Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λόγια του αέρα’

Δεκαπέντε λέξεις του Μακρυγιάννη

Posted by sarant στο 30 Αύγουστος, 2019

Τα απομνημονεύματα του στρατηγού Μακρυγιάννη, που τ’ανακάλυψε και τα εξέδωσε ο Γιάννης Βλαχογιάννης, είναι πιθανώς το πιο πολυδιαβασμένο και σίγουρα το περισσότερο μελετημένο αυτοβιογραφικό έργο της νεότερης ελληνικής γραμματείας. Θεωρείται πως αποτυπώνει όχι μόνο το ήθος των αγωνιστών του 21 αλλά και τη γλώσσα που μιλούσαν.

Έχουν γραφτεί τόσα πολλά για το έργο αυτό που δεν έχει νόημα να προσθέσω κάτι δικό μου. Και η γλώσσα του έχει μελετηθεί εξαντλητικά. Το λεξιλόγιό του αποτέλεσε αντικείμενο μιας από τις πρώτες μελέτες με τη βοήθεια υπολογιστή -εννοώ το πολύτομο έργο των Κυριαζίδη και Καζάζη, που έναν καιρό είχε και διαδικτυακή παρουσία. Παλιά είχα φυλλομετρήσει το έργο αυτό και δεν το θυμάμαι καλά, εντύπωσή μου είναι όμως ότι εστίαζε κυρίως στην κατάρτιση του λεξιλογίου και σε ποσοτικές αναλύσεις, χωρίς να δίνει έμφαση στην ετυμολογία ή τη σημασία των λέξεων (αν κάνω λάθος διορθώστε με). Από την άλλη, υπάρχουν δεκάδες εργασίες, διατριβές και μελέτες για τη γλώσσα του Μακρυγιάννη.

Κι εγώ απο τη μεριά μου, παλιά, είχα αποδελτιώσει τις παροιμιακές φράσεις στα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη. Κάποια στοιχεία της δουλειάς εκείνης πέρασαν στο βιβλίο μου Λόγια του αέρα.

Στο σημερινό άρθρο οι φιλοδοξίες μας είναι πιο μετρημένες. Διαλέγω 15 λέξεις από τις πρώτες σελίδες των Απομνημονευμάτων του Μακρυγιάννη, παραθέτω το σχετικό απόσπασμα, και γράφω δυο λόγια για την ετυμολογία και τη σημασία της καθεμιάς. Φυσικά διαλέγω λέξεις που δεν τις έχουν τα σύγχρονα λεξικά μας (ΛΚΝ, Μπαμπινιώτης, Χρηστικό), δηλ. ακολουθώ την ίδια προσέγγιση που είχα όταν κατάρτισα το λημματολόγιο του βιβλίου Λέξεις που χάνονται.

διασαχτζής

Φύλαγαν απόξω την πόρτα οι διασαχτζήδες οι Tούρκοι του κονσόλου και άλλοι Tούρκοι, ότι τόμαθαν οπού ήμουν μέσα και ήθελαν να βγω να με πιάσουνε.

Ο διασαχτσής ή διασαξής ή γιασαξής ήταν ένοπλος σωματοφύλακας υψηλών προσώπων επί τουρκοκρατίας, συχνά Τούρκος στρατιώτης που εκτελούσε χρέη θυρωρού και κλητήρα σε προξενεία χριστιανικών κρατών. Απο το τκ. yasakçı που προέρχεται από τη λ. yasak, απαγόρευση που έχει επίσης περάσει στα ελληνικά ως γιασάκι ή διασάκι και που της είχαμε αφιερώσει άρθρο παλιότερα διότι «ακόμα δεν εδόθηκε των ομματιών διασάκι«.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά | Με ετικέτα: , , | 103 Σχόλια »

Ζωή χαρισάμενη και άλλες εκφράσεις από τη Μεγαλοβδομάδα, ξανά

Posted by sarant στο 26 Απρίλιος, 2019

Tελειώνει η Μεγαλοβδομάδα και λεξιλογικό πασχαλινό άρθρο δεν έχουμε βάλει. Επανορθώνουμε με το σημερινό -βέβαια, επειδή οι λέξεις και οι φράσεις της Μεγάλης Εβδομάδας είναι περιορισμένες, τις έχουμε ήδη καλύψει σχεδόν όλες, οπότε το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη, και μάλιστα πολυεπανάληψη: τελευταία φορά, το είχαμε δημοσιεύσει το 2016. Έβαλα πάντως και μερικά πράγματα ακόμη, ενσωματώνοντας σχόλιά΄σας.

Μια και βρισκόμαστε στη Μεγάλη Εβδομάδα, ταιριάζει να ασχοληθούμε με την επίδραση της εκκλησιαστικής γλώσσας στη φρασεολογία μας. Αν κοιτάξετε μια συλλογή ιδιωματικών ή παγιωμένων εκφράσεων (π.χ. το βιβλίο μου Λόγια του αέρα, για να κάνω και ρεκλάμα), θα δείτε ότι είναι πάρα πολλές οι λαϊκές εκφράσεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα, πράγμα που οφείλεται στο ότι επί αιώνες όλος ο πληθυσμός εκκλησιαζόταν ταχτικά και οπωσδήποτε μέσα στη Μεγαλοβδομάδα. Όπως γράφει ο μεγάλος λαογράφος Δημ. Λουκάτος, στο άρθρο του «Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα», από το οποίο αντλώ αρκετά στοιχεία του άρθρου μου:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Παράδειγμα τέτοιας έκφρασης που δημιουργήθηκε από παρανόηση είναι η έκφραση «ζει/περνάει ζωή χαρισάμενη». Γεννήθηκε από το δοξαστικό της Ανάστασης, ένα από τα γνωστότερα εκκλησιαστικά τροπάρια, που το ξέρω ακόμα κι εγώ: Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος. Χάρισε ζωή σ’ αυτούς που βρίσκονται στα μνήματα. Χαρισάμενος, μετοχή του χαρίζομαι, που τότε σήμαινε «χαρίζω», αλλά σήμερα επιβιώνει με τη σημασία «μεροληπτώ υπέρ κάποιου, δείχνω εύνοια, υποχωρώ», όπως όταν λέμε π.χ. ότι κάποιος πέρασε χαριστικά τις εξετάσεις.

Όπως εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Χαριτωμένες, όσο και αστείες, είναι μερικές παρεξηγήσεις που έκανε ο λαός σε ορισμένες φράσεις. Δεν κατάλαβε σε πολλές την έννοιά τους, και ή τις παραμόρφωσε ή τις μεταχειρίστηκε με άλλη έννοια. (…) Ανάλογη παρεξήγηση έγινε και στη φράση «ζωή χαρισάμενη», που είναι παρμένη από το Χριστός Ανέστη. Ο λαός πρόσεξε το «ζωή» και τις δυο πρώτες συλλαβές τού «χαρισάμενος» και βιάστηκε να δώσει την εξήγηση: ζωή γεμάτη χαρά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 126 Σχόλια »

Από πού βαστάει η σκούφια γνωστών φράσεων που λέμε καθημερινά

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2018

Με αυτό τον τίτλο δημοσιεύτηκε πριν από μερικές μέρες στον ιστότοπο newsbeast.gr ένα άρθρο που προέκυψε από μια συζήτηση που είχε μαζί μου η δημοσιογράφος Μαργαρίτα Τζαγκαράκη σχετικά με την προέλευση ορισμένων παγιωμένων εκφράσεων.

Εκτός από τα όσα συζητήσαμε, στο άρθρο παρατίθενται επίσης ορισμένα λήμματα από το βιβλίο μου «Λόγια του αέρα», που τα διάλεξε η κ. Τζαγκαράκη, η οποία διάλεξε και τον ευρηματικό τιτλο του άρθρου.

Όπως συνηθίζω, αναδημοσιεύω εδώ το άρθρο. Η συζήτηση έγινε τηλεφωνικά κι έτσι το κείμενο έχει κάποιες από τις ατέλειες του προφορικού λόγου. Επιπλέον, αυτά που είπα θα είναι γνωστά στους ταχτικούς αναγνώστες του ιστολογίου. Οπότε, σαν πανωπροίκι, προσθέτω στο τέλος μερικά πράγματα -όχι πολλά και όχι σίγουρα, δυστυχώς- για την έκφραση «από πού βαστάει η σκούφια του» και την προέλευσή της -τη σκούφια της σκούφιας, κατά κάποιον τρόπο.

«Έχω βγάλει την μπέμπελη» λέει ένας συνάδελφος στο γραφείο με άλλους να απαντούν «κάτι τρέχει στα γύφτικα». Κι εκεί που κάποιοι δίνουν την αίσθηση ότι «σηκώνουν το δικό τους μπαϊράκι» και «τρώνε τα νύχια τους για καβγά» σκέφτομαι ότι δεν θα αργήσει η ώρα που θα «φάμε τα λυσσακά μας»…

Αυτές είναι μόνο μερικές από τις φράσεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά στον προφορικό λόγο για να περιγράψουμε συγκεκριμένες καταστάσεις.

Ξέρουμε όμως από πού κρατά η σκούφια τους;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Γλωσσοδιορθωτές, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 265 Σχόλια »

Είχα πονόδοντο τη μέρα που σε γνώρισα

Posted by sarant στο 3 Φεβρουαρίου, 2016

Ζούσαμε μαζί χρόνια και χρόνια, από την εφηβεία. Μου είχε χαρίσει απολαύσεις, είχα ανταποδώσει με φροντίδα και στοργή, αλλά τα τελευταία χρόνια πλήθυναν τα προβλήματα στη σχέση μας, η συμβίωση είχε γίνει αδύνατη.

Κι έτσι, σαν έτοιμος από καιρό, προχτές αποχαιρέτησα το δόντι μου, έναν δεξιό τραπεζίτη (τραπεζίτης και αριστερός γίνεται; ), που οι γιατροί του έχουν δώσει τον αριθμό 17.

Σκέφτηκα λοιπόν να του αποτίσω φρασεολογικό φόρο τιμής, παραθέτοντας πιο κάτω τις εκφράσεις που έχω καταγράψει για τα δόντια.

Ξεκινάω από τις συχνότερες, που περιλαμβάνονται στο βιβλίο μου «Λόγια του Αέρα«.

* δεν είναι για τα δόντια του: δεν είναι άξιος ή ικανός να αποκτήσει ή να απολαύσει κάτι που ποθεί. Μεταφορά από τις σκληρές τροφές που δεν είναι κατάλληλες για ασθενικά δόντια. Η φρ. λέγεται ιδίως σαν περιφρονητική απάντηση σε κάποιον που επιδιώκει να παντρευτεί με γυναίκα κοινωνικά ανώτερη ή σε ηλικιωμένο που προσπαθεί να συνδεθεί με πολύ νεότερή του.

* έξω απ’ τα δόντια (του τα είπα, του μίλησα): του μίλησα καθαρά και χωρίς περιστροφές, χωρίς καμιά αναστολή από ευγένεια ή φόβο, λέγοντας σκληρές αλήθειες. Η εικόνα πηγαίνει βέβαια πίσω στο ομηρικό «έρκος οδόντων», όπου τα δόντια λογαριάζονται για φραγμός. Πρβλ. μασάει τα λόγια του αλλά και το αντίθετο (λέω κάτι, μιλάω) μέσα απ’ τα δόντια, το λέω ψιθυριστά ή μουρμουριστά, επίτηδες, για να μην ακουστεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευαγγέλιο, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , | 263 Σχόλια »

Ποιος είναι «ακριβός στα πίτουρα και φτηνός στ’ αλεύρι;»

Posted by sarant στο 22 Ιουλίου, 2015

Πριν από μερικές μέρες συζητούσα (ηλεκτρονικά) μ’ έναν τακτικό φίλο του ιστολογίου, ο οποίος, ανάμεσα στ’ άλλα, μου σύστησε να ξανακοιτάξω όσα είχα γράψει στο βιβλίο μου «Λόγια του αέρα» για την έκφραση «ακριβός στα πίτουρα και φτηνός στ’ αλεύρι» -ο φίλος μου είχε την εντύπωση πως από αβλεψία είχα δώσει ανάποδα την εξήγηση της έκφρασης.

Λάθη κάνουμε όλοι σ’ αυτά που γράφουμε, μακάρι να τα έχουμε ξανακοιτάξει δέκα φορές, οπότε άνοιξα το βιβλίο φοβούμενος πως ο φίλος μου είχε δίκιο. Η εξήγηση που δίνω για την έκφραση αυτή είναι:

ακριβός στα πίτουρα και φτηνός στ’ αλεύρι: λέγεται για όσους επιδεικνύουν υπερβολικό πνεύμα οικονομίας σε δευτερεύοντα ενώ ταυτόχρονα δείχνονται σπάταλοι στα σημαντικά, ιδίως σχετικά με τη διαχείριση του νοικοκυριού ή της επιχείρησής τους.

Ίσως μπορεί να διατυπωθεί καλύτερα, αλλά λάθος δεν είναι. Αυτή είναι κατά τη γνώμη μου η σημασία της έκφρασης, και τα λεξικά συμφωνούν μαζί μου -για παράδειγμα, το ΛΚΝ αναφέρει: αυστηρός και φειδωλός για ασήμαντα θέματα αλλά επιεικής για σοβαρότερα. Νομίζω ότι ο ορισμός του ΛΚΝ είναι πληρέστερος από τον δικό μου, διότι περιλαμβάνει και τη διάσταση της αυστηρότητας σε μη οικονομικά θέματα.

Ο φίλος μου όμως ερμήνευε διαφορετικά την έκφραση. Θεωρούσε ότι λέγεται για κάποιον που κάνει οικονομία στα ακριβά και σημαντικά, ενώ είναι σπάταλος στα δευτερεύοντα. «Το αλεύρι, που είναι βασικό συστατικό, πρέπει να είναι καλό, εκεί δεν πρέπει να κάνεις τσιγγουνιές. Στα πίτουρα, που είναι δευτερεύουσας σημασίας, μπορεί να κάνεις οικονομία. Όταν όμως κάποιος αγοράζει φτηνό αλεύρι για να κάνει οικονομία και μετά ξοδεύει απλόχερα στα δευτερεύοντα, τα πίτουρα, έχουμε το παράλογο που καυτηριάζει η παροιμία».

Να πούμε λοιπόν δυο λόγια παραπάνω γι’ αυτή την παροιμιακή φράση της κακοδιαχείρισης, που κοροϊδεύει μια παράλογη αλλά όχι αδύνατη συμπεριφορά. Ακριβός στα πίτουρα και φτηνός στ’ αλεύρι μπορεί να είναι  π.χ. ο επιχειρηματίας που ξοδεύει απλόχερα για τη διακόσμηση του γραφείου αλλά δείχνει υπερβολική φειδώ στην κατανάλωση της γραφικής ύλης, παρόλο που το χαρτί και οι συνδετήρες κοστίζουν πολύ λιγότερο. Τέτοια παραδειγματα παράλογης διαχείρισης μπορούμε ασφαλώς να βρούμε πάρα πολλά στην κρατική μηχανή -αν και μερικές φορές η φαινομενικά παράλογη συμπεριφορά μπορεί να έχει μιαν άλλη εξήγηση: ας πούμε, ο ορθοπ*δικός που ξόδευε απλόχερα τα πανάκριβα υλικά ενώ κατανάλωνε με μέτρο τα φτηνότερα, κατά πάσα πιθανότητα θα λαδωνόταν, οπότε παράλογη δεν είναι η συμπεριφορά του, απλώς ανέντιμη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 114 Σχόλια »

Μιλώντας στο Τραβέρσο

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2015

traversoΤην Παρασκευή που μας πέρασε, 15 του μήνα, συμμετείχα σε μιαν εκδήλωση στο βιβλιοπωλείο Τραβέρσο στην Καλλιθέα, όπου παρουσιάστηκαν τα γλωσσικά βιβλία μου. Την εκδήλωση την είχα προαναγγείλει και εδώ, και κάποιοι φίλοι του ιστολογίου μού έκαναν την τιμή να με επισκεφτούν.

Κάτι που δεν είχαμε προβλέψει όταν κανονίζαμε την εκδήλωση ήταν ότι θα συνέπιπτε με τον ημιτελικό του Φάιναλ φορ στο μπάσκετ, και μάλιστα ότι θα πέφταμε πάνω στο ματς που είχε τον Ολυμπιακό -έτσι, κάποιοι φίλοι που θα έρχονταν προτίμησαν (και δεν τους αδικώ) να δουν το μπάσκετ. Πάντως, έτσι κι αλλιώς ο (μικρός, πρέπει να πω) χώρος του βιβλιοπωλείου γέμισε -απλώς, δεν βγάλαμε καρέκλες έξω.

Κάτι που συνηθίζω σε ανάλογες περιπτώσεις είναι να δημοσιεύω το κείμενο της ομιλίας μου σε ειδικό άρθρο του ιστολογίου (καθώς και στη σελίδα About, όπου συγκεντρώνω όλες τις συνεντεύξεις, ομιλίες και τα συναφή).

Αυτό βέβαια έχει ένα κακό: επειδή στις ομιλίες μου, ιδίως όσες αφορούν παρουσίαση βιβλίων μου ή έχουν το ίδιο θέμα (Μύθοι για τη γλώσσα, ας πούμε), είναι αναπόφευκτο κάποια πράγματα να επαναλαμβάνονται, ο αναγνώστης που τα βλέπει όλα μαζί θα βρει πολλές αλληλοκαλύψεις, κάτι που δεν το παρατήρησε κάποιος που παρακολούθησε ζωντανά π.χ. την εκδήλωση στη Δράμα (και που βέβαια δεν είχε παρακολουθήσει την ίδια εκδήλωση π.χ. στο ΜΙΘΕ).

Έτσι και στην παρουσίαση που έγινε στο Τραβέρσο, που αφορά τα βιβλία μου, υπάρχουν πολλά στοιχεία κοινά με την προηγούμενη παρουσίαση στο βιβλιοπωλείο Booktalks, που είχε γίνει τον Γενάρη, και γενικά με άλλα κείμενά μου. Ωστόσο, στην προχτεσινή παρουσίαση υπάρχει κι ένα εντελώς καινούργιο κομμάτι, το εισαγωγικό, που αφορά την ιστορία της λέξης «τραβέρσο» -θα μπορούσε να είναι ένα αυτοτελές (μικρό) άρθρο του ιστολογίου. Και επειδή, όπως θα δείτε, επισημαίνω κάτι που μου φαίνεται λάθος στο λεξικό Μπαμπινιώτη, πολύ θα ήθελα όσοι έχετε ναυτική εμπειρία να με αντικρούσετε ή να με επιβεβαιώσετε.

Παρόλο που ξέχασα να φέρω το μαγνητοφωνάκι μου, αποδείχτηκε ότι και το σμαρτόφωνο κάνει καλά τη δουλειά του. Έτσι, μπορείτε να ακούσετε εδώ την εισήγησή μου και στη συνέχεια τη συζήτηση που ακολούθησε (ίσως να μην ακούγονται καλά οι ερωτήσεις -αλλά από τις απαντήσεις μου καταλαβαίνετε τι αφορούσαν):


Πολλά από αυτά που είπα δεν τα είχα γράψει, τα είπα εκτός κειμένου -ενώ και κάποια από αυτά που είχα γράψει δεν τα είπα. Θέλω να πω, το γραπτό κείμενο από το εκφωνηθέν διαφέρουν αρκετά -συμβαίνουν αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 200 Σχόλια »

Η παρουσίαση στη γειτονιά μου

Posted by sarant στο 14 Ιανουαρίου, 2015

Η παροιμία το λέει καθαρά: Κανείς δεν είναι προφήτης στον τόπο του. Κι επειδή μας αρέσει να διερευνούμε την απαρχή των παροιμιών και των εκφράσεων, να πούμε πως η παροιμία αυτή, που είναι διεθνής, έχει την απαρχή της στο Ευαγγέλιο του Λουκά, όπου υπάρχει ο στίχος: «Άμήν λέγω υμίν ότι ουδείς προφήτης δεκτός εστιν εν τη πατρίδι αυτού» (4.24).

Την παροιμία αυτή την σκεφτόμουν την περασμένη βδομάδα, με αφορμή μια εκδήλωση που έγινε στο βιβλιοπωλείο Booktalks στο Παλαιό Φάληρο, στη γειτονιά μου, εκεί που γεννήθηκα και πήγα στο δημοτικό σχολείο, εκεί που πάντοτε μένω (όταν δεν είμαι στο εξωτερικό). Το βιβλιοπωλείο αυτό είναι καινούργιο, άρχισε να λειτουργεί από τις γιορτές του 2013 και το χαρακτηριστικό του είναι ότι διοργανώνει παρουσιάσεις και εκδηλώσεις -έχει και τον κατάλληλο χώρο, αφού είναι μαζί και καφενείο. Τον Νοέμβριο είχα παρακολουθήσει εκεί μια εκδήλωση της φίλης Σοφίας Κολοτούρου και κανονίσαμε να κάνουμε μια παρουσίαση δική μου για τις γιορτές.

Η εκδήλωση έγινε την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου το βραδάκι και ήταν μια παρουσίαση του τελευταίου μου βιβλίου «Λόγια του αέρα» αλλά και των παλιότερων γλωσσικών βιβλίων μου (Γλώσσα μετ’ εμποδίων, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, Λέξεις που χάνονται, Οπωροφόρες λέξεις). Μίλησε η εκπαιδευτικός Τίνα Κωνσταντάτου, γειτόνισσα, κι εγώ.

Σε πείσμα της παροιμίας, ο χώρος γέμισε και η εκδήλωση είχε, πιστεύω, επιτυχία. Ήρθαν και γνωστοί και φίλοι από τη γειτονιά (και από άλλες γειτονιές), και φίλοι από το ιστολόγιο. Θα αφιερώσω το σημερινό άρθρο σε αυτή την εκδήλωση. Θα παρουσιάσω την ομιλία μου από το γραπτό κείμενο που είχα μαζί μου -ενώ θα ανεβάσω αργότερα εδώ μπορείτε να ακούσετε το ηχητικό αρχείο με τις ομιλίες και τις ερωτήσεις του κοινού.

Βέβαια, μερικά από αυτά που είπα θα τα έχετε ξανακούσει όσοι έχετε έρθει σε άλλη παρουσίαση ή όσοι παρακολουθείτε το ιστολόγιο, αλλά έτσι είναι αυτά τα πράγματα.

Το νέο στοιχείο είναι ότι υπάρχει ένα πλουσιότατο ρεπορτάζ για την εκδήλωση, που έχει όχι μόνο τη δική μου ομιλία αλλά και της Τίνας Κωνσταντάτου, καθώς και πολλές ωραίες φωτογραφίες, ρεπορτάζ που φιλοξενήθηκε από τον πολύ καλό βιβλιοφιλικό ιστότοπο bookia.gr, που ο υπεύθυνός του παρακολούθησε την εκδήλωση και τράβηξε τις φωτογραφίες. Σας συνιστώ να το δείτε.

bookt1

Το κείμενο της ομιλίας μου:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Η ομιλία του Νίκου Λίγγρη στις Πλειάδες

Posted by sarant στο 4 Ιουλίου, 2014

Το βράδυ της Δευτέρας παρουσιάστηκε στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες, στο Παγκράτι (Σπ. Μερκούρη 62) το βιβλίο μου «Λόγια του αέρα«. Έφτιαξα μια σελίδα για την παρουσίαση αυτή, και σε καμιά δεκαπενταριά μέρες, διότι προς το παρόν είναι αδύνατο για τεχνικούς λόγους, θα ανεβάσω εκεί το ηχητικό αρχείο από την εκδήλωση, αν βέβαια δεν έχω κάνει κανένα λάθος στην ηχογράφηση.

Σήμερα δημοσιεύω την ομιλία του φίλου Νίκου Λίγγρη. Ο Λίγγρης ήταν πολύ κατάλληλος να μιλήσει για το βιβλίο, επειδή δεν είναι μόνο μεταφραστής (και στυλοβάτης του μεταφραστικού φόρουμ lexilogia.gr) αλλά και λεξικογράφος με πολύ μεγάλη πείρα. Στην ομιλία του έθιξε αρκετά ενδιαφέροντα θέματα, πιστεύω. Ακολούθησε η δική μου ομιλία, και στη συνέχεια έγινε συζήτηση με το κοινό -που δυστυχώς δεν μπορείτε τώρα να την ακούσετε, μια και λείπει το ηχητικό αρχείο.

pleiades1

Νίκου Σαραντάκου: Λόγια του αέρα και άλλες 1000 παγιωμένες εκφράσεις

Ομιλία του Νίκου Λίγγρη στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες, 30/6/2014

Μέχρι πρόσφατα είχα ένα βιβλιαράκι πάνω στο γραφείο μου, σε μέρος προσιτό και ασφαλές, όχι γιατί το χρησιμοποιούσα συνεχώς αλλά κυρίως για να το προφυλάσσω από τις βιβλιοθηκονομικές εμμονές της καθαρίστριάς μας. Φοβόμουν πως, αν αποφάσιζε να το ταξινομήσει με τα δικά της κριτήρια, Κύριος οίδε πού θα το παράχωνε και πότε θα μπορούσα να το ξαναπάρω στα χέρια μου. Αυτήν ακριβώς την τύχη είχε το βιβλίο πριν από μερικούς μήνες που έπαψε να μου είναι απαραίτητο. Το εγκατέλειψα στη δικαιοδοσία της καθαρίστριας-βιβλιοθηκονόμου και το ανακάλυψα ευτυχώς προ ημερών, θαμμένο ανάμεσα σε παλιούς λογαριασμούς και ένα προπέρσινο ημερολόγιο. Πρόκειται για αυτό εδώ το 8 επί 11,5 πόντους βιβλιαράκι με τον τίτλο Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων και τον εύστοχο υπότιτλο Που λέει ο λόγος…, δεύτερη έκδοση του έτους 2000. Όσον αφορά εμένα, το βιβλιαράκι αυτό βγήκε στη σύνταξη άμα τη κυκλοφορία της νέας έκδοσης, από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, με το καινούργιο μέγεθος και τον καινούργιο τίτλο, Λόγια του αέρα, το βιβλίο για το οποίο μαζευτήκαμε εδώ σήμερα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , | 82 Σχόλια »

Από πού (δεν) ξεκίνησαν 11 γνωστές εκφράσεις

Posted by sarant στο 23 Ιουνίου, 2014

Ένα από τα βασικά ενδιαφέροντα του ιστολογίου, θα το ξέρετε όσοι το παρακολουθείτε τακτικά, είναι η ετυμολογία και οι ιστορίες των λέξεων. Ένα άλλο, είναι η ανασκευή μύθων, ιδίως σχετικών με τη γλώσσα. Και στην τομή των δύο ενδιαφερόντων βρίσκεται η ανασκευή ετυμολογικών μύθων. Εδώ εννούμε την ετυμολογία με την ευρύτερη έννοια -όχι μόνο ετυμολογία λέξεων, αλλά και «ετυμολογία» εκφράσεων, δηλαδή ανίχνευση της προέλευσής τους.

Η ανίχνευση της προέλευσης των εκφράσεων είναι σαγηνευτικό θέμα, αλλά πολύ δύσκολο εγχείρημα, πολύ πιο δύσκολο και φευγαλέο από την ετυμολογία των λέξεων. Μια κακή συνήθεια που έχουν αρκετοί μελετητές της φρασεολογίας, ιδίως ερασιτέχνες, είναι να ανάγουν τη γέννηση τέτοιων παγιωμένων εκφράσεων σε ιστορικά γεγονότα, και μάλιστα να προσδιορίζουν με ακρίβεια ημερομηνίες και ονόματα πρωταγωνιστών. Το φαινόμενο αυτό στο ιστολόγιο το ονομάσαμε «νατσουλισμό», από το όνομα του (μακαρίτη πια) ερευνητή Τάκη Νατσούλη, ο οποίος στο βιβλίο του «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» συνηθίζει να αποδίδει σχεδόν κάθε παγιωμένη έκφραση σε κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, σε κάποιο αξιοδιήγητο ιστορικό επεισόδιο, χωρίς όμως να τεκμηριώνει την εξήγησή του, η οποία πολύ συχνά αποδεικνύεται λαθεμένη.

Είπα για «παγιωμένες» εκφράσεις, που δεν είναι ο μοναδικός όρος. Ο Τριανταφυλλίδης έκανε λόγο για «ιδιωτισμούς», άλλοι για «φρασεολογικά στοιχεία» ή για παροιμιακές/παροιμιώδεις (εκ)φράσεις. Στο πρώτο βιβλιαράκι που είχα βγάλει για το θέμα αυτό, είχα κάνει λόγο για «ιδιωματικές» εκφράσεις, παρόλο που ήξερα ότι στην ελληνική βιβλιογραφία ιδιωματισμός είναι άλλο πράγμα. Στο πρόσφατο βιβλίο μου, τα Λόγια του αέρα, προτίμησα τον όρο «παγιωμένες» εκφράσεις, αλλά όχι με απόλυτη βεβαιότητα, πρέπει να ομολογήσω.

Μια και μίλησα για το βιβλίο Λόγια του αέρα, να κάνω και λίγη διαφήμιση. Την επόμενη Δευτέρα, 30 Ιουνίου, στις 8 μ.μ. παρουσιάζεται το βιβλίο μου στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες (Σπ. Μερκούρη 62, μετρό Ευαγγελισμός) στο Παγκράτι.  Θα είμαι εγώ και ο φίλος Νίκος Λίγγρης της Λεξιλογίας και θα χαρώ αν έρθετε, προτιμώντας την παρουσίαση από τη μετάδοση του μουντιαλικού αγώνα που θα έχει εκείνη τη μέρα.

Και μετά την εισαγωγή και τη διαφήμιση, προχωράω στο κυρίως θέμα.

Πρόσφατα, στον ιστότοπο in2life.gr δημοσιεύτηκε ένα άρθρο με τίτλο «Από πού ξεκίνησαν 11 γνωστές εκφράσεις» οπότε σκέφτηκα πως είναι καλή ιδέα να αναδημοσιεύσω το άρθρο τους με δικά μου σχόλια, επικρίνοντας τις εξηγήσεις που θεωρώ λαθεμένες και δείγματα νατσουλισμού. Να αναφέρω εδώ ότι πριν από έναν περίπου χρόνο, ένας δημοσιογράφος του ίδιου ιστότοπου είχε επικοινωνήσει μαζί μου και συζητήσαμε για ένα άρθρο που ετοίμαζε να γράψει σχετικά με την προέλευση κάποιων εκφράσεων, ένα άρθρο που αποσπάσματά του αναδημοσίευσα κι εδώ με τον τίτλο «Γιατί (δεν) το λέμε έτσι«. Το «δεν» μέσα στην παρένθεση υποδηλώνει την αμφιβολία για κάποιες εξηγήσεις και την προσπάθεια ανασκευής, και με το ίδιο πνεύμα το χρησιμοποιώ και στον τίτλο του σημερινού άρθρου.

Παραθέτω λοιπόν το άρθρο με τις εξηγήσεις των 11 εκφράσεων και ύστερα από κάθε έκφραση βάζω τα δικά μου σχόλια με πλάγιους χαρακτήρες για να ξεχωρίζουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 86 Σχόλια »

Ζωή χαρισάμενη και άλλες εκφράσεις από τη Μεγαλοβδομάδα

Posted by sarant στο 17 Απρίλιος, 2014

Μια και βρισκόμαστε καταμεσίς στη Μεγάλη Εβδομάδα, ταιριάζει να ασχοληθούμε με την επίδραση της εκκλησιαστικής γλώσσας στη φρασεολογία μας. Αν κοιτάξετε μια συλλογή ιδιωματικών ή παγιωμένων εκφράσεων (π.χ. το βιβλίο μου Λόγια του αέρα, για να κάνω και ρεκλάμα), θα δείτε ότι είναι πάρα πολλές οι λαϊκές εκφράσεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα, πράγμα που οφείλεται στο ότι επί αιώνες όλος ο πληθυσμός εκκλησιαζόταν ταχτικά και οπωσδήποτε μέσα στη Μεγαλοβδομάδα. Όπως γράφει ο μεγάλος λαογράφος Δημ. Λουκάτος, στο άρθρο του «Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα», από το οποίο αντλώ αρκετά στοιχεία του άρθρου μου:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Παράδειγμα τέτοιας έκφρασης που δημιουργήθηκε από παρανόηση είναι η έκφραση «ζει/περνάει ζωή χαρισάμενη». Γεννήθηκε από το δοξαστικό της Ανάστασης, ένα από τα γνωστότερα εκκλησιαστικά τροπάρια, που το ξέρω ακόμα κι εγώ: Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος. Χάρισε ζωή σ’ αυτούς που βρίσκονται στα μνήματα. Χαρισάμενος, μετοχή του χαρίζομαι, που τότε σήμαινε «χαρίζω», αλλά σήμερα επιβιώνει με τη σημασία «μεροληπτώ υπέρ κάποιου, δείχνω εύνοια, υποχωρώ», όπως όταν λέμε π.χ. ότι κάποιος πέρασε χαριστικά τις εξετάσεις.

Όπως εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Χαριτωμένες, όσο και αστείες, είναι μερικές παρεξηγήσεις που έκανε ο λαός σε ορισμένες φράσεις. Δεν κατάλαβε σε πολλές την έννοιά τους, και ή τις παραμόρφωσε ή τις μεταχειρίστηκε με άλλη έννοια. (…) Ανάλογη παρεξήγηση έγινε και στη φράση «ζωή χαρισάμενη», που είναι παρμένη από το Χριστός Ανέστη. Ο λαός πρόσεξε το «ζωή» και τις δυο πρώτες συλλαβές τού «χαρισάμενος» και βιάστηκε να δώσει την εξήγηση: ζωή γεμάτη χαρά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Η πρώην πλάτη μου και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Μαρτίου, 2014

Συνήθως, όταν ο τίτλος της σαββατιάτικης ανάρτησής μας είναι παρμένος από ένα συγκεκριμένο μεζεδάκι, δηλαδή όπως ο σημερινός, το άρθρο ξεκινάει με αυτό ακριβώς το μεζεδάκι, σήμερα όμως λέω να το αφήσω για το τέλος, οπότε ξεκινάμε την επισκόπηση των αξιοπρόσεκτων μαργαριταριών της εβδομάδας με κάτι που ακούστηκε στη μετάδοση του ματς Μάντσεστερ-Ολυμπιακού 3-0 προχτές.

* Βέβαια, εγώ το ματς δεν το είδα, αφενός επειδή δεν έχω συνδρομή στο συνδρομητικό κανάλι και αφετέρου επειδή πριν από τρεις εβδομάδες είχα δει ένα άλλο ματς του Ολυμπιακού που με κάλυψε για χρόνια. Πολλοί όμως σχολίασαν τον λαϊκό τύπο «απέκρουση» που ακούστηκε πάνω από μία φορά. Δεν ξέρω αν το είπε αθλητικογράφος ή καλεσμένος του, αν θέλετε διευκρινίζετε γιατί είδα αντικρουόμενες πληροφορίες, πάντως είχα καιρό να τον ακούσω, με γύρισε στα παιδικά μου χρόνια -νόμιζα πως είχε σταματήσει να ακούγεται. Φυσικά, πρόκειται για λάθος παραγωγή από τον αόριστο (απέκρουσε). Υπάρχει και απέκκρουση, αλλά είναι σπανιότατη: βγάζει δυο γκουγκλιές, μία από το δικό μας μπλογκ και μία που καυτηριάζει την «*απέκρουση».

* Την περασμένη Κυριακή που έγινε το δημοψήφισμα στην Κριμαία κυκλοφόρησαν στα κοινωνικά μέσα μερικά γουστόζικα σχόλια για υποτιθέμενες δημοσκοπήσεις ελληνικών εταιρειών, οι οποίες έβγαζαν αποτελέσματα του τύπου: Ανεξαρτησία 22%, Παραμονή στην Ουκρανία 18%, Ποτάμι 60%, υπονοώντας ότι τα υψηλά ποσοστά που παρουσιάζει το νεοπαγές κόμμα στις δημοσκοπήσεις είναι χαλκευμένα. Εγώ όμως θα θίξω κάτι άλλο (που θα μπορούσε ίσως να αναπτυχθεί και σε χωριστό άρθρο) για το νέο κόμμα, καθαρά γλωσσικό. Επίσημα, ο τίτλος του είναι έναρθρος: Το Ποτάμι. Μοιάζει και σ’ αυτό με τίτλους εφημερίδων: Τα Νέα. Η Καθημερινή. Η Αυγή. Το Βήμα. Το Βήμα και τα Νέα έχουν μάλιστα ενσωματώσει το άρθρο στη διεύθυνση του ιστοτόπου τους: tanea.gr, tovima.gr. Ωστόσο, κανείς δεν λέει και δεν γράφει: Κάθε μέρα αγοράζω την Η Αυγή ή Διάβασα χτες στο Το Βήμα ή Ο αρθρογράφος της/των Τα Νέα είναι απαράδεκτος. Λέμε και γράφουμε: Αγοράζω την Αυγή, το διάβασα στο Βήμα, το κύριο άρθρο των Νέων είναι για τα μπάζα.

Επομένως, δεν υπάρχει κανείς απολύτως λόγος όταν αναφερόμαστε στο κόμμα του κ. Θεοδωράκη να χρησιμοποιούμε δυσκοίλιες διατυπώσεις όπως είχε ένα πρόσφατο άρθρο του skai.gr: Επίθεση στο Το Ποτάμι, χωρίς να το κατονομάσει, εξαπέλυσε τη Δευτέρα το βράδυ ο Φώτης Κουβέλης… Πολύ πιο στρωτό είναι: Επίθεση στο Ποτάμι, χωρίς να το κατονομάσει…

* Ούτε και δικαιολογείται η ακλισιά του τίτλου του νέου κόμματος, όταν είναι στη γενική πτώση, όπως σε άλλο άρθρο του skai.gr: Κοινά στοιχεία Ποτάμι – Χρυσής Αυγής. Όχι βέβαια! Στα ελληνικά: Κοινά στοιχεία Ποταμιού-Χρυσής Αυγής.

* Το επόμενο που είχα επισημάνει βλέπω ότι διορθώθηκε. Είχε γραφτεί ότι: Την ώρα που τα ελικόπτερα του ΕΚΑΒ μειώνουν αισθητά των αριθμό των πτήσεών τους για τη συγκομιδή ασθενών από νησιά λόγω των τεράστιων οικονομικών δυσκολιών, πολεμικά αεροπλάνα και ελικόπτερα βρίσκουν χρήματα και κάνουν βόλτες, από το πρωί της Δευτέρας, πάνω από τον αττικό ουρανό.

Όπως θα δείτε και στα σχόλια, η αστοχία επισημάνθηκε και διορθώθηκε σε «διακομιδή ασθενών». Η συγκομιδή είναι για τις καλλιέργειες, η αποκομιδή για τα απορρίμματα και, όπως είπε στη Λεξιλογία ο Ν. Λίγγρης, «οπωσδήποτε όχι ανακομιδή» (τη λέξη τη χρησιμοποιούμε μόνο για λείψανα αγίων και οστά νεκρών).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Μηχανική μετάφραση, Περιαυτομπλογκίες, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , | 153 Σχόλια »

Τα Λόγια του αέρα στον Ιανό

Posted by sarant στο 6 Μαρτίου, 2014

Την περασμένη Τετάρτη, 26 του Φλεβάρη, παρουσιάστηκε στον Ιανό το βιβλίο μου “Λόγια του αέρα και άλλες 1000 παγιωμένες εκφράσεις”. Πολύ το χάρηκα, πρέπει να πω, επειδή ήρθαν αρκετοί παλιοί και νεότεροι φίλοι αλλά και όχι λίγοι θαμώνες του ιστολογίου. Το βιβλίο παρουσίασαν, με τη σειρά που μίλησαν (και τη σειρά της φωτογραφίας):

* Ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, καθηγητής Γλωσσολογίας στο ΕΚΠΑ.

* Ο Γεράσιμος Ρηγάτος, γιατρός και μελετητής της λαογραφίας.

* Η Άννα Ιορδανίδου, καθηγήτρια γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών.

ενώ στο τέλος μίλησα κι εγώ. Ακολούθησε συζήτηση, με ερωτήσεις και απαντήσεις.

DSC_0841

Το ηχητικό αρχείο της εκδήλωσης είναι αυτό:

και η ανάλυση στα επιμέρους τμήματα έχει ως εξής:

0.00 – 18.30 Ομιλία του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη (δυστυχώς λείπει η αρχή)

18.30 – 32.40 Ομιλία του Γεράσιμου Ρηγάτου (την οποία μπορείτε επίσης να διαβάσετε εδώ)

32.40 – 38.00 Ομιλία της Άννας Ιορδανίδου

38.00 – 1.12.30 Η δική μου τοποθέτηση στο κλείσιμο (τελικά φλυάρησα πολύ)

1.12.30 – 1.39.00 Ερωτήσεις και απαντήσεις

Υπάρχουν επίσης και στιγμιότυπα βίντεο από την παρουσίαση. Για τεχνικούς λόγους, μαγνητοσκοπήθηκε μόνο η δική μου τοποθέτηση και οι ερωτήσεις-απαντήσεις.

Πρώτο μέρος.
Δεύτερο μέρος.
Τρίτο μέρος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 56 Σχόλια »

Μια συνέντευξη και μια εκδήλωση

Posted by sarant στο 26 Φεβρουαρίου, 2014

logia aeraE35690D6435BC6BCC1ABAE5787FF15BDΣήμερα στις 6 μ.μ. γίνεται στον Ιανό (Σταδίου 24) η παρουσίαση του βιβλίου μου Λόγια του αέρα. Θα μιλήσουν ο γιατρός και λαογράφος Γεράσιμος Ρηγάτος, ο καθηγητής της Γλωσσολογίας Χριστόφορος Χαραλαμπάκης και εγώ. Περισσότερα για την εκδήλωση μπορείτε να δείτε εδώ, ενώ κάποια στιγμή τις επόμενες μέρες ελπίζω να ανεβάσω τις ομιλίες (είτε σε κείμενο είτε ηχητικό), φωτογραφίες κτλ. σε μια σελίδα που θα φτιάξω και θα είναι προσαρτημένη στην ειδική σελίδα που έχω φτιάξει για το βιβλίο μου αυτό.

Για σήμερα, ανεβάζω το κείμενο μιας συνέντευξης που έδωσα στη δημοσιογράφο Δήμητρα Νικολάου για το διαδικτυακό περιοδικό IANOS Magazine. Προς το παρόν, η συνέντευξη δεν έχει δημοσιευτεί: το περιοδικό, αν δεν κάνω λάθος, βρίσκεται ακόμα σε στάδιο προετοιμασίας, οπότε ίσως προτρέχω -πάντως, όπως θα δείτε οι ερωτήσεις δεν αφορούν τόσο πολύ το βιβλίο Λόγια του αέρα και τη σημερινή εκδήλωση, αλλά επεκτείνονται σε πολύ γενικότερα θέματα, γλωσσικά και άλλα. Από την άλλη, δεν βρίσκω αταίριαστο να προλογίσω, ας πούμε, τη σημερινή εκδήλωση με αυτή τη συνέντευξή μου.

Και βέβαια, περιμένω να δω κάποιους από εσάς το απόγευμα στον Ιανό!

Συνέντευξη στη Δήμητρα Νικολάου και στο IANOS Magazine.

  1. Η επιστημονική σας κατάρτιση μοιράζεται μεταξύ χημείας- ή καλύτερα χημικού μηχανικού και αγγλικής φιλολογίας. Πώς ερμηνεύεται αυτή η δημιουργική μίξη μεταξύ των δύο σας ιδιοτήτων; Πώς προκύπτει αυτή η όμορφη αντίθεση;

Πράγματι, αυτά είναι τα πτυχία μου. Όταν τελείωσα το Πολυτεχνείο αποφάσισα ότι δεν ήθελα να πάω για μεταπτυχιακά στην Αμερική, όπως ήταν το αρχικό μου σχέδιο, και άρχισα να ασχολούμαι με τη λογοτεχνική μετάφραση και να γράφω διηγήματα, κι έτσι άλλαξα εντελώς προσανατολισμό, με την υποστήριξη και των γονιών μου, που δεν δυσανασχέτησαν όταν εγκατέλειψα την ευθεία οδό της καριέρας του μηχανικού για ένα αβέβαιο ταξίδι στον απέραντο ωκεανό της γλώσσας. Σήμερα, κακά τα ψέματα, μόνο τυπικά είμαι μηχανικός· βέβαια, μου έχει μείνει η ματιά του μηχανικού στα πράγματα, ίσως και στον τρόπο δουλειάς, αλλά, ύστερα από δεκαετίες ενασχόλησης με τη γλώσσα και τη μετάφραση το μίγμα περιέχει πολύ περισσότερο από το δεύτερο συστατικό παρά από το πρώτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Συνεντεύξεις | Με ετικέτα: , , , , , | 48 Σχόλια »

Αναπληροφόρηση στα Λόγια του αέρα

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2014

Σήμερα είναι Σάββατο και κανονικά το ιστολόγιο σερβίρει μεζεδάκια, αλλά σήμερα δεν είναι ένα κανονικό Σάββατο ή μάλλον η προηγούμενη βδομάδα δεν ήταν κανονική, είχα πάρα πολλά τρεχάματα και δεν προλάβαινα να… μαγειρέψω, παρόλο που τα υλικά τα έχω μαζέψει. Έτσι, τα μεζεδάκια της εβδομάδας θα δημοσιευτούν κατ’ εξαίρεση αύριο Κυριακή, ενώ για σήμερα έβαλα ένα άρθρο που δεν το έγραψα εγώ -γιατί εγώ, όπως είπα, έτρεχα χτες ολημέρα.

Το σημερινό άρθρο δεν το έγραψα εγώ, διότι είναι άρθρο «αναπληροφόρησης». Με τον όρο “αναπληροφόρηση” εννοώ αυτό που λέμε ελληνικά feedback, αλλά με τη μεταφορική του σημασία, όχι την κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανατροφοδότηση) ή την οιονεί κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανάδραση) στις θετικές επιστήμες. Εδώ μιλάμε για το φίντμπακ με τη σημασία “γνώμες, παρατηρήσεις, σχόλια”, αλλά επειδή οι λέξεις αυτές είναι πολύ γενικές νομίζω ότι δεν ταιριάζουν και προσωπικά προτιμώ την αναπληροφόρηση, έστω κι αν η λέξη δεν νομίζω να έχει λεξικογραφηθεί. (Το θέμα έχει φυσικά συζητηθεί στη Λεξιλογία). Θα παρουσιάσω λοιπόν την αναπληροφόρηση που έχω πάρει από έναν εκλεκτό φίλο του ιστολογίου, ο οποίος έκανε τον κόπο να διαβάσει το βιβλίο μου Λόγια του αέρα με χαρτί και μολύβι και να μου γράψει όσα συνειρμικά του έρχονταν στο νου καθώς διάβαζε τα λήμματα του βιβλίου. Αφενός με τιμά που αφιέρωσε τόση προσοχή στο βιβλίο μου, αφετέρου βρίσκω ότι έχουν αξία τα σχόλιά του και γι’ αυτό τα παραθέτω πιο κάτω. Ο ίδιος φίλος είχε παλιότερα σχολιάσει με παρόμοιο τρόπο δυο προηγούμενα βιβλία μου, τις Λέξεις που χάνονται (τα σχόλιά του τα είχα δημοσιεύσει εδώ) και τις Οπωροφόρες λέξεις (αντίστοιχο άρθρο εδώ).

Τα Λόγια του αέρα είναι το τελευταίο μου βιβλίο, κυκλοφόρησαν στα τέλη του Νοέμβρη (εδώ έχω μια ειδική σελίδα) και εκτός απροόπτου θα παρουσιαστούν στις 26 Φεβρουαρίου σε εκδήλωση (που ακόμα δεν έχει οριστικοποιηθεί εντελώς).

Αλλά πολλά είπα εγώ, δίνω τη σκυτάλη στον φίλο Άρη. Δικά μου σχόλια, αν βάλω, θα είναι μέσα σε αγκύλες με πλάγια.

Γράφει ο Άρης: Συμπτωματικά, «Έπεα πτερόεντα» είναι ο τίτλος που επέλεξα για την στήλη που κρατώ από χρόνια σε μηνιαία τοπική εφημερίδα, πράγμα που προδίδει και την δική συμπάθεια στην…αερολογία. Ευτύχισα να ζήσω παιδικά χρόνια σε μια εποχή που ο κόσμος χρησιμοποιούσε περισσότερο από σήμερα (τουλάχιστον αυτή είναι η εντύπωσή μου) τις παγιωμένες εκφράσεις. Έτσι μου δόθηκε η ευκαιρία να αποθησαυρίσω εξ απαλών ονύχων τοn πλούτο που κρύβουν και που νοστιμίζουν την γλώσσα μας, κάνοντάς την πιο ευέλικτη και πιο λαγαρή.

Οι παγιωμένες εκφράσεις υποθέτω πως κάνουν τη ζωή δύσκολη σε όσους αλλοδαπούς αποπειρώνται να μάθουν την γλώσσα μας. Σχετικό είναι το ανέκδοτο που έλεγε ο πατέρας μου: Ένας Εγγλέζος, περήφανος για την ελληνομάθειά του, που απόκτησε με κόπο και πολύχρονη μελέτη, φθάνει στο λιμάνι του Πειραιά και ρωτά ένα λιμενικό, σε άψογα Ελληνικά, αν έφυγε το πλοίο για την Αίγινα. «Φσσστ, τώωωωωρα!» απαντά εκείνος και αφήνει κάγκελο τον Εγγλέζο που δεν κατάλαβε την απάντηση. Κάνει την ίδια ερώτηση σε ένα περαστικό, που του απαντά: «Κααααλά είσαι!». Απελπισμένος ρωτά ένα τρίτο και τον ακούει εμβρόντητος να του λέει «Καλά κρασιά!». Τότε ο δυστυχής Εγγλέζος κατάλαβε πως τσάμπα μελετούσε τόσα χρόνια αυτή την αναθεματισμένη γλώσσα…

Στέκομαι για μια στιγμή στον τίτλο. Εκφράσεις με «λόγια του…» υπάρχουν κι άλλες. «Λόγια του κόσμου» που περιλαμβάνεται στο βιβλίο σου. Όταν την διάβασα άρχισα να τραγουδώ από μέσα μου το «Λόγια του κόσμου μην ακούς το τι σου λένε / κοίτα τα μάτια μου που μέρα νύχτα κλαίνε». Το τραγουδούσε η μητέρα μου όταν έκανε τις δουλειές του σπιτιού (ναι, εκείνη την εποχή, δεκαετία του ’50, παρά την φτώχεια, οι νοικοκυρές τραγουδούσαν, αργότερα βουβάθηκαν). Υπάρχουν ακόμη τα «Λόγια της πλώρης» του Καρκαβίτσα  και το χυδαίο «λόγια του κ…..».

Η ταξινόμηση των παγιωμένων  εκφράσεων στο βιβλίο με την λημματοθετική μέθοδο ήταν πολύ χρήσιμη. Θα προτιμούσα όμως η λέξη μέσα στη φράση που δίνει το αρχικό της γράμμα στην ταξινόμηση να είχε επισημανθεί είτε με υπογράμμιση είτε με παχιά στοιχεία. Αναγκάστηκα να το κάνω εγώ με ένα μαρκαδόρο για την διευκόλυνσή μου.

Διαβάζοντας το βιβλίο θαύμασα την υπομονή σου να καταγράψεις με μεθοδικότητα τις παγιωμένες εκφράσεις δίνοντας την προέλευσή και την εξήγησή τους με  εύστοχα παραδείγματα. Αρκετά συχνά, μου έρχονταν στο νου οι στίχοι από κάποιο τραγούδι που περιείχε την συγκεκριμένη έκφραση:

Πού ακούστηκε; ...ο Άλκης να  πεθαίνει, του Σαββόπουλου (Η θανάσιμη μοναξιά του Αλέξη Ασλάνη)

Τον έκαναν του αλατιού με τις χειρομπομπίδες (Το γελαστό παιδί)

(νομίζει πως) αυτός είναι κι άλλος δεν είναι «εγώ είμαι εγώ κι άλλη δεν είναι» (Εγώ είμαι εγώ, Μούτσης, Μοσχολιού)

πήρε ψηλά τον αμανέ «δεν το περίμενα από σένανε ποτέ / θάπαιρνες τόσο ψηλά τον αμανέ» (Παραγνωριστήκαμε, Π. Καλίδης)

Χτίζει στην άμμο: είναι κακό στην άμμο να χτίζεις παλάτια, ο βοριάς θα τα κάνει συντρίμμια, κομμάτια.

Όπου φυσάει ο άνεμος… πάω, είμαι καλάμι γέρνω δεν σπάω (Τουρνάς)

αυτά τα ακούω βερεσέ (Ο πασατέμπος, Μ. Χιώτη, αναφέρεται ως παράδειγμα στο βιβλίο)

Θα σου τις βρέξω / το πάει φιρί φιρί και τα δύο στο στίχο «φιρί φιρί το πας και θα σου τις βρέξω»  (Χατζιδάκις, Σακελάριος)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναπληροφόρηση, Γιουτουμπάκια, Διαφημίσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , | 59 Σχόλια »