Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λορέντζος Μαβίλης’

Πώς το λέτε το αυτοκίνητο;

Posted by sarant στο 3 Φεβρουαρίου, 2017

Προσοχή, δεν σας ρωτάω πώς λέτε το δικό σας αυτοκίνητο -αν και είναι κι αυτό ένα θέμα που έχει το δικό του ενδιαφέρον: ο παππούς μου, λογουχάρη, το πρώτο αυτοκίνητο που αγόρασε, ένα μετασκευασμένο βρετανικό στρατιωτικό τζιπ, το είχε βαφτίσει Γρηγόρη, κι επειδή ήταν μερακλής άνθρωπος του είχε γράψει και τραγούδια (παράδειγμα)

Όμως το δικό μου ερώτημα είναι άλλο: πώς λέτε το αυτοκίνητο γενικώς; Δηλαδή, αναρωτιέμαι, το λέτε (και) κάπως αλλιώς εκτός από «αυτοκίνητο»;

Σκεφτόμουν τις προάλλες, ακούγοντας έναν διάλογο στα γαλλικά, ότι οι Γάλλοι έχουν το automobile, που είναι ας πούμε η επίσημη ονομασία, αλλά τη χρησιμοποιούν σε επίσημο κυρίως λόγο -σε τρέχουσες χρήσεις θα πουν voiture, ενώ στην καθομιλουμένη/αργκό το λένε bagnole.

Το automobile αντιστοιχεί ακριβώς στο αυτοκίνητο. Επίθετο «αυτοκίνητος» είχαν κι οι αρχαίοι -αλλά αυτοκίνητα δεν είχαν βέβαια. Ο Γαληνός, ας πούμε, χαρακτηρίζει «αυτοκίνητα» τα (αυτόματα) δημιουργήματα του Ηφαίστου, ενώ σε βυζαντινό νομικό κείμενο βρίσκω τα περιουσιακά στοιχεία να διακρίνονται σε «κινητά, ακίνητα και αυτοκίνητα» -υποθέτω πως έτσι χαρακτηρίζει ο νομοθέτης τα ζώα που είχε κάποιος στην ιδιοκτησία του.

Στα νεότερα χρόνια, οι Γάλλοι έφτιαξαν τον όρο voiture automobile για να περιγράψουν αυτή την καινούργια εφεύρεση που έμελλε να φέρει τα πάνω κάτω στη ζωή μας: αυτοκίνητο αμάξι, κατά λέξη, αφού voiture ήταν το αμάξι με άλογα, η άμαξα. Από τους Γάλλους το είπαμε κι εμείς αυτοκίνητο(ν), ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα, τοτε που το αυτοκίνητο ήταν καινοτομία, λέγανε και οτομομπίλ, χρησιμοποιώντας ατελώνιστον τον γαλλικό όρο.

Κι οι Άγγλοι το automobile το είπαν στην τρέχουσα γλώσσα car, μια λέξη που τα παλιά χρόνια σήμαινε το τροχοφόρο όχημα, το κάρο ειδικότερα, και ύστερα χρησιμοποιήθηκε στη σιδηροδρομική ορολογία, αλλά από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, όταν δεν χρησιμοποιείται σκέτο, χωρίς άλλο προσδιοριστικό, εννοεί το αυτοκίνητο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αυτοκίνηση, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , | 278 Comments »

Ο Σεφέρης και οι αμαλάκες

Posted by sarant στο 13 Δεκεμβρίου, 2015

Κατά πάσα πιθανότητα, η τελευταία λέξη του τίτλου θα σας είναι άγνωστη. Ίσως να σκεφτήκατε πως έχει κάποια σχέση με τη συχνότερη ελληνική βρισιά, και σχέση υπάρχει αλλά όχι ετυμολογική ή εγγενής, δηλαδή οι αμαλάκες δεν είναι οι μαλάκες με άλφα στερητικό, δηλαδή οι μη μαλάκες. Τη λέξη την έχουμε ξανασυζητήσει στο ιστολόγιο, αλλά θαμμένη σε κάποια σχόλια του άρθρου για τον Σι Μαλάκας, τον προκατακλυσμιαίο (ελληνικής καταγωγής όπως δείχνει τ’ όνομά του) γενάρχη των Φιλιππινέζων, οπότε λίγοι θα τη θυμούνται.

Οι αμαλάκες, καταρχάς, είναι γένους θηλυκού. Η αμαλάκα λοιπόν είναι οπωροφόρο δέντρο της Ινδίας, Phyllanthus emblica το επιστημονικό της όνομα. Η λέξη έχει σανσκριτική ετυμολογία, και το δέντρο με τον καρπό του έχουν κάποια πολιτισμική και θρησκευτική σημασία στα μέρη εκείνα.

Τι σχέση έχει ο Σεφέρης με τις αμαλάκες, θα αναρωτηθείτε. Η λέξη υπάρχει σε ένα σατιρικό στιχούργημα του Σεφέρη, γραμμένο το 1931, που βρέθηκε στα χαρτιά του και σήμερα περιλαμβάνεται στο Τετράδιο Γυμνασμάτων Β’, ένα στιχούργημα που έχει τον τίτλο Ινδικό παραμύθι, και που, όπως θα δείτε, βρίθει από ινδοπρεπείς λέξεις.

Ινδικό παραμύθι

Κάτω απ’ τις κουβαροσουκιές
κάθεται η λωτομάτα
κόβει ντομάτα για σαλάτα
καδάμπες και γαντζιές.

Πώς τραγουδεί τζιντζιριστά
κι οι μπαμπουκαλαμιώνες
με τους αμπανοζιοδεντρώνες
γνέφουνται στα λιμνιά …

Ω, φρίκη! ξάφνου απ’ τους δρυμούς
πηδήσανε οι αρτζούνες!
Με κάτι φλογερές μουτσούνες
και με κακούς σκοπούς

κινήσανε κοπαδιαστά
να βρουν τον άσο κούπα
της κόρης πού ηταν σαν τουλούπα
στου Γάγγη τα νερά …

Μα η διαλεχτή των Νισχιαντχών
αρτζούνες δεν εσκιάχτη
και στο κοπάδι έβγαλε τ’ άχτι
τ’ αψύ των Βινταρμπχών.

Κι όταν εφύγαν μουλωχτά
πέρα στις αμαλάκες
είπε: «Α’ στο διάολο μαλάκες!..»
κι έφαγε ανόρεχτα.

Λονδίνο, 7. 11. 1931

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ποίηση, Σατιρικά, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 58 Comments »

Άνω ποταμών η ελιά

Posted by sarant στο 7 Απριλίου, 2014

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Όπως θα δείτε, επαναλαμβάνω κάποια πράγματα (για τη λέξη ‘ποτάμι’) που είχα ήδη γράψει εδώ στο ιστολόγιο. Επίσης, και το βασικότερο, επειδή η εφημερίδα έχει περιορισμούς χώρου, η λεξιλογική εξέταση γίνεται εντελώς ακροθιγώς -για την ελιά και το λάδι θα μπορούσε να γραφτεί (και έχει γραφτεί) βιβλίο- και κάθε άλλο παρά εξαντλεί το θέμα. Ίσως σε επόμενο άρθρο ασχοληθούμε πιο διεξοδικά. Στο τέλος προσθέτω μερικά για την παρωδία του ποιήματος του Μαβίλη. Η εικονογράφηση είναι αυτή που συνοδεύει το άρθρο στην εφημερίδα.

van-goghΔυο καινούργια (με ή χωρίς εισαγωγικά) κόμματα θα πάρουν μέρος, όπως όλα δείχνουν, στις ευρωεκλογές του Μαΐου, δυο κόμματα που έχουν το κοινό χαρακτηριστικό ότι το όνομά τους δεν αναφέρεται ευθέως στην πολιτική, δηλαδή δεν είναι αρκτικόλεξο ή ακρωνύμιο, ούτε περιέχει λέξεις όπως κόμμα, κίνημα, συμμαχία, δημοκρατικός, δημοκρατία, ελληνικός, Ελλάδα, πανελλήνιος, αριστερά κτλ., αλλά συμπίπτει με κοινά ουσιαστικά που βέβαια έχουν τους δικούς τους συμβολισμούς –όπως άλλωστε συμβαίνει και με δυο κάπως παλαιότερα κόμματα των άκρων, τη ναζιστική Χρυσή Αυγή και την ακροφιλελεύθερη Δράση: το Ποτάμι και η Ελιά.

Η λέξη ποτάμι είναι μεσαιωνική· η αρχαία λέξη είναι ο ποταμός, ήδη στον Όμηρο. Ετυμολογικά, η λέξη παράγεται από ένα θέμα ποτ- που παραπέμπει στο ρήμα πίπτω• φαίνεται ότι η πρώτη σημασία της λέξης θα ήταν το ρεύμα νερού που πέφτει από ψηλά, ενώ το λατινικό flumen παραπέμπει περισσότερο στην ιδέα της άφθονης ροής –αλλά η Ελλάδα δεν διακρινόταν για τα μεγάλα, πλατιά της ποτάμια, μόνο για τα μικρά και ορμητικά. Χρησιμοποιούμε μεταφορικά τη λέξη ποτάμι ή ποταμός για να δηλώσουμε μεγάλες ποσότητες υγρών, αφού λέμε για «ποταμούς/ποτάμια αίματος» ή δακρύων ή ιδρώτα, ενώ υπάρχει και η αρχαία έκφραση «άνω ποταμών», που τη λέμε για εξωφρενικά και παράλογα πράγματα.

Με το ποτάμι έχουμε αρκετές νεότερες εκφράσεις και παροιμίες. Λέμε «τον πήρε το ποτάμι» για κάποιον που απέτυχε στις προσπάθειές του ή καταστράφηκε• ρωτάμε «να το πάρει το ποτάμι;» για να αποκαλύψουμε τη λύση ενός αινίγματος. Σιγανό ποτάμι λέμε τον άνθρωπο χαμηλών τόνων, που δεν εκδηλώνει τα συναισθήματά του, ιδίως όταν η φαινομενικά ήρεμη συμπεριφορά κρύβει αντίθετη δραστηριότητα• και η παροιμία συμβουλεύει τα σιγανά ποτάμια να φοβάσαι.

Τα ποτάμια από την αρχαιότητα τα χρησιμοποιούσαμε για να πλένουμε και να ξεπλένουμε, και ίσως δεν είναι τυχαία η ονομασία του νέου κόμματος αν σκεφτούμε ότι ο Σταύρος Θεοδωράκης και οι τηλεοπτικές εκπομπές του έχουν πάνω από μια φορά κατηγορηθεί, όχι άδικα φοβάμαι, ότι λειτούργησαν ως πλυντήριο, πρόσφατα των λιμενικών στο Φαρμακονήσι και παλιότερα της Χρυσής Αυγής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Παρωδίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 260 Comments »

Το σονέτο και το χάδι

Posted by sarant στο 18 Δεκεμβρίου, 2012

Η βδομάδα που άρχισε χτες χαρακτηρίζεται διαβολοβδομάδα από πολλούς ανθρώπους της πιάτσας του βιβλίου, μια και διαχρονικά αυτή τη βδομάδα γίνονται οι περισσότερες πωλήσεις στα βιβλιοπωλεία, δημοσιεύονται εορταστικά βιβλιολογικά αφιερώματα σε εφημερίδες και περιοδικά, γίνονται εκδηλώσεις, μ’ άλλα λόγια όλοι έχουν δουλειές με φούντες. Δυο ή τρεις φίλοι μού είπαν ότι δεν μπόρεσαν να έρθουν στη χτεσινή εκδήλωση για τον Βάρναλη (το άρθρο αυτό βέβαια το γράφω πριν από την εκδήλωση) επειδή συμμετείχαν σε άλλη ανάλογη ομιλία ή παρουσίαση. Κάθε μέρα έχει δυο-τρεις αξιόλογες εκδηλώσεις, και μία τέτοια γίνεται και σήμερα, που θα προσπαθήσω να πάω, και που μου έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο.

Είχαμε γράψει πριν από λίγο καιρό για τον Λορέντζο Μαβίλη, τον ποιητή και σκακιστή που σκοτώθηκε πριν από εκατό χρόνια, μαχόμενος με τους ερυθροχίτωνες γαριβαλδινούς, εθελοντής στα 52 του, στον Δρίσκο, στους βαλκανικούς πολέμους. Ο Μαβίλης είναι ο κατεξοχήν Έλληνας σονετογράφος, όσο κι αν σονέτα είχαν γραφτεί (όχι πολλά) και πριν απ’ αυτόν, και φυσικά συνέχισαν να γράφονται μετά. Όμως αυτός καλλιέργησε με πολλή τέχνη και σχεδόν αποκλειστικά το δεκατετράστιχο ποίημα, αυτός το καθιέρωσε, δίνοντας ποιήματα που ακόμα και σήμερα είναι πολύ γνωστά, όπως τη Λήθη, την Ελιά, την Καλλιπάτειρα κι έτσι δεν είναι λάθος να πούμε ότι ο Μαβίλης είσαξε (σικ) το σονέτο στην ελληνική ποίηση.

Στη μνήμη του Μαβίλη, η ποιητική ομάδα «Με τα λόγια [γίνεται]», κάλεσε τους σημερινούς ποιητές να γράψουν ένα σύγχρονο σονέτο, και από τις 42 συμμετοχές επιλέχθηκαν οι 17 (δεν ξέρω αν αυτός ο αριθμός έχει κάποιον συμβολισμό). Σήμερα το βράδυ λοιπόν, στις 8 μ.μ., στο θέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης (Μασσαλίας 22), οι 17 ποιητές θα διαβάσουν το σονέτο που έγραψαν και μαζί από ένα σονέτο του Μαβίλη ο καθένας -αν και θα πρέπει να συνεννοηθούν για να μην έχουμε επαναλήψεις. Οι ποιητές είναι: Γιούλη Βολανάκη, Άννα Γρίβα, Γιάννης Ευθυμιάδης, Λένα Καλλέργη, Σοφία Κολοτούρου, Κώστας Κουτσουρέλης, Αλέξιος Μάινας, Στέργιος Μήτας, Νέδα Μονκ, Σπυρίδων Πεντεφούντης, Σάκης Σερέφας, Δανάη Σιώζιου, Δημήτρης Ε. Σολδάτος, Αλέκος Φλωράκης, Άντεια Φραντζή, Μιχαήλ Χατζηγεωργίου, και Αντώνης Ψάλτης. Θα προσπαθήσω να πάω, μου αρέσουν τα σονέτα.

Και με την ευκαιρία, ας λεξιλογήσω για το σονέτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 81 Comments »

Ποιος πήρε το πρωτάθλημα Βαυαρίας στο σκάκι το 1890;

Posted by sarant στο 25 Νοεμβρίου, 2012

Ίσως σκέφτεστε ότι παραφρόνησα κυριακάτικα να ρωτάω απίθανα πράγματα, όμως ο σκακιστής για τον οποίο σας ρωτάω δεν είναι κάποιος άγνωστος Δρ Φριζενμπίχλερ αλλά ένα ακόμα αρκετά γνωστό και οικείο μας όνομα που κατέχει ξεχωριστή θέση στη λογοτεχνία μας και στην ιστορία της γλώσσας μας. Δόκτορας ήταν βέβαια κι αυτός, και όταν κέρδισε στο τουρνουά, που έγινε στο Ρέγκενσμπουργκ, είχε μόλις πάρει το διδακτορικό του. Ο πίνακας των αποτελεσμάτων του τουρνουά τον αναφέρει ως Dr. Greco, που είναι ψευδώνυμο -σε ποιον ανήκει άραγε;

Δεν είναι δύσκολη η απάντηση του γρίφου, πολύ περισσότερο που γκουγκλίζεται. Ο μυστηριώδης Δρ. Γκρέκο ίσως φανερωθεί πιο εύκολα αν σας πω πως έγραφε ποιήματα και κυρίως σονέτα, πως ήταν από τους πρωτοπόρους του δημοτικισμού και ότι σε λίγες μέρες γιορτάζουμε τα 100 χρόνια από τον θάνατό του. Τον ηρωικό του θάνατο, να προσθέσω, μια και ο Λορέντζος Μαβίλης, γιατί αυτός ήταν ο πρωταθλητής Βαυαρίας του 1890 (δεν γράφω «Βαβαρίας» για να μη μου κόψει την καλημέρα μια εκλεκτή φίλη) βρήκε τον θάνατο στην κορυφή του Δρίσκου, στις 28 Νοεμβρίου 1912, στο ηπειρώτικο μέτωπο του πρώτου βαλκανικού πολέμου, όπου συμμετείχε ως εθελοντής, λοχαγός των Γαριβαλδινών. Σε αντίθεση με τον πόλεμο στη Μακεδονία, όπου τα ελληνικά στρατεύματα προέλασαν ταχύτατα, στην Ήπειρο ο αγώνας ήταν πολύ περισσότερο αμφίρροπος και τα Γιάννενα κράτησαν ως τον Φεβρουάριο του 1913.

Παίρνω αφορμή για τον Μαβίλη (1860-1912), επειδή διαβάζω ένα άρθρο του φίλου σκακιστή Παναγή Σκλαβούνου, Ο «παιγνιδιάρης» Μαβίλης και η επίδοσή του στο σκάκι, που δημοσιεύτηκε στο τελευταίο τεύχος των Κερκυραϊκών χρονικών, και είναι η εισήγηση του συγγραφέα στο συνέδριο για τον Μαβίλη που έγινε την άνοιξη στην Κέρκυρα. Για τεχνικούς λόγους δεν μπορώ να ανεβάσω το άρθρο του Σκλαβούνου, αλλά σας παραπέμπω σε ένα παλιότερο, πολύ πιο σύντομο, κείμενό του, ενώ σήμερα το απόγευμα γίνεται στη Booze Cooperativa (Κολοκοτρώνη 59) ο 9ος διαγωνισμός λύσης σκακιστικών προβλημάτων, αφιερωμένος στη μνήμη του Μαβίλη, και εκεί ο Π. Σκλαβούνος θα κάνει μια σύντομη παρουσίαση (με εικόνες) της σκακιστικής πορείας του Μαβίλη, ο οποίος είχε πολύ καλές επιδόσιες και στο καλλιτεχνικό σκάκι, δηλ. τη σύνθεση και λύση σκακιστικών προβλημάτων (είχε πάρει και πρωτάθλημα Γερμανίας το 1889 στη λύση προβλημάτων).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιογραφίες, Επετειακά, Ποίηση, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 111 Comments »

Κακές λέξεις και χυδαίοι άνθρωποι

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2011

Για τα γομάρια του βουλευτή Ροντούλη συζητήσαμε προχτές· όμως υπάρχει και κάτι άλλο σ’ αυτή τη συζήτηση που μου κίνησε την προσοχή, που θα είναι το σημερινό μας θέμα.

Θέλοντας να δικαιολογηθεί για τον χαρακτηρισμό, ο βουλευτής τόνισε ότι «Δεν υπάρχουν κακές λέξεις, κακοί άνθρωποι υπάρχουν». Αυτό είναι βέβαια παράφραση της διάσημης ρήσης του Λορέντζου Μαβίλη, αλλά δεν είναι και σωστό. Κακές λέξεις, δηλαδή χυδαίες, ασφαλώς υπάρχουν. Κι αν πούμε ότι δεν είναι «κακιά» λέξη το γομάρι, φαντάζομαι ότι ο καθένας μπορεί να σκεφτεί στο λεφτό πολλές λέξεις για τις οποίες όλοι θα συμφωνούσαν πως είναι αναμφισβήτητα κακές ή χυδαίες.

Λέω ότι η φράση του Ροντούλη είναι παράφραση της φράσης του Μαβίλη, γιατί ο Μαβίλης είχε πει Χυδαία γλώσσα δεν υπάρχει, υπάρχουν χυδαίοι άνθρωποι (και όχι ακριβώς, δείτε παρακάτω), απόφθεγμα που έγινε δίκαια διάσημο -και, καθώς από τ’ αγκάθι βγαίνει ρόδο, μια και διαπίστωσα πως δεν υπάρχει στο Διαδίκτυο, σκέφτομαι σήμερα να αφιερώσω το άρθρο σε εκείνη την ομιλία, που έγινε πριν από 100 χρόνια και κάτι μήνες, στις 26 Φεβρουαρίου 1911.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 120 Comments »