Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ΛΝΕΓ’

Ο δάσκαλος δεν δάσκει

Posted by sarant στο 19 Απρίλιος, 2018

Δεν δάσκει ο δάσκαλος, βεβαίως. Διδάσκει, γι’ αυτό και ονομάστηκε διδάσκαλος. Στη συνέχεια, στη νεότερη γλώσσα, ο διδάσκαλος έχασε την πρώτη του συλλαβή, κι έγινε δάσκαλος, αν και ο παλαιοτερος τύπος επίσης χρησιμοποιείται, είτε αυτόνομος σε λογιότερο ύφος είτε σε παράγωγα (π.χ. διδασκαλικός).

Το φαινόμενο εξαιτιας του οποίου ο διδάσκαλος έγινε δάσκαλος ονομάζεται «απλολογία». Συμφωνα με τον ορισμό του ΛΝΕΓ, απλολογία είναι η σίγηση ολόκληρης συλλαβής, όταν ακολουθεί στην ίδια λέξη συλλαβή που περιέχει το ίδιο σύμφωνο (με όμοιο ή διαφορετικό φωνήεν), γεννώντας λόγω τής επανάληψης αίσθημα κακοφωνίας, π.χ. τετράπεζα > τράπεζα, διδάσκαλος > δάσκαλος, αμφιφορεύς > αμφορέας.

Κατά το ΛΚΝ, η απλολογία είναι: γραμματικό φαινόμενο που παρατηρείται σε μια λέξη όταν αποβάλλει τη μία από τις δύο συνεχόμενες συλλαβές της που έχουν τα ίδια ή συγγενικά σύμφωνα, π.χ. αποφοιτητήριον > αποφοιτήριο.

Παρεμφερείς ορισμοί, κάπως πιο σφιχτός ο δεύτερος, με διάσημα παραδειγματα απλολογίας.

Η ίδια η λέξη «απλολογία» δεν υπήρχε στα αρχαία, είναι ελληνογενής σχηματισμός που τον πήραμε από τα γαλλικά (haplologie).

Χαριτολογώντας θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ίδια η λέξη «απλολογία» είναι άρνηση του εαυτού της, αφού περιλαμβάνει δυο συνεχόμενες ολόιδιες συλλαβές /λο/ χωρίς να σιγηθεί η μία από αυτες. Είχα διαβάσει παλιότερα (στα αστεία) ότι οι συνεπείς επιστήμονες πρέπει να τη λένε haplogy.

Αυτό βέβαια το είπαν στα αστεία -δεν υπάρχει κανένας φετφάς, κανένας νόμος απαράβατος που να λέει ότι κάθε φορά που έχουμε παρόμοιες συνεχόμενες συλλαβές η μία πρέπει να αποβάλλεται. Αντίθετα, η απλοποίηση αυτή συμβαίνει σχετικά σπάνια -ή, τέλος πάντων, σχετικά σπάνια γίνεται αποδεκτή και καθιερωνεται.

Απλολογίες συμβαίνουν φυσικά και σε αλλες γλώσσες. Στα αγγλικά το probably προέκυψε με απλολογία από το probable+ -ly ή στα γαλλικά το tragicomique αντί του tragico-comique.

Όπως είχα γράψει παλιότερα, ο διδάσκαλος έγινε δάσκαλος με απλολογία στα μεσαιωνικά χρονια, όπως και το βιβάζω έγινε βάζω ή όπως, στις μέρες μας, τον περιβαλλοντολόγο πολλοί τον λένε περιβαντολόγο ή αθλίατρο τον αθλητίατρο, με τη διαφορά ότι τις πρώτες μεταβολές επειδή δεν τις είδαμε όταν συνέβαιναν τις αποδεχτήκαμε σαν αυτονόητες, ενώ οι δεύτερες, που τις βλέπουμε να συμβαίνουν τώρα, προκαλούν ενόχληση σε πολλούς.

Ενοχλεί η απλολογία, παρόλο που ο απλοποιημένος τύπος είναι πάντοτε πιο ευκολοπρόφερτος, διότι θολώνει την ετυμολογική διαφάνεια της λέξης. Η συνήθης αντίρρηση στον τύπο «περιβαντολόγος» είναι: – Τι δηλαδή, μελετάει το περιβάντο; Ε, όσο δάσκει ο δάσκαλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γραμματική, Ετυμολογικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 203 Σχόλια »

Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, μια πρώτη εκτίμηση

Posted by sarant στο 7 Νοέμβριος, 2014

xlaΓια εμάς που ασχολούμαστε βιοποριστικά με τη γλώσσα, η κυκλοφορία ενός νέου «μεγάλου» λεξικού είναι σημαντικό γεγονός. Τη Δευτέρα το μεσημέρι είχα την τύχη να παρευρεθώ στην επίσημη παρουσίαση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, που εκδόθηκε από την Ακαδημία Αθηνών και αρκετοί φίλοι που το έμαθαν, ζήτησαν τη γνώμη μου για το νέο αυτό σύγγραμμα. Φυσικά, δεν είναι δυνατό να γράψει κανείς μια εμπεριστατωμένη γνώμη για ένα λεξικό (ή για οποιοδήποτε εκτενές σύγγραμμα) μέσα σε μια-δυο μέρες, οπότε εδώ θα δώσω απλώς τις πρώτες εντυπώσεις μου -ας πούμε μια δημοσιογραφική παρουσίαση και όχι μια λεξικογραφική κριτική. Ταυτόχρονα, θα σχολιάσω και ορισμένα πράγματα που γράφτηκαν στον τύπο για το λεξικό αυτό.

Πριν ξεκινήσω, επιβάλλεται μια προειδοποίηση.  Γνωρίζω τον καθηγητή Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, που ήταν ο γενικός συντονιστής της έκδοσης, η ψυχή του λεξικού θα λέγαμε, και πέρυσι είχα την ευκαιρία να διαβάσω ένα μικρό τμήμα του λεξικού και να διατυπώσω κάποιες παρατηρήσεις.  Κατά συνέπεια, δεν είμαι αμερόληπτος. Και η ευνοϊκή μου προδιάθεση προς το λεξικό αυτό ενισχύεται από ορισμένα χαρακτηριστικά της έκδοσής του που θα αναπτύξω παρακάτω.

Το καινούργιο αυτό λεξικό για την οικονομία της συζήτησης θα το αποκαλέσω ΧΛΑ, χωρίς να ξέρω αν αυτό θα είναι το ακρώνυμο που τελικά θα καθιερωθεί: Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, το τρίτο μας «μεγάλο» λεξικό μετά το ΛΝΕΓ (Λεξικό Μπαμπινιώτη αλλιώς) και το ΛΚΝ (Λεξικό [του Ιδρύματος] Τριανταφυλλίδη αλλιώς). Ο ασαφής χαρακτηρισμός «Μεγάλο» δεν έχει να κάνει μόνο με τον όγκο και το λημματολόγιο του λεξικού αλλά και με την διάδοσή του, πραγματική ή προβλεπόμενη. Το δεύτερο λεξικό του οίκου Τεγόπουλου-Φυτράκη, που ονομάστηκε Μείζον, ήταν μεγάλο από μερικές ποσοτικές απόψεις αλλά από πλευράς διάδοσης και επιρροής δεν δικαιολόγησε ποτέ τον τίτλο του.

Το ΧΛΑ εκδίδεται από την Ακαδημία Αθηνών -και, κακά τα ψέματα, για πολλούς Έλληνες το κορυφαίο αυτό πνευματικό ίδρυμα είναι συνδεδεμένο, και όχι άδικα ίσως, με έννοιες όπως ο συντηρητισμός, η αρτηριοσκλήρωση, η ημετεροκρατία. Για να μείνουμε στον χώρο της λογοτεχνίας, όπου τα ονόματα είναι πιο γνωστά στο ευρύ κοινό, είναι χαρακτηριστικό πως ακαδημαϊκός δεν έγινε ο Σεφέρης (για Βάρναλη ούτε λόγος) αλλά ο Γεώργιος Αθάνας -και δεν ήταν ο χειρότερος από τους λογοτέχνες ομολόγους του.

Κι όμως, στην παρουσίαση του ΧΛΑ ο κ. Βασίλειος Πετράκος, Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας, μας εξέπληξε ευχάριστα όταν ανέφερε, ανάμεσα στα άλλα, και τα εξής: «Η Ακαδημία με το Χρηστικό Λεξικό δεν αποβλέπει σε ρύθμιση της γλώσσας, αποδεδειγμένως ανεδαφική, τουλάχιστον από τα χρόνια του Κοραή. Παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο και επιστημονικώς εξακριβωμένο την πραγματική μορφή της Νεοελληνικής, τον γλωσσικό πλούτο της και τις θαυμαστές εκφραστικές δυνατότητές της … Το μέγα πλήθος των νεολογισμών και των νέων σημασιών που περιέχονται στο Χρηστικό Λεξικό είναι η αψευδής μαρτυρία αυτού του γεγονότος, που δείχνει τη δημιουργική δύναμη των Ελλήνων στη γλώσσα και διαψεύδει όσους θρηνούν για τη φθορά της».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , | 229 Σχόλια »

Η γραμματική της γκλαμουριάς

Posted by sarant στο 30 Οκτώβριος, 2014

Τις προάλλες είχα ανεβάσει ένα άρθρο για το ανόητο κείμενο περί «ομηρικής γλώσσας«. Αν θυμάστε, εκείνο το κείμενο είχε έναν κατάλογο με καμιά εξηνταριά λέξεις της αγγλικής γλώσσας που υποτίθεται ότι προέρχονται από τα αρχαία ελληνικά -και τελικά, από τις 63, αν μέτρησα σωστά, λέξεις, μόνο τρεις έχουν πράγματι ελληνική αρχή· και το αποκορύφωμα της αγυρτείας και της ασχετίλας του κειμένου είναι ότι για τις δύο από αυτές τις τρεις αγγλικές λέξεις το ανόητο κείμενο δίνει λάθος ελληνική ετυμολογία. Ελληνική αρχή έχουν οι λέξεις, αλλά όχι εκείνην που φαντάστηκε ο συντάκτης του.

Η μια από αυτές είναι η λέξη glamour (glamor αμερικανιστί), για την οποία το ανόητο κείμενο γράφει: GLAMOUR = λατινικό gramour από το γραμμάριο. Οι μάγοι παρασκεύαζαν τις συνταγές τους με συστατικά μετρημένα σε γραμμάρια και επειδή η όλη διαδικασία ήταν γοητευτική και με κύρος, το gramour -glamour , πήρε την σημερινή έννοια.

Η ετυμολόγηση αυτή είναι εντελώς ανακριβής. Καταρχάς, λατινική λέξη gramour δεν υπάρχει, ούτε καν gramor απ’ όσο έψαξα. Έπειτα, η λέξη «γραμμάριο», που δεν είναι βέβαια ομηρική, χρησιμοποιήθηκε μεν στην ελληνιστική εποχή ως μέτρο βάρους (μονάδα βάρους δύο οβολών), αλλά δεν φαίνεται να πέρασε στα λατινικά. Στα λατινικά πέρασε η λέξη γράμμα, με τη σημασία της χάλκινης νομισματικής μονάδας: gramma. Όταν μετά τη γαλλική επανάσταση θεσπίστηκε το μετρικό σύστημα, από το λατινικό gramma φτιάχτηκαν οι αντίστοιχες γαλλικές (gramme) και αγγλικές (gram) λέξεις.

Όμως σε αυτή την επινοημένη ετυμολόγηση υπάρχουν δυο κόκκοι αλήθειας, που θα τους δούμε στο σημερινό άρθρο.

Ο ένας κόκκος αλήθειας είναι ότι πράγματι η αφετηρία της λέξης glamour βρίσκεται σε κάποιο παράγωγο της αρχαίας ελληνικής λέξης «γράμμα» -αν και όχι στο γραμμάριο. Και ο δεύτερος κόκκος αλήθειας είναι ότι πράγματι στην ιστορία της λέξης εμπλέκεται έντονα το θέμα της μαγείας. Και επειδή η πραγματική ιστορία της λέξης είναι όχι απλώς εξίσου, αλλά μάλλον περισσότερο γοητευτική από την επινοημένη, αξίζει να την αφηγηθούμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 130 Σχόλια »

Ο λεβέντης και η κατίνα (Για το Λεξικό Συνωνύμων – Αντωνύμων του Γ. Μπαμπινιώτη)

Posted by sarant στο 28 Μαρτίου, 2012

Όταν τις προάλλες είπα ότι μετά την υπουργοποίηση Μπαμπινιώτη βρίσκομαι σε αμήχανη θέση επειδή η όποια κριτική μου στο έργο του κινδυνεύει να εκληφθεί ως… αντιπολιτευτική χειρονομία, είχα κατά νου άρθρα σαν το σημερινό, που το είχα και μισοέτοιμο άλλωστε. Προβληματιζόμουν αν θα το παρουσιάσω, αλλά χτες που είχαμε μια μουσική σκυταλοδρομία στο ιστολόγιο, στην οποία υπήρχε και το τραγούδι «Η σεβνταλού», με ρώτησε μια φίλη στο φέισμπουκ «Ποιο είναι το συνώνυμο της σεβνταλούς;»

Κατά σύμπτωση, είχα πάνω στο γραφείο το καινούργιο Λεξικό Συνωνύμων -Αντωνύμων της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (στο εξής, ΛΣΑ) του Γ. Μπαμπινιώτη, οπότε το άνοιξα για να απαντήσω στη φίλη και με την ευκαιρία να δω πώς τα καταφέρνει το λεξικό σε ένα πρόβλημα «βγαλμένο από τη ζωή», που λέμε.

Το λεξικό λοιπόν λέει «σεβνταλής: (λαϊκ.) ερωτευμένος», αλλά όπως αμέσως μου αντέτεινε η φίλη μου ο σεβντάς δεν είναι ακριβώς το ίδιο με τον έρωτα, έχει μέσα τον καημό. Για το «σεβνταλής» μπορείς να πεις ερωτοχτυπημένος, μπορεί και ερωτιάρης, μπορεί και καψούρης, πάντως το «ερωτευμένος» σκέτο δεν είναι ακριβές. Αλλά ας προχωρήσουμε στην παρουσίαση, αφού αυτή η σύμπτωση με έπεισε να ολοκληρώσω το άρθρο μου.

Το ΛΣΑ δεν είναι φυσικά το μοναδικό λεξικό συνωνύμων που κυκλοφορεί. Από τα προπολεμικά χρόνια έχουμε τα Συνώνυμα και συγγενικά του Βλαστού, ενώ μεταπολεμικά υπήρχε το Λεξικό των συνωνύμων του Δαγκίτση. Καλά λόγια έχω ακούσει για τον Θησαυρό Συνωνύμων και Αντιθέτων της Νέας Ελληνικής της Άννας Ιορδανίδου (εκδ. Πατάκη) αλλά δεν το έχω δει κι έτσι δεν μπορώ να πω τίποτε. Όμως εγώ, στη μεταφραστική δουλειά μου, ίσαμε τώρα δεν χρησιμοποιούσα κανένα από τα παραπάνω, για τον απλό λόγο ότι τις ανάγκες μου τις κάλυπτε καλά το Αντιλεξικό του Θ. Βοσταντζόγλου (για τη μικρή ιστορία είναι θείος του Μποστ), το οποίο δεν είναι ακριβώς λεξικό συνωνύμων, είναι Θησαυρός σαν του Roget, εννοιολογικό λεξικό. Το Αντιλεξικό δεν έχει τα λήμματα σε αλφαβητική σειρά, όπως το ΛΣΑ, αλλά χωρίζει το λημματολόγιό του σε 1500 βασικές έννοιες, συχνά αντίθετες (π.χ. φιλαργυρία – γενναιοδωρία), και για κάθε έννοια αναφέρει όλες τις συναφείς λέξεις. Επειδή λοιπόν έχει σαν προϋπόθεση την «ταξινόμηση του κόσμου» είναι πολύ πιο επίπονο εγχείρημα αλλά προσφέρει πληροφορίες που ένα συμβατικό λεξικό συνωνύμων δεν μπορεί να προσφέρει, μεταξύ άλλων ότι δίνει όλα τα μέρη του λόγου καθώς και εκφράσεις. Εννοείται βέβαια ότι συμπληρώνεται με αλφαβητικό ευρετήριο λημμάτων στο τέλος! Ο κάθε μάστορας έχει και τα εργαλεία του, αλλά προσωπικά μπορώ να δουλέψω χωρίς λεξικό συνωνύμων όχι όμως χωρίς το Αντιλεξικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Μαργαριτάρια, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , , | 249 Σχόλια »