει. Καταρχάς, ξέρουμε ότι τα μηνύματα πάνω στα πακέτα των τσιγάρων προειδοποιούν για τις αρρώστιες και τα άλλα φοβερά που μπορεί να πάθουν όσοι καπνίζουν, καρκίνο, καρδιαγγειακά, εγκεφαλικά, ανικανότητα (εξού και το ανέκδοτο μ’ εκείνον που παίρνει τσιγάρα απ’ το περίπτερο, βλέπει το μήνυμα περί ανικανότητας και το γυρίζει στον περιπτερά ζητώντας να του δώσει ένα με καρκίνο). Άρα, αποκλείεται τα μηνύματα να αναφέρουν ένα θετικό του καπνίσματος -άλλωστε, οι δυο επόμενες συνέπειες που αναφέρονται (έμφραγμα και εγκεφαλικά) είναι αναμφίσημα αρνητικές και όσο πιο μακρυά από μας τόσο καλύτερα.

Αν όμως είναι έτσι, πώς εξηγείται η φράση «το κάπνισμα αποφράσσει τις αρτηρίες;» Τι τις κάνει τις αρτηρίες το κάπνισμα αν δεν τις ξεβουλώνει;

Αν πάμε στο λεξικό, θα δούμε ότι το ρήμα «αποφράσσω» (ή αποφράζω) έχει δύο σημασίες: 1) φράζω κάτι εντελώς, 2) ξεβουλώνω. Ναι, σωστά διαβάσατε, έχει δυο σημασίες που είναι εντελώς αντίθετες η μια με την άλλη, που η μια είναι η άρνηση της άλλης. Κι έτσι, «απόφραξη» μπορεί να είναι είτε το φράξιμο, το βούλωμα είτε το ξεβούλωμα ενός πόρου που είναι φραγμένος, π.χ. ενός αγωγού ομβρίων υδάτων.

Στην ιατρική ορολογία, η απόφραξη έχει πάντοτε την πρώτη σημασία: απόλυτο φράξιμο, που λέει το λεξικό. Έτσι έχουμε απόφραξη αρτηριών, αλλά και αεραγωγών, και του εντέρου ή του ουρητήρα ή του δακρυικού πόρου. Σε όλες τις περιπτώσεις έχουμε έναν αγωγό, έναν σωλήνα, που φράζει και προκαλεί διάφορα προβλήματα. Με την ίδια σημασία έχουμε και ασθένειες/συμπτώματα όπως την αποφρακτική άπνοια ή την αποφρακτική πνευμονοπάθεια. Επομένως, σωστό είναι το μήνυμα «το κάπνισμα αποφράσσει τις αρτηρίες», αυτός είναι ο καθιερωμένος όρος.

(Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί άλλο ρήμα; Θα μπορούσαμε βέβαια να γράψουμε ‘το κάπνισμα φράζει τις αρτηρίες’, αλλά αυτό μόνο σε μια άλλη Ελλάδα, σε ένα παράλληλο σύμπαν. Σε αυτήν εδώ την Ελλάδα, όπου μας έχει κάτσει το τρισχιλιετιλίκι στο λαιμό, αποκλείεται).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 127 Σχόλια »

Παραλήρημα, μια λέξη της μόδας

Posted by sarant στο 2 Μαΐου, 2014

Ή τουλάχιστον, αυτή είναι η εντύπωσή μου, που μπορεί να είναι και λαθεμένη: νομίζω ότι τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί πολύ η χρήση της λέξης «παραλήρημα», με τη μεταφορική της σημασία, στην πολιτική αντιπαράθεση. Βέβαια, παρά τις προόδους της υπολογιστικής γλωσσολογίας, αμφιβάλλω αν υπάρχει, ακόμα και για τα αγγλικά, κάποιο εργαλείο που να καταγράφει τις συχνότητες των λέξεων στα σώματα κειμένων και να μας δείχνει χρόνο με το χρόνο ποιες λέξεις σημειώνουν αισθητή αύξηση στη συχνότητα χρήσης τους -κι αν υπάρχει τέτοιο θαυματουργό εργαλείο για τα αγγλικά, μάλλον δεν θα υπάρχει για τα ελληνικά, οπότε ο καθένας βασίζεται στην, αναγκαστικά αποσπασματική, εποπτεία που έχει στο γλωσσικό τοπίο και στην υποκειμενική του κρίση.

Πάντως, το παραλήρημα το ακούω όλο και συχνότερα, για χαρακτηρισμό των δηλώσεων ή των απόψεων κάποιου δημόσιου προσώπου. Για παράδειγμα, και μένοντας στην τελευταία εβδομάδα, βρίσκω από το γκουγκλ ότι «παραλήρημα» χαρακτηρίστηκαν: η συνομιλία του ιδιοκτήτη των Κλίπερς στην οποία εξέφρασε ρατσιστικές απόψεις· οι δηλώσεις Βγενόπουλου σε κυπριακό κανάλι («νέο παραλήρημα Βγενόπουλου«)· τα όσα είπε ο Παναγιώταρος στη Βουλή («νέο ρατσιστικό παραλήρημα Παναγιώταρου«)· οι δηλώσεις άλλων χρυσαβγιτών («παραλήρημα ύβρεων και απειλών κατά της κυβέρνησης και των πολιτικών κομμάτων«)· μια τοποθέτηση του δημάρχου Πειραιώς κατά των αδέσποτων ζώων («αντιφιλοζωικό παραλήρημα από τον Βασίλη Μιχαλολιάκο«)· όσα είπε ο Ευ. Βενιζέλος στη διακαναλική του συνέντευξη («Παραλήρημα Βενιζέλου που μίλησε για διάλυση της ΝΔ«)· η ανακοίνωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου («Οικουμενιστικό παραλήρημα από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο«)· η επιστολή ενός πολιτευτή προς υποψήφιο δήμαρχο της Κορίνθου («Ο Πέτρος σε ανεπανάληπτο πολιτικό παραλήρημα«)· ένα άρθρο της Αυγής που ασκούσε κριτική στο ΚΚΕ («Παραλήρημα…«)· το ξέσπασμα του Λιάγκα στην τηλεόραση («Παραλήρημα Λιάγκα«)· οι εναντίον της Ρωσίας δηλώσεις του πρωθυπουργού της Ουκρανίας («Παραλήρημα Γιατσενιούκ«)· ένα σχόλιο του ΣΥΡΙΖΑ για την ομιλία του πρωθυπουργού, σύμφωνα με τον κυβερνητικό εκπρόσωπο («Το παρατεταμένο παραλήρημα του ΣΥΡΙΖΑ δεν πείθει πλέον κανένα«)· δηλώσεις του προέδρου του ΠΑΟΚ («Παραλήρημα Σαββίδη«).

Δεκατρείς περιπτώσεις μέσα σε μια βδομάδα, και δεν αποκλείεται να είναι κι άλλες που να μου ξέφυγαν, ενώ δεν υπολόγισα τις άλλες σημασίες της λέξης «παραλήρημα» όπως π.χ. τη σημασία του ακράτητου ενθουσιασμού («Ο Σάκης βγήκε στη σκηνή και προκάλεσε παραλήρημα»), ούτε τις επαναληπτικές χρήσεις (η συνομιλία του ρατσιστή προέδρου των Κλίπερς χαρακτηρίστηκε παραλήρημα από πολλές πηγές, όχι μόνο απο μία). Κι όπως βλέπετε, η λέξη χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει σχεδόν τα πάντα, από όντως ασυνάρτητα ξεσπάσματα μέχρι νηφάλιες τοποθετήσεις, ακόμα και του Πατριάρχη! Επίσης, ο χαρακτηρισμός «παραλήρημα» εκτοξεύεται περίπου από τους πάντες εναντίον των πάντων, αφού έτσι έχουν χαρακτηριστεί κόμματα και πρόσωπα από όλο το πολιτικό φάσμα αλλά και εκτός πολιτικής. Για να μην παρεξηγηθώ, απλώς καταγράφω περιπτώσεις: ούτε θεωρώ βάσιμους τους χαρακτηρισμούς, ούτε τους αποδοκιμάζω. Η καταγραφή άλλο σκοπό έχει, ή μάλλον δύο σκοπούς: α) να αποδείξει ότι ο όρος «παραλήρημα» χρησιμοποιείται συχνά, πράγμα που νομίζω αποδείχτηκε, και β) ότι χρησιμοποιείται όχι ακριβώς με την κυριολεκτική του σημασία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , , | 121 Σχόλια »

Τι κάνει αυτός που διαφεντεύει;

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2014

Χτες έγινε η παρουσίαση του βιβλίου μου στον Ιανό, ευχαριστώ από καρδιάς όσους ήρθαν και κάποια στιγμή θα ανεβάσω υλικό από την εκδήλωση. Θυμίζω όμως ότι σήμερα στις 8.30 μ.μ. γίνεται στον ίδιο χώρο, στον Ιανό (Σταδίου 24), η παρουσίαση του βιβλίου της Άννας Ιορδανίδου «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία», στην οποία παίρνω μέρος και εγώ.

Στις αρχές του μήνα δημοσιεύτηκε στο protagon.gr ένα ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Βαρουφάκη, σχετικά με την τριπλή απειλή που μπορεί ή πρέπει να διατυπώσει η Ελλάδα προς τους εταίρους της -άλλωστε ο τίτλος είναι «Η τριπλή απειλή μας». Ωστόσο, επειδή εδώ δεν οικονομολογούμε αλλά λεξιλογούμε, εγώ τουλάχιστον δεν θα σταθώ στο περιεχόμενο του άρθρου (ευχαρίστως όμως θα ακούσω σχόλιά σας), αλλά μόνο στην εναρκτήρια πρότασή του: Είναι, πλέον, εμφανές ότι η χώρα μας έχει απολέσει πλήρως τη δυνατότητα να διαφεντεύει το μέλλον της. Και, ακριβέστερα, θα σταθώ σε μία μόνο λέξη αυτής της πρότασης, που θα τη μαντέψατε από τον τίτλο του άρθρου: στο ρήμα «διαφεντεύω».

Κατά το ΛΚΝ, το «διαφεντεύω» χαρακτηρίζεται ρήμα «λαϊκότροπο», ενώ και το λεξικό Μπαμπινιώτη το χαρακτηρίζει «λαϊκό», άσχετο αν στο άρθρο του Βαρουφάκη το βλέπουμε να συνταιριάζεται με έναν καθαρά λόγιο τύπο όπως τον «έχει απολέσει». Σύμφωνα με τα λεξικά, το ρήμα «διαφεντεύω» έχει δύο σημασίες, α. εξουσιάζω, κυβερνώ και β. υπερασπίζομαι, προστατεύω. Στο απόσπασμα του Βαρουφάκη το «διαφεντεύω» χρησιμοποιείται με τη δεύτερη σημασία, αν και μπορεί να ερμηνευτεί και με τις δυο σημασίες, επειδή βρίσκεται στο σημείο τομής τους: όποιος εξουσιάζει κάτι, το υπερασπίζεται κιόλας απέναντι σε αυτούς που το επιβουλεύονται, κι από την άλλη για να υπερασπιστεί κάποιος κάτι πρέπει να το εξουσιάζει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 70 Σχόλια »

Οι λέξεις της Ιζαμπώς

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2014

Προχτές ανέβασα ένα άρθρο γραμμένο από τον φίλο Κορνήλιο, σχετικά με ορισμένες λέξεις και ορισμένα λάθη στο μυθιστόρημα «Πριγκιπέσα Ιζαμπώ» του Άγγελου Τερζάκη. Έκανα κι εγώ μερικά σχόλια σε εκείνο το άρθρο, αλλά δεν έγραψα όσα ήθελα επειδή θα παραμάκραινε το άρθρο, οπότε τα προσθέτω τώρα, στη σημερινή δημοσίευση.

Είπαμε ότι το μυθιστόρημα του Τερζάκη, που εκτυλίσσεται στην εποχή της Φραγκοκρατίας, περιέχει αρκετές λέξεις της εποχής, άγνωστες στον σημερινό αναγνώστη, και γι’ αυτό ο ίδιος ο συγγραφέας στο τέλος του βιβλίου του παραθέτει γλωσσάρι με πάνω από 100 λήμματα. Τα λήμματα εκείνα ήταν λέξεις της εποχής. Στην επανέκδοση του βιβλίου, προστέθηκαν κι άλλα λήμματα, όχι μόνο της εποχής, από τον επιμελητή Άγγελο Αφρουδάκη.

Λογαριάζω να παρουσιάσω εδώ αυτό το (επαυξημένο) γλωσσάρι, αλλά πρώτα θέλω να πω μερικά πράγματα για το μυθιστόρημα, που τα έχω πάρει από το βιβλίο του Κ. Δημάδη «Δικτατορία – Πόλεμος και πεζογραφία 1936-1944» (Γνώση, 1991) -και ευχαριστώ πολύ τον Κορνήλιο που μου έστειλε τα σχετικά αποσπάσματα.

Λοιπόν, το μυθιστόρημα του Τερζάκη, όπως είπαμε στο προηγούμενο άρθρο, είχε αρχικά δημοσιευτεί σε συνέχειες στην Καθημερινή το 1937, ενώ σε μορφή βιβλίου εκδόθηκε το 1945, πολύ επαυξημένο. Η αρχική μορφή περιλαμβάνει 2 μέρη και έχει συνολικά έκταση 83.500 περίπου λέξεις. Η τελική μορφή περιλαμβάνει 3 μέρη και έχει συνολικά έκταση 228.000 περίπου λέξεις -υπερδιπλασιασμός. Για να το δείξουμε αλλιώς, το τρίτο (νέο) μέρος έχει έκταση μεγαλύτερη απ’ό,τι ολόκληρη η πρώτη μορφή του έργου στην εφημερίδα.

Κάτι άλλο ενδιαφέρον είναι ότι, και στο κομμάτι του έργου που είναι κοινό στις δύο μορφές, ο Τερζάκης έχει κάνει εκτεταμένες αλλαγές, έχει αλλάξει περίπου το 27% των λέξεων. Τι είδους αλλαγές είναι αυτές; Επειδή η πρώτη μορφή του έργου δεν νομίζω να έχει εκδοθεί σε βιβλίο κι επειδή δεν έχω στη διάθεσή μου τα σχετικά φύλλα της εφημερίδας όπου δημοσιεύτηκε, στηρίζομαι και πάλι στην εργασία του Κ. Δημάδη, απ’ όπου σταχυολογώ:

Μορφή 1937                                                   Μορφή 1945

αναμονή                                                          απαντοχή

ρουθούνισμα                                                   βρούχισμα

ρούχο                                                              αντερί

νόθος                                                               μούλος

σάλπιγγα                                                         βούκινο

φώναξε                                                            ρέκαξε

ναύαρχος                                                         αμιράλης

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Λεξικογραφικά, Λογοτεχνία, Μεσαίωνας, Ορολογία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , | 138 Σχόλια »

Κάνε μου λιγάκι μμμ

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2013

Οι παλιότεροι θαμώνες του ιστολογίου θα θυμούνται ότι κατά καιρούς έβαζα άρθρα για τα γράμματα του αλφαβήτου και ότι είχα τελειώσει με όλα τα φωνήεντα (εδώ το άρθρο για το Α). Καιρός είναι να συνεχίσω, να μη μείνουν παραπονεμένα τα σύμφωνα, και το σημερινό άρθρο θα το αφιερώσουμε στο γράμμα Μ.

phoenician-mem-clip-art_435348Το Μ είναι το 12ο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, είναι και το 13ο γράμμα του λατινικού αλφαβήτου, σε κάθε περίπτωση μεσαίο γράμμα, ξεκινάμε λοιπόν από τη μέση χωρίς ακόμα να έχω αποφασίσει αν θα πάμε προς την αρχή ή προς το τέλος. Το ελληνικό γράμμα προέρχεται από το φοινικικό γράμμα mem, που το βλέπετε στην εικόνα αριστερά, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το αιγυπτιακό ιερογλυφικό σύμβολο για το «νερό». Πράγματι, το σχήμα του αποδίδει καλά τον κυματισμό του νερού.

Στα αρχαϊκά ελληνικά αλφάβητα το Μ δεν ήταν συμμετρικό (μερικά βλέπουμε εδώ), ενώ αλλού το σύμβολο Μ χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση του σίγμα (δείτε την επιτύμβια πλάκα στην ίδια σελίδα). Στη μικρογράμματη γραφή, που προέκυψε κατά τους βυζαντινούς χρόνους, το αριστερό ποδαράκι (κεραία για να το πούμε πιο επίσημα) έχει προεκταθεί προς τα κάτω κι έτσι το πεζό μ διαφέρει από το λατινικό πεζό m, ενώ τα κεφαλαία τους είναι πανομοιότυπα. Παρεμπιπτόντως, αν δείτε σε κείμενο γραμμένο στην κυριλλική καλλιγραφική γραφή ένα m, αυτό δεν είναι το πεζό του Μ, είναι το πεζό του Τ, το κάνουν για να μπερδέψουν τους φράγκους.

Στα αρχαία ελληνικά το γράμμα γραφόταν μυ (με περισπωμένη), ίσως με επιρροή από το αρχαίο ηχομιμητικό επιφώνημα μυ (πρβλ. μυκώμαι, μυία κτλ.) ενώ στα νέα ελληνικά γράφουμε μι. Το Μ στο αρχαιοελληνικό ακροφωνικό σύστημα αρίθμησης χρησιμοποιόταν για αναπαράσταση του αριθμού 10.000 (Μύριοι), αλλά στο νεότερο επίσης αρχαιοελληνικό αλφαβητικό σύστημα αρίθμησης, που διατηρείται ίσαμε σήμερα σε κάμποσες εφαρμογές, είχε την αριθμητική αξία 40 (μ’ = 40). Σε εισαγωγές βιβλίων, που κάποτε σελιδαριθμούνται με το ρωμαϊκό ή το ελληνικό σύστημα, μπορείτε να δείτε το μ σε σελιδαρίθμηση π.χ. μδ’ για τη σελίδα 44. Συνήθως μπαίνει τόνος όταν το μ/Μ χρησιμοποιείται ως αριθμητικό, αλλά όχι πάντα. Η ραψωδία Μ της Ιλιάδας είναι η δωδέκατη και λέγεται «Τειχομαχία» αφού περιγράφει τη μάχη γύρω από το τείχος που είχαν χτίσει οι Αχαιοί για να προφυλάσσουν τα πλοία τους. Εκεί περιέχεται και ο περίφημος στίχος «εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι περί πάτρης», που τον είπε ο Έκτορας (οι Αχαιοί είχαν το «αμύνεσθαι περί νηών, διότι αν τους έκαιγαν τα πλοία θα έχαναν και την ελπίδα επιστροφής στην πατρίδα). Στην Οδύσσεια, η ραψωδία μ είναι από τις πιο περιπετειώδεις, όπως φαίνεται κι από τον τίτλο της «Σειρήνες. Σκύλλα. Χάρυβδις. Βόες ηλίου». (Τις ραψωδίες της Ιλιάδας πάντοτε τις γράφουμε με κεφαλαιο, της Οδύσσειας με πεζό γράμμα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 111 Σχόλια »