Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μάλτα’

Στο Λουξεμβούργο έχουν γιορτή

Posted by sarant στο 23 Ιουνίου, 2022

Σήμερα, 23 Ιουνίου, είναι η εθνική γιορτή του Λουξεμβούργου, όπως η 14η Ιουλίου για τους Γάλλους ή η 25η Μαρτίου και η 28η Οκτωβρίου για εμάς. Η μέρα δεν σημαδεύει το ξέσπασμα κάποιας επανάστασης, την έναρξη ή τη λήξη κάποιου πολέμου ή την ανακήρυξη του κράτους, όπως σε άλλες περιπτώσεις, αλλά τα γενέθλια του Μεγάλου Δούκα.

Υποτίθεται δηλαδή, διότι στην πραγματικότητα κανείς μονάρχης του Λουξεμβούργου δεν έχει γεννηθεί στις 23 Ιουνίου. Όταν αποφάσισαν να καθιερώσουν τη γιορτή, στον θρόνο βρισκόταν η Μεγάλη Δούκισσα Καρλότα, η γιαγιά του τωρινού Μ. Δούκα Ερρίκου, η οποία είχε γεννηθεί στις 23 Ιανουαρίου. Επειδή το χειμώνα εδώ κάνει κρύο (και τότε έκανε περισσότερο), αποφάσισαν να μεταφέρουν τη γιορτή σε πιο φιλικές θερμοκρασίες κι έτσι καθιερώθηκε η 23η Ιουνίου.

Όχι ότι σήμερα θα είναι όλα ανέφελα. Το δελτίο προβλέπει σκόρπιες βροχές το απόγευμα -αλλά έτσι κι αλλιώς το μεγάλο πατιρντί έγινε χτες, με πυροτεχνήματα, συναυλίες στο δρόμο και γλέντι μέχρι πρωίας, παρόλο που και πάλι έριξε μια μπόρα. Ήταν εδώ και η Πρόεδρος της Δημοκρατίας προχτές, δεν ξέρω αν έμεινε για τις γιορτές, ελπίζω να πήρε μαζί της ομπρέλα.

Το Λουξεμβούργο είναι Μεγάλο Δουκάτο, το μοναδικό κράτος σήμερα στον κόσμο που έχει αυτό τον τίτλο. Εμφανίστηκε όμως πρώτη φορά ως κομητεία, το 963, όταν ο κόμης Ζίγκφριντ των Αρδενών αγόρασε έναν βράχο που είχε πάνω του ρωμαϊκές οχυρώσεις, που λεγόταν Lucilinburhuc, λέξη σύνθετη που το πρώτο της συνθετικό είναι το παλαιογερμανικό luzel που σημαίνει «μικρός» (από εκεί και το αγγλ. little) και το δεύτερη «κάστρο, πύργος». Καστράκι, δηλαδή, κι ας μας ξεγελάει το Lux- που θυμίζει φωταψίες και είδη πολυτελείας.

Το 1353 η κομητεία του Λουξεμβούργου ενώθηκε με άλλες περιοχές ολόγυρα και αποτέλεσε το Δουκάτο του Λουξεμβούργου, τον καιρό που η Ευρώπη ήταν μια κουρελού από πριγκιπάτα, δουκάτα και μικρά βασίλεια. Από το 1440 και μετά το Δουκάτο του Λουξεμβούργου εντάσσεται στις Κάτω Χώρες, που αρχικά ανήκουν στη Βουργουνδία, μετά στους Αψβούργους, μετά στην Ισπανία. Όταν η Ολλανδία αποκτά την ανεξαρτησία της το 1581, οι υπόλοιπες επαρχίες που παραμένουν υπό ισπανική κυριαρχία αναφέρονται ως Ισπανικές Κάτω Χώρες. Το 1659, με τη Συνθήκη των Πυρηναίων, αρκετά εδάφη του Δουκάτου παραχωρούνται στη Γαλλία. Το 1714 όλη η περιοχή περνάει υπό αυστριακή κυριαρχία, έως το 1795 που έρχονται οι Γάλλοι της Επανάστασης. Το Δουκάτο του Λουξεμβούργου (που είναι πολύ μεγαλύτερο από το σημερινό κράτος) αποτελεί νομό της δημοκρατικής Γαλλίας, τον Νομό Δασών (Departement des Forêts).

Μετά το Βατερλό, το Συνέδριο της Βιέννης μοιράζει πάλι την Ευρώπη. Το Δουκάτο του Λουξεμβούργου χάνει κάποια εδάφη που δίνονται στην Πρωσία, ενώ το υπόλοιπο προάγεται σε Μεγάλο Δουκάτο, που τελεί υπό προσωπική ένωση με τον θρόνο του Ηνωμένου Βασιλείου των Κάτω Χωρών, στον οποίο βρίσκεται ο βασιλιάς Γουλιέλμος. Ταυτόχρονα ομως ανήκει στη Γερμανική Συνομοσπονδία. Το 1830 το Βέλγιο γίνεται ανεξάρτητο και το 1839 όλα τα γαλλόφωνα μέρη του Μεγάλου Δουκάτου παραχωρούνται στο Βέλγιο, όπου απαρτίζουν τη σημερινή επαρχία Λουξεμβούργου με πρωτεύουσα την Αρλόν. Αυτό που απομένει είναι το σημερινό κράτος, πολύ μικρότερο από παλιότερα (εδώ βλέπετε τη διαδοχική συρρίκνωσή του). Από το 1839 λογαριάζεται ως ανεξάρτητο κράτος το Λουξεμβούργο. Έμεινε ανεξάρτητο, επειδή οι μεγάλες δυνάμεις φοβούνταν μήπως κάποια άλλη το κατακτήσει. Το 1866, Πρωσία και Γαλλία παρά λίγο να συρθούν σε πόλεμο γι’ αυτόν το λόγο. Τελικά με τη Συνθήκη του Λονδίνου, το 1867, όλες οι μεγάλες δυνάμεις εγγυήθηκαν την ανεξαρτησία του Λουξεμβούργου και σε αντάλλαγμα οι Λουξεμβουργιανοί δέχτηκαν να γκρεμίσουν τα απόρθητα τείχη της πρωτεύουσάς τους, που της είχαν χαρίσει την ονομασία «Γιβραλτάρ του Βορρά» -έχουν βέβαια απομείνει αρκετά ερείπια και ίχνη των οχυρώσεων.

Είναι μικρό το κράτος του Λουξεμβούργου, αλλά όχι μικροσκοπικό. Δεν είναι Μονακό ή Άγιος Μαρίνος, έχει έκταση 2586 τ.χιλ., παναπεί κάτι λιγότερο από τον νομό Καρδίτσας και κάτι περισσότερο από τον νομό Ροδόπης. Έχει σχήμα ρόμβου, που η μεγάλη του διαγώνιος φτάνει τα 100 χιλιόμετρα και η μικρή τα 40. Συνορεύει με το Βέλγιο από δυτικά, με τη Γερμανία από τ’ ανατολικά, με τη Γαλλία στο νότο. Τα σύνορα με τη Γερμανία είναι τρία ποτάμια, Μοζέλας, Ζάουερ και Ουρ, εκτός από ένα σημείο, στο Βιάντεν, όπου υπάρχουν και χερσαία σύνορα για λίγα χιλιόμετρα.

Το κράτος έχει πληθυσμό 645.000 (2022) ενώ η πρωτεύουσα, που λέγεται επίσης Λουξεμβούργο, ή πόλη του Λουξεμβούργου, 128.000. Tα τελευταία χρόνια, το Λουξεμβούργο είναι το ευρωπαϊκό κράτος που σημειώνει τη μεγαλύτερη αύξηση πληθυσμού. Αρκεί να σκεφτούμε ότι το 2010 ο πληθυσμός ήταν 507.000, δηλ σημείωσε αύξηση 27% σε 12 χρόνια!

Αυτό έγινε με την αθρόα εισδοχή μεταναστών. Για παράδειγμα, το 2021 το ισοζύγιο γεννησεων/θανάτων ήταν θετικό κατά 2200 αλλά το ισοζύγιο της μετανάστευσης ήταν θετικό κατά 9500. Σήμερα το 52% των κατοίκων είναι Λουξεμβούργιοι και το 48% ξένοι, ενώ στο 52% μετράνε και όσοι έχουν πολιτογραφηθεί Λουξεμβούργιοι. Η δεύτερη μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα είναι οι Πορτογάλοι, κάπου 95.000. Οι Έλληνες (που δεν έχουν πάρει λουξεμβουργιανη ιθαγένεια) είναι γύρω στους 3700.

Το Λουξεμβούργο έχει ενεργητική πολιτική πολιτογραφήσεων και κάθε χρόνο παίρνουν την ιθαγένεια κάπου 8000 κάτοικοι, εφόσον το επιθυμούν, έχουν συμπληρώσει πενταετία και εφόσον περάσουν εξετάσεις στη λουξεμβουργιανή γλώσσα, κάτι που δεν είναι τυπική διαδικασία. Ωστόσο, για όσους μένουν στη χώρα είκοσι χρόνια, αρκεί να παρακολουθήσουν 24 ώρες μαθήματα της γλώσσας.

Το Λουξεμβούργο είναι χώρα τρίγλωσση. Επίσημες γλώσσες είναι τα γαλλικά, τα γερμανικά και τα λουξεμβουργιανά. Ουσιαστικά, το Λουξεμβούργο είναι η μόνη πολύγλωσση χώρα της Ευρώπης, διότι το Βέλγιο και η Ελβετία αποτελούνται απο μονόγλωσσες οντότητες. Ο Λουξεμβούργιος θα μιλήσει λουξεμβουργιανά με την οικογένειά του, θα διαβάσει γερμανικά στην εφημερίδα του και θα επικοινωνήσει στα γαλλικά με τον πελάτη του. Τα γαλλικά είναι η γλώσσα της καθημερινής επικοινωνίας (όπως και της σύνταξης των νόμων) κι έτσι στις καθημερινες συναλλαγές σε καταστήματα, δημόσιες υπηρεσίες κτλ. όλοι μιλάνε γαλλικά. Τα λουξεμβουργιανά άλλωστε αποτέλεσαν καθεστώς επίσημης γλώσσας μόλις το 1984 και δεν έχουν καθεστώς επίσημης γλώσσας στην Ευρωπαϊκή Ένωση -μάλιστα, οι αρχές της χώρας δεν έχουν πιέσει, για λόγους που δεν μου είναι γνωστοί, να γίνει η γλώσσα τους επίσημη της ΕΕ, όπως έκαναν Ιρλανδοί και Μαλτέζοι. Ωστόσο, τα τελευταία 10-15 χρόνια τα λουξεμβουργιανά χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο (από αυτούς που τα ξέρουν, βέβαια).

Μια και εδώ ασχολούμαστε με τη γλώσσα, να πούμε καναδυό πράγματα.

Τα Lëtzebuergesch, δηλαδή τα λουξεμβουργιανά (εμείς που μένουμε εδώ τα λέμε και λούξικα) είναι η μητρική γλώσσα των Λουξεμβούργιων και μιλιέται ή έστω μιλιόταν και στις… αλύτρωτες παραμεθόριες περιοχές του Βελγίου και της Γαλλίας. Είναι γερμανική διάλεκτος, ακριβέστερα φρανκονική, με αρκετές γαλλικές επιρροές στο λεξιλόγιο. Ας πούμε, το «ευχαριστώ» είναι Merci, τα χρήματα (τα λεφτά) είναι suen, από το γαλλικό sou, ενώ ο δικηγόρος λέγεται affekot.

Διαφορές με τα γερμανικά υπάρχουν επίσης και στο αλφάβητο, αφού τα λουξεμβουργιανά έχουν τα γράμματα με διακριτικά é και ë, που δεν υπάρχουν στα γερμανικά, και δεν έχουν τα ö και ü των γερμανικών (έχουν ä). Επίσης, η ορθογραφία τους είναι περισσότερο φωνηματική από των γερμανικών ενώ τα ουσιαστικά δεν αρχίζουν από κεφαλαίο γράμμα.

Για τον γερμανομαθή, τα λουξεμβουργιανά κρύβουν κι άλλες μικροεκπλήξεις, επειδή για αρκετές βασικές έννοιες έχουν κάποια λέξη που μοιάζει με λαϊκό όρο της γερμανικής. Ας πούμε, το «μιλάω» είναι sprechen στα στάνταρ γερμανικά, αλλά στα λουξεμβουργιανά είναι schwätzen (‘τσαμπουνάω, φλυαρώ’ στα στάνταρ γερμανικά). Οι πατάτες είναι Kartoffeln στα στάνταρ γερμανικά αλλά gromperen (κατά λέξη: γεωάχλαδα) στα λουξεμβουργιανά, όπως άλλωστε και σε διάφορες γερμανικές διαλέκτους.

Κάτι που διακρίνει τα λουξεμβουργιανά από τις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες, ειναι ότι βάζουν άρθρο στα κύρια ονόματα, όπως κάνουμε κι εμείς στα ελληνικά. Ως γνωστόν οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, στην επίσημη μορφή τους, δεν βάζουν άρθρα στα κύρια ονόματα, λένε Philippe et Catherine, I am Nick, io sono Alberto. Ωστόσο, στις διαλέκτους αλλά και στη λαϊκή γλώσσα όλων αυτών των χωρών είναι από σπάνιο έως αρκετά συνηθισμένο να ακούσεις το κύριο όνομα να δηλώνεται έναρθρα.

Τα λουξεμβουργιανά, επειδή ήταν προφορική διάλεκτος που έγινε γλώσσα, διατηρούν έναρθρα τα κύρια ονόματα στην προτυπη μορφή της γλώσσας, κάτι που θα ακούγεται πολύ χωριάτικο στους Γάλλους και τους Γερμανούς, υποθέτω.

Το οριστικό άρθρο είναι: d’ για τα θηλυκά ονόματα και de ή den για τα αρσενικά. Είναι den αν ακολουθεί φωνήεν ή D, H, N, T, Z. Αν ακολουθεί άλλο σύμφωνο, είναι de.

Έτσι, θα μπορούσα να πω:
Ech senn den Nikos. Εγώ είμαι ο Νίκος
Du bass d’Nefeli. Εσύ είσαι η Νεφέλη.
Dat ass de Petros. Αυτός είναι ο Πέτρος.

Ο κανόνας της παράλειψης του τελικού n, που ισχύει και σε άλλες δυτικογερμανικές διαλέκτους, μπερδεύει αρκετά διότι η ίδια λέξη αλλάζει ανάλογα με το περιβάλλον της. Ας πούμε, το 35 είναι fënnefandrësseg (γερμ. fünfunddreissig) αλλά το 45 είναι fënnefavéierzeg (γερμ fünfundvierzig). Το «όταν θα πάω» είναι wann ech ginn «when I go», αλλά στο «όταν θα πάμε», wa mer ginn, το n χάνεται.

Πολλοί Λουξεμβούργιοι, μαζί και κόμματα της δεξιάς, ανησυχούν για το μέλλον της λουξεμβουργιανής γλώσσας, που θεωρούν ότι απειλείται με εξαφάνιση. Η ανησυχία αυτή φαίνεται εύλογη αν σκεφτούμε ότι συνεχώς αυξάνεται το ποσοστό των αλλοδαπών στη χώρα, ενώ πρεπει επίσης να μετρήσουμε και τις 200.000 «φρονταλιέ», τους εργαζόμενους που δουλεύουν στο Λουξεμβούργο αλλά ζουν στη Γαλλία ή στο Βέλγιο (και λιγότεροι στη Γερμανία) και καθημερινά κάνουν τη διαδρομή -πολύ λίγοι από αυτούς μιλούν λουξεμβουργιανά. Οι ανησυχούντες βλέπουν την απειλή από τα γαλλικά, τα αγγλικά δεν τους ενοχλούν.

Από την άλλη, η ανησυχία δεν φαίνεται εύλογη αν σκεφτούμε ότι τα παιδιά των αλλοδαπών κατοίκων, όσα τουλάχιστον φοιτούν σε λουξεμβουργιανά σχολεία (που έχουν δικαίωμα να πάρουν την ιθαγένεια στα 18 τους αν γεννήθηκαν εδώ) θα μάθουν καλά λουξεμβουργιανά, κάτι που δεν ισχύει π.χ. για τα μαλτέζικα (υπάρχουν στη Μάλτα σχολεία που δεν διδάσκουν τη γλώσσα, μόνο αγγλικά) ή για τα ιρλανδικά.

Επιπλέον, η λουξεμβουργιανή έχει, για να το πω λαϊκά, ξεψαρώσει, δηλαδή πιο σωστά έχουν ξεψαρώσει οι ομιλητές της, που τη χρησιμοποιούν ολοένα και περισσότερο. Στο μεγαλύτερο κατάστημα της ντόπιας αλυσίδας σουπερμάρκετ πρόσεξα σήμερα πολλά διαφημιστικά γραμμένα μόνο στα λουξεμβουργέζικα, κάτι που θα ήταν αδιανόητο πριν από 10-20 χρόνια.

Το κράτος επικοινωνεί με τους κατοίκους τουλάχιστον στις 3 επίσημες γλώσσες (λουξ, γερμ, γαλλ) αλλά συνήθως σε 5 (+ πορτογαλικά και αγγλικά). Οι ιδιώτες δεν δεσμεύονται. Στο αεροδρόμιο τα μηνύματα προς το κοινό είναι μόνο σε αγγλικά και γαλλικά (και όχι πια στα λουξεμβουργιανά και στα γερμανικά). Στα μαγαζιά βλέπει πολύ συχνά κανείς ανακοινώσεις στα γαλλικά και τα λουξεμβουργιανά ή στα γαλλικά, τα αγγλικά και τα λουξεμβουργιανά -ένα παράδειγμα από φούρνο της γειτονιάς μου. Οι γερμανομαθείς θα καταλάβουν τα περισσότερα λουξεμβουργιανά.

Μια όμορφη περιοχή στο ανατολικό Λουξεμβούργο, με δάση, ρυάκια, ασβεστολιθικούς σχηματισμούς, καταρράκτες και τα συναφή, λέγεται «Μικρή Ελβετία». Κάποιοι θα έλεγαν ότι και ολόκληρη η χώρα ή τουλάχιστον ο τραπεζικός και χρηματοπιστωτικός τομέας της λειτουργεί σαν μικρή Ελβετία ή τέλος πάντων σαν φορολογικός παράδεισος, και ότι εκεί οφείλεται ο πλούτος της χώρας τις τελευταίες δεκαετίες. Οι Λουξεμβούργιοι θα απαντούσαν ότι συμμορφώνονται με τις τραπεζικές οδηγίες της ΕΕ και ότι ειδικά καθεστώτα έχουν και η Ολλανδία ή η Ιρλανδία, για να μη μιλήσουμε για τα διάφορα νησιά της Μάγχης, το Μονακό ή το Ντελαγουέρ.

Σε κάθε περίπτωση, ένα τόσο μικρό (αλλά όχι μικροσκοπικό) κράτος δεν μπορεί ν’ αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση (ή προς αποφυγή) για κράτη του μεγέθους της Ελλάδας, αν και πολύ θα ήθελα να αντιγράφαμε την ανοιχτή στάση τους απέναντι στη χορήγηση ιθαγένειας -ενώ στην Ελλάδα μια δυσκίνητη και αναποτελεσματική γραφειοκρατία ταπεινώνει και χαρατσώνει αλλοδαπούς που θέλουν και δικαιούνται να πολιτογραφηθούν, αναζητώντας το παραμικρό πρόσχημα από τα πολλά που προσφέρει ο νέος νόμος της ΝΔ προκειμένου να τους κόψει. Αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση.

Προς το παρόν, ας ευχηθούμε χρόνια πολλά στους Λουξεμβούργιους που γιορτάζουν -ακόμα κι αν βρέχει.

Advertisement

Posted in Γλώσσες, Ιστορία, Λουξεμβούργο | Με ετικέτα: , , | 106 Σχόλια »

Μητροπολιτικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 27 Ιουλίου, 2019

Ο τίτλος του σημερινού πολυσυλλεκτικού μας άρθρου είναι αφιερωμένος στον μητροπολίτη Μόρφου, τον Νεόφυτο, ο οποίος κατάφερε να γίνει ιότροπος (βάιραλ ελληνιστί) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για κάτι που είπε -μπορεί να το είπε παλιότερα, αλλά τώρα αναδύθηκε στη διαδικτυακήν επικαιρότητα.

Επειδή όμως μας διαβάζουν και παιδιά και η ιότροπη ρήση του αγ. Μόρφου είναι ακατάλληλη για ανηλίκους, σκέφτηκα να αφησω το μητροπολιτικό πιάτο για το τέλος -όταν θα έχουν κοιμηθεί τα παιδιά.

* Και ξεκιναω με έναν αστείο τίτλο:

Ανθρωποκυνηγητό για ένα άλογο που τρέχει ελεύθερο στη Θεσσαλονίκη!

Μα, ανθρωποκυνηγητό για άλογο; Το βρίσκω εντελώς απάνθρωπο αλλά και παρ-άλογο.

Το θέμα προσφέρεται για λογοπαίγνια και το έθεσα (σε πρόγευση) χτες στο Φέισμπουκ και το Τουίτερ, απ’ όπου σταχυολογώ μερικά έξυπνα που γράφτηκαν, όπως ότι:

– είναι ιπποκριτικό
– αν ήταν Κένταυρος το άλογο, ο τίτλος δικαιολογείται
– τι ανθρωποκυνηγητό και πράσινα άλογα;
– κάποιος αναρωτήθηκε μήπως πρόκειται για κανέναν Βουκεφάλα που ξέμεινε απο τα συλλαλητήρια, ενώ
– μόνο ιππάνθρωποι θα εξαπολύανε ανθρωποκυνηγητό για άλογο!

* Επειδή όμως η ζωή ξεπερνάει τη σάτιρα, ιδού φρέσκια είδηση με ταύρο να περιφέρεται στο κέντρο της Λαμίας. «Παμπλόνα σας το κάναμε!» περηφανεύτηκε ο δήμαρχος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επιγραφές, Κύπρος, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 387 Σχόλια »

Ο Μποστ πριν από το μποστάνι του – 5

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2019

Εδώ και λίγο καιρό, το ιστολόγιο παρουσιάζει, τις Παρασκευές, μια μικρή σειρά πέντε άρθρων με γελοιογραφίες του Μποστ που δημοσιεύτηκαν τους πρώτους μήνες του 1959 στο περιοδικό Ταχυδρόμος, υποτίθεται ως εικονογράφηση του εύθυμου αφηγήματος «Σταυροφορίες» του Νικ. Τσιφόρου που δημοσιευόταν σε συνέχειες στο περιοδικό.

Λέω «υποτίθεται», επειδή, όπως είπα και στο πρώτο άρθρο, τα σκίτσα του Μποστ αυτονομούνται, στην αρχή δειλά και στη συνέχεια απροκάλυπτα. Κάποια από αυτά τα σκίτσα έχουν στόχο τους Άγγλους και με τα σημερινά κριτήρια μπορεί και να τα λέγαμε ομοφοβικά. Να θυμόμαστε ότι το 1959, με τη συμφωνία της Ζυρίχης στην επικαιρότητα, το αντιαγγλικό αίσθημα στην Ελλάδα ήταν έντονο.

Το πρώτο άρθρο της σειράς το είδαμε εδώ. Το δεύτερο άρθρο της σειράς αυτής δημοσιεύτηκε εδώ., ενώ εδώ είχαμε το τρίτο άρθρο. Πριν από δεκαπέντε μέρες είχαμε την τέταρτη συνέχεια, ακολούθησε μια ανάπαυλα τη Μεγάλη Παρασκευή, και η σειρά ολοκληρώνεται σήμερα.

Το πρώτο από τα σημερινά σκίτσα δημοσιεύτηκε στον Ταχυδρόμο στις 11 Απριλίου 1959. Και σε αυτό παρουσιάζεται μια γάτα, όπως στα προηγούμενα, αλλά μάλλον σε διακοσμητικό ρόλο.

 

Το σκίτσο δεν ασχολείται βέβαια με τις Σταυροφορίες αλλά με ένα γεγονός της επικαιρότητας, τους γάμους του διαδόχου του ιαπωνικού θρόνου, του Ακιχίτο, με τη Μιτσούκο Σόντα. Κατά σύμπτωση, πριν από μερικές μέρες ο Ακιχίτο παραιτήθηκε αφήνοντας τον θρόνο στον γιο του, ύστερα από τριάντα χρόνια βασιλείας (1989-2019).

Τα λογοπαίγνια ξεκινούν φυσικά από τον τίτλο του σκίτσου (Η άπονος – Ιάπωνος) ενώ στον μονόλογο της γάτας ο Μποστ παίζει με τις ομοιοκαταληξίες σε -ίτο, δίνει όμως και το καταπληκτικό λογοπαίγνιο «ο χιροχιτών» όπως και την ομόηχη ρίμα «ο χιτών – των χιτών».

Άλλου είδους λογοπαίγνια στο κείμενο της μπορντούρας:

Έχει η Μιτσίκο Σόντα – τα κατάλληλα προσόντα
κι έτσι η τυχερή Μιτσίκο – μπαίνει στο βασιλικό τον οίκο
μέσα δε στας αρετάς της – και τη γλώσσα της προσέχει
μύλον έχει ο μπαμπάς της – μα αυτή μιλιά δεν έχει
Τα μάτια της είναι λοξά – τύπος Ιαπωνίας
κι έχουν την κλίση τη λοξή – του κρουνού της Ομονοίας
Και διά τας φίλας που την καλωσόριζαν
δίδει εις τα ανάκτορα διαταγήν να βράσουν όρυζαν.

Ο κύριος Σόντα, ο μπαμπάς της Μιτσίκο, δεν είχε απλώς μύλο αλλά μεγάλη αλευροβιομηχανία. Και, όπως και σε άλλα σκίτσα της εποχής, ο Μποστ δεν χάνει την ευκαιρία να αναφερθεί στο λοξό σιντριβάνι της Ομόνοιας.

Το δεύτερο σκίτσο δημοσιεύτηκε στον Ταχυδρόμο στις 18 Απριλίου και σε αυτό βρίσκουμε πάλι τη γάτα, ενώ  επανέρχονται και οι Άγγλοι σταυροφόροι που είδαμε σε προηγούμενα σκίτσα:

Tο σκίτσο ίσως να το λέγαμε ομοφοβικό σήμερα, με τα τροφαντά οπίσθια των αιχμαλώτων και την πολύ αστεία παρωδία του «Πώς τον λεν τον ποταμό». Ομολογώ όμως ότι, αν και έψαξα (όχι πολύ) δεν βρήκα σε τι παραπέμπουν οι συνεχείς αναφορές στον παστουρμά και στην Καισάρεια, που συνεχίζονται και στο επόμενο σκίτσο. Ο Μπορίς Παστερνάκ είχε βέβαια τιμηθεί το 1958 με το βραβείο Νόμπελ, αλλά ούτε αυτός βρισκόταν ιδιαίτερα στην επικαιρότητα τον Απρίλιο του 1959.

Ίσως η συλλογική σας σοφία βοηθήσει να ξεδιαλύνουμε το μυστήριο του παστουρμά.

Ο Αθανάσιος Ρουσσόπουλος, που αναφέρεται, ήταν καθηγητής του ΕΜΠ και βρισκόταν συχνά στην επικαιρότητα με τα μεγάλα έργα της Αθήνας -αργότερα βγήκε βουλευτής με την ΕΚ και το 1965 ήταν από τους αποστάτες.

Να βάλουμε και το κείμενο της μπορντούρας:

Μέσα σε τόσους διγενείς – πού να βρεθεί ο Διγενής [ο Γρίβας, βέβαια]
Θα έρθουμε του είπανε και συμφωνήσαν όλοι
εάν μετά τον παστουρμά μάς δείξεις και την Πόλη
Έθεσαν με άλλους λόγους ζήτημα πολιτικόν
Από ψηλά το θέαμα είναι μαγευτικόν
Εδέχθη ο δόκτωρ πάραυτα κι είπε αμέσως Ναι
και ήρχισαν αμφότεροι έναν γλυκύ αμανέ
«Καλύτερος ο θάνατος παρά ο χωρισμός
η εύρεσις του παστουρμά είναι βαρύς καημός».

Ξαναλέω πως δεν μπορώ να ξεδιαλύνω με βεβαιότητα τις αναφορές.

Το τρίτο σκίτσο, που δημοσιεύτηκε στις 25 Απριλίου 1959, παρουσιάζει και πάλι Άγγλους σταυροφόρους με καβαφικούς τόνους:

Ο τίτλος φυσικά παραπέμπει στο ποίημα του Ελύτη (…της Αλβανίας) αλλά το κείμενο της μπορντούρας έχει καβαφικές αναφορές.

Ήτον εύμορφος ο Οθωμανίδης (1)
και τον έγραψα να μιλήσωμεν διά τους Αλεξανδρινούς ποιητάς
και ο άθλιος, χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ (2)
μας έδωσεν ραντεβού εδώ
και κρατώ κερί
για να γυρίση γρήγορα και ναν’ καλοί καιροί (3)
όμως θ΄αργήσωμεν να λάβωμεν ειδήσεις
ο βάρβαρος αυτός θα ήτο μία κάποια λύσις. (4)

Οι αναφορές:

(1) Στίχοι του νέου Τεμέθου του ερωτοπαθούς.
Με τίτλον «Ο Εμονίδης»

(2) Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κ’ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

(3) Η θάλασσα στα βάθη της πήρ’ έναν ναύτη.—
Η μάνα του, ανήξερη, πηαίνει κι ανάφτει
στην Παναγία μπροστά ένα υψηλό κερί
για να επιστρέψει γρήγορα και νάν’ καλοί καιροί —

(4) Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.

Ας επισημάνουμε επίσης την εσκεμμένα πρωτόγονη ρίμα «ησυχίαν- ανησυχίαν» που πότε-πότε χρησιμοποιούσε ο Μποστ, καθώς και τον γενικομανή σχηματισμό «φοβούμαι των αγρίων θηρίων».

Το τελευταίο σημερινό σκίτσο, με το οποίο ολοκληρώνεται η μικρή σειρά των άρθρων μας, δημοσιεύτηκε στις 2 Μαΐου 1959 και έχει τη μορφή χάρτη:

Και εδώ η Καισάρεια φιγουράρει σε περίοπτη θέση, οπως και ο παστουρμάς, και πολύ με εκνευρίζει που δεν μπορώ να εξηγήσω τον υπαινιγμό.

Θα προσέξατε επίσης τα τόξα που δείχνουν προς τη Μάλτα, προς όλες τις κατευθύνσεις -σαφης υπαινιγμός στο «Μάλτα γιοκ» που υποτίθεται ότι αναφώνησε ο Οθωμανός ναύαρχος όταν δεν κατάφερε να βρει τη Μάλτα. (Βέβαια, τη Μάλτα τη βρήκαν οι Οθωμανοί, αλλά δεν κατάφεραν να την κυριέψουν αν και την πολιόρκησαν και έδωσαν σκληρές μάχες).

Μετά το σκίτσο αυτό ακολούθησε μια ανάπαυλα περίπου ενός μηνός και από τον Ιούνιο του 1959 ο Μποστ αποκτά πλέον δική του αυτόνομη γελοιογραφική στήλη, με τον γενικό τίτλο Το μποστάνι του Μποστ. Πολλά από τα σκίτσα αυτά τα έχουμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο και ίσως δούμε και άλλα στο μέλλον.

 

Posted in Γελοιογραφίες, Καβαφικά, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 102 Σχόλια »

Από τo κέρατo στo καράτι

Posted by sarant στο 25 Ιανουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο είναι παρακλάδι του προχτεσινού. Προχτές μιλήσαμε για κέρατα, κυρίως με τη μεταφορική τους σημασία, σήμερα θα δούμε πώς από το κέρατο φτάσαμε στο καράτι, λεξιλογικά εννοώ. Οι λέξεις έχουν βέβαια ηχητική συγγένεια, αλλά οι σημασίες τους φαίνονται να απέχουν πολύ. Πώς μπορούμε να φτάσουμε από το κέρατο στο καράτι;

Θα πάμε μέσω Κερατέας, ή μάλλον μέσω κερατέας. Κερατέα είναι η χαρουπιά, το δέντρο που κάνει τα χαρούπια -κερατέα η έλλοβος το επιστημονικό της όνομα. Στην κλασική αρχαιότητα ονομαζόταν κερωνία, στα ελληνιστικά χρόνια την είπαν και κερατέα -και σήμερα τη λέμε ξυλοκερατιά και ξυλοκέρατα τα χαρούπια, που μοιάζουν πράγματι με κέρατα. Η λέξη χαρουπιά/χαρούπι είναι τουρκοαραβικής προέλευσης, και αντίστοιχες βρίσκουμε σε πολλές γλώσσες της Ευρώπης (π.χ. carob-tree στα αγγλικά). Στην Κύπρο τη λένε και τερατσιά, ενώ υπάρχουν και τα ονόματα κουντουρουδιά και κουτσουπιά. Είναι δέντρο αποκλειστικά μεσογειακό.

800px-garrovesΟ καρπός της χαρουπιάς ή ξυλοκερατιάς, τα χαρούπια ή ξυλοκέρατα, λέγονταν κεράτια στην αρχαιότητα -κερατάκια δηλαδή. Όπως και σήμερα, έτσι και στην αρχαιότητα, μια από τις βασικές χρήσεις αυτού του εξαιρετικά θρεπτικού καρπού ήταν να τον δίνουν ζωοτροφή στα γουρούνια. Οι άνθρωποι δεν τον καταδέχονταν, εκτός όταν έπεφτε πείνα. Στην παραβολή του Ασώτου, ο άσωτος υιός όταν δυστύχησε «επεθύμει γεμίσαι την κοιλίαν αυτού από των κερατίων ών ήσθιον οι χοίροι, και ουδείς εδίδου αυτώ»

Αν ανοίξετε έναν λοβό χαρουπιού, θα βρείτε μέσα τα σπόρια. Τα σπόρια αυτά ονομάστηκαν επίσης κεράτια στην αρχαιότητα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Φρούτα εποχής, Φυτά | Με ετικέτα: , , , , | 183 Σχόλια »

Το φρούτο των Χριστουγέννων ξανά

Posted by sarant στο 28 Δεκεμβρίου, 2016

Μέρες που είναι, θα μου επιτρέψετε να επαναλάβω ένα παλιότερο άρθρο, που το είχα δημοσιεύσει αρχικά πριν από πέντε σχεδόν χρόνια και στη συνέχεια το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«.

aa800px-Madarines_white_bgΔεν ξέρω αν υπάρχει ένα κοινώς αποδεκτό «φρούτο των Χριστουγέννων» -δεν νομίζω πάντως, εγώ θα πω για τον εαυτό μου. Για μένα, φρούτο των Χριστουγέννων είναι αυτό που βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά: το μανταρίνι.

Η πιο καθαρή χριστουγεννιάτικη εικόνα που έχω συγκρατήσει από την παιδική μου ηλικία, εκτός από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, είναι τα μανταρίνια στη φρουτιέρα, κι ύστερα, στο τραπέζι, ο παππούς να καθαρίζει τα μανταρίνια ώστε να διατηρηθεί το κάτω μέρος ακέραιο, σαν καλαθάκι. Βάζαμε λίγο λάδι και ανάβαμε το άσπρο στέλεχος που απέμενε στον πάτο, σαν φιτιλάκι –και μοσχοβολούσε. Και σήμερα ακόμα, έχω συνδέσει τα Χριστούγεννα μ’ αυτό το φρούτο -αν λείπουν τα μελομακάρονα, ας πούμε, μπορεί να μην το προσέξω, αλλά τα μανταρίνια στη φρουτιέρα είναι απαραίτητα.

Σε παλιότερο άρθρο είχαμε μιλήσει για τα νεράντζια και τα πορτοκάλια. Αν το νεράντζι είναι ο φτωχός συγγενής του πορτοκαλιού, ο μικρός αδελφός του ασφαλώς είναι το μανταρίνι. Μικρότερο σε μέγεθος, ήρθε αργότερα στην Ευρώπη, αλλά εγκλιματίστηκε απόλυτα και μόνο το όνομά του προδίδει τις ανατολίτικες καταβολές του.

Η μανταρινιά, με βοτανική ονομασία Citrus reticulata, έχει πατρίδα της την Κίνα. Άργησε να έρθει στα μέρη μας· μόλις το 1805 έγινε η πρώτη εισαγωγή μανταρινιών στην Αγγλία. Οι Άγγλοι τα καλλιέργησαν στη Μάλτα, που τότε ήταν κτήση τους και το κλίμα της ήταν πρόσφορο, και από εκεί ο νέος καρπός διαδόθηκε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Στην Ελλάδα, μανταρινιές έφερε πρώτος από τη Μάλτα ο Ρώσος ναύαρχος Χέιδεν, που τον ξέρουμε όλοι από τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου (αλλά ίσως δεν ξέρουν όλοι ότι ήταν Ολλανδός στην καταγωγή και ότι στα ρώσικα προφέρεται Γκέιντεν). Τις χάρισε στον Μανώλη Τομπάζη, στον Πόρο. Το 1877 εκείνες οι μανταρινιές σώζονταν ακόμα στον κήπο του πατρογονικού των Τομπάζηδων. Ωστόσο, το «μανδαρίνιον της Μάλτας», όπως αρχικά το αποκαλούσαν, δεν διαδόθηκε αμέσως· πάντως, μετά το 1850 το δέντρο καλλιεργιόταν στην Αθήνα, στην Κέρκυρα και στην Κρήτη. Σε εφημερίδα του 1917, διαβάζω ότι τα καλύτερα μανταρίνια έβγαιναν στα Σεπόλια και στην Κολοκυνθού· από τότε έχουν αλλάξει τα πράγματα!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 127 Σχόλια »

Τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα;

Posted by sarant στο 17 Νοεμβρίου, 2016

Συνεχίζω σήμερα (και μάλλον τελειώνω εδώ) τα άρθρα μου για τη Μάλτα, εμπνευσμένα από το πρόσφατο ταξίδι μου. Και αφού το ιστολόγιο έχει ως πρωταρχικό του αντικείμενο τη γλώσσα, δεν θα μπορούσε να λείπει ένα άρθρο για τη γλωσσική κατάσταση της Μάλτας. Κάθε χώρας η γλωσσική κατάσταση έχει ενδιαφέρον, αλλά της Μάλτας ίσως έχει αυξημένο, επειδή στη Μάλτα βρίσκουμε μερικά χαρακτηριστικά που σπάνια τα βρίσκουμε αλλού. Πριν προχωρήσω να πω πως το άρθρο αυτό το γράφω και λιγάκι σαν άσκηση μνήμης, μόνο με βάση τις σημειώσεις που έχω κρατήσει και χωρίς να ανατρέξω σε Βικιπαίδειες παρά μόνο για να επαληθεύσω την ορθότητα των σημειώσεων -και βέβαια δεν φιλοδοξώ να καλύψω το θέμα, κάθε άλλο.

Καταρχάς, τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα; Η Μάλτα είναι κράτος δίγλωσσο. Tο Σύνταγμα του 1961 ορίζει ότι η εθνική γλώσσα της Μάλτας είναι τα Μαλτέζικα, αλλά ότι επίσημες γλώσσες της χώρας είναι τα Αγγλικά και τα Μαλτέζικα -μάλιστα, το Σύνταγμα περιλαμβάνει και μια περίεργη πρόνοια «και όποια άλλη γλώσσα οριστεί από το Κοινοβούλιο». Ο κάθε πολίτης μπορεί να απευθύνεται στη διοίκηση σε όποια από τις δύο επίσημες γλώσσες επιθυμεί, η δε διοίκηση είναι υποχρεωμένη να απαντήσει σε αυτή τη γλώσσα.

Δίγλωσσα ή πολύγλωσσα κράτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έξι: Μάλτα, Κύπρος, Φινλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο και Ιρλανδία. Εκτός ΕΕ έχουμε την Ελβετία (τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων θα τις αναφερουμε άλλη φορά). Ωστόσο, ενώ στο Βέλγιο ή στην Ελβετία κάθε επίσημη γλώσσα συνδέεται με μια συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα, η δε χώρα απαρτίζεται από μονόγλωσσες εδαφικές οντότητες, στην περίπτωση της Μάλτας (και του Λουξεμβούργου, κάπως διαφορετικά) η χώρα είναι ομοιόμορφα δίγλωσση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Γλώσσες, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , | 235 Σχόλια »

Δέκα ώρες την ημέρα

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2016

Τι κάνει κανείς δέκα ώρες την ημέρα; Μπορεί να κοιμάται, αν είναι σε μικρή ηλικία (ο ύπνος θρέφει το παιδί), μπορεί να δουλεύει, αν είναι σε μεγαλύτερη -και με βάση τα νέα εργασιακά έθιμα, οι παραπάνω από τις οχτώ ώρες θα’ναι απλήρωτες· ή μάλλον αυτό ίσχυε και με τα παλιότερα έθιμα, τώρα συχνά είναι απλήρωτες και οι πρώτες οχτώ.

Αλλά ο τίτλος, επίτηδες παραπλανητικός, δεν εννοεί μια δραστηριότητα στην οποία αφιερώνουμε, θέλοντας ή όχι, δέκα ώρες από τις εικοσιτέσσερις της μέρας μας. Εννοεί μια μέρα που θα έχει δέκα ώρες. Κι οι άλλες δεκατέσσερις ώρες, πού θα πάνε; θα ρωτήσει κάποιος. Πουθενά. Αντί η μέρα να έχει 24 ώρες, θα είχε δέκα μόνο, αλλά μεγαλύτερης διάρκειας.

Γίνεται αυτό; Υπάρχει τέτοιο σύστημα; Υπήρχε, δηλαδή είχε εφαρμοστεί. Και έπρεπε να έρθω στη Μάλτα για να το μάθω, οπότε, αφού το έμαθα, αφιερώνω το σημερινό άρθρο σε αυτό το θέμα, μήπως βρεθεί και κανένας άλλος που δεν το ξέρει.

decimaltime2Στη Μάλτα λοιπόν, πήγα στη Μντίνα, την παλιά πρωτεύουσα του νησιού πριν ο Λα Βαλέτ χτίσει τη Βαλέτα, κι εκεί υπάρχει ένα αρχοντικό, το μέγαρο Φαλσόν, που έχει μετατραπεί σε μουσείο και στεγάζει τις συλλογές που είχε μαζέψει στη διάρκεια του βίου του ο τελευταίος ιδιοκτήτης του -που δεν λεγόταν Φαλσόν.

Σε ένα δωμάτιο λοιπόν που φιλοξενούσε διάφορες μικρές συλλογές, υπήρχε και μια βιτρίνα με μια συλλογή με ρολόγια, ανάμεσα στα οποία και το ρολόι της φωτογραφίας. Η ξεναγός μάς ρώτησε τι παράξενο βλέπουμε στο ρολόι αυτό που, όπως μας διαβεβαίωσε, είναι από τα ελάχιστα του είδους του που σώζονται σε όλο τον κόσμο.

Το έβγαλα φωτογραφία για να το δείτε κι εσείς και να βρείτε τι παράξενο έχει. Βέβαια η φωτογραφία είναι κακοτραβηγμένη με το κινητό, αλλά φαίνεται αυτό που πρέπει να φανεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ημερολογιακά, Μαθηματικά, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 181 Σχόλια »

Μάλτα ίβα

Posted by sarant στο 7 Νοεμβρίου, 2016

Σύμφωνα με τον μύθο, κάποτε, γύρω στον 16ο-17ο αιώνα, ο σουλτάνος έστειλε τον καπουδάν πασά με μεγάλη αρμάδα να κυριέψει τη Μάλτα. Επειδή όμως οι τουρκαλάδες (αυτός που λέει τον μύθο, έτσι τους αποκαλεί) είναι μπουνταλάδες περί τα ναυτικά, δεν κατάφεραν να βρουν τα νησιά κι έτσι γύρισαν πίσω άπρακτοι, οπότε ο καπουδάν πασάς δικαιολογήθηκε στον σουλτάνο «Μάλτα γιοκ εφέντημ'», φράση που έκτοτε έμεινε παροιμιώδης για  να δείχνει τη μπουνταλοσύνη των τουρκαλάδων.

Αναφορές σε αυτή την ιστορία θα έχετε ακούσει στο σχολείο ή στα μέσα ενημέρωσης ή σε φιλικές συντροφιές. Τη λέω ιστορία, αλλά ασφαλώς δεν συνέβη έτσι -αν μη τι άλλο, υπήρξε μια εποχή που το οθωμανικό ναυτικό, έστω και με χριστιανικά πληρώματα ή μη τουρκικής καταγωγής καπετάνιους κυριαρχούσε στη Μεσόγειο.

Ωστόσο η φράση «Μάλτα γιοκ», που τη λέμε εμείς χαιρέκακα για να κοροϊδέψουμε τους γείτονες, δεν είναι ελληνικής αποκλειστικά κοπής: την ξέρουν και οι Τούρκοι, την ξέρουν και οι Μαλτέζοι. Υπάρχει μια άλλη εκδοχή, που αποδίδει τη γέννηση της φράσης όχι σε λειψή ναυτοσύνη αλλά σε στρατήγημα. Γύρω στο 1640, λέει (παράδειγμα, στο τέλος του άρθρου)  ο σουλτάνος Ιμπραήμ ο Α’, ο τρελός (Ντελή Ιμπραήμ), διάταξε τον καπουδάν πασά να σαλπάρει για τη Μάλτα. Ο ναύαρχος, που καμιά πηγή δεν έχω βρει να παραδίδει το όνομά του, γνωρίζοντας ότι το μικρό νησί θα ήταν σκληρό καρύδι, όπως είχε απλωμένον τον μεγάλο ναυτικό χάρτη της Μεσογείου στο τραπέζι, άφησε να στάξει λιωμένο κερί από το σαμντάνι που τους φώτιζε πάνω στον χάρτη, φροντίζοντας να πέσει ακριβώς στο σημείο όπου ήταν η Μάλτα -οπότε είπε το «Μάλτα γιοκ εφέντη», τάχα ότι δεν την έβρισκε ο χάρτης -και αντί για τη Μάλτα, σαλπάρανε για την Κρήτη, που με πολλά βάσανα την κυριέψανε ύστερα από πόλεμο που κράτησε πάνω από είκοσι χρόνια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Μποστ, Ονόματα, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 176 Σχόλια »

Ανασχηματισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 5 Νοεμβρίου, 2016

Το άρθρο άρχισε να γράφεται την ώρα που αναμενόταν να ανακοινωθεί ο ανασχηματισμός της κυβέρνησης -γι’ αυτό και ο αρχικός του τίτλος ήταν «ανασχηματιζόμενα» μεζεδάκια. Ύστερα διέκοψα διότι είχαμε να πάμε να δούμε κάτι φίλους, και επιστρέφοντας έμαθα ότι ο ανασχηματισμός είχε συντελεστεί -κι έτσι ο τίτλος άλλαξε σε «ανασχηματισμένα».

Έκανα το εξής σχόλιο στο Φέισμπουκ, που το αναπαράγω εδώ:

Παρόλο που ο Κώστας Γαβρόγλου που τον αντικαθιστά είναι σοβαρός άνθρωπος και σημαντικός διανοητής, θέλω να δηλώσω τη βαθύτατη απογοήτευσή μου για την απομάκρυνση του Νίκου Φίλη από το υπουργείο Παιδείας και από την κυβέρνηση, απογοήτευση που επιστεγάζεται με την αποχώρηση και της Σίας Αναγνωστοπούλου.

Δυστυχώς, ο πρωθυπουργός εισάκουσε τις παραινέσεις των εθνικιστών, πρώτα και κύρια του αγ. Ιερώνυμου. Απόψε ο σκοταδισμός και ο εθνικισμός κατήγαγαν μια σημαντική νίκη.

Δεν μπορώ παρά να εκφράσω την αποδοκιμασία μου, έστω κι αν αρκετές τοποθετήσεις στο νέο σχήμα είναι καλοδεχούμενες. Κρίμα.

Και, χαίρε Νίκο Φίλη!

Πράγματι, δεν μπορώ να ξεχάσω ότι τον Νίκο Φίλη προχτές μόλις τον χαρακτήρισε «προβληματικό» ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος αλλά και «ανελλήνιστο, μισαλλόδοξο και μισάνθρωπο» ο εθνικιστής σκιτσογράφος Στάθης Σταυρόπουλος. Το ιστολόγιο δεν αλλάζει την τοποθέτησή του, αλλά αίρει την εκ των προτέρων ευμενή διάθεσή του προς την κυβέρνηση.

Η σημερινή πιατέλα με τα μεζεδάκια δεν είναι τόσο φορτωμένη όσο συνήθως, για λόγους προσωπικούς -είχα ταξίδια αυτή την εβδομάδα και δεν πρόλαβα να μαζέψω αρκετά. Για να τα λέμε όλα, φταίτε κι εσείς που δεν στείλατε. 🙂

Και η επόμενη βδομάδα θα είναι δύσκολη για το ιστολόγιο, διότι έχω και πάλι ταξίδι, αυτή τη φορά στη Μάλτα. Δεν ξέρω αν θα έχω τον καιρό ή τις υλικές δυνατότητες (σύνδεση κτλ.) να ανεβάζω άρθρα καθημερινά, αν και θα προσπαθήσω να μη σπάσει το σερί της καθημερινής δημοσίευσης το οποίο κρατάει από τα τέλη Ιανουαρίου του 2014. Βέβαια, θα βάλω και καναδυό άρθρα ‘ταξιδιωτικού’ χαρακτήρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 279 Σχόλια »

Το φρούτο των Χριστουγέννων

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2012

Το άρθρο αυτό λογάριαζα να το ανεβάσω μέσα στις γιορτές, αλλά μ’ αυτά που τύχανε δεν είχα διάθεση. Σήμερα που το ανεβάζω, θαρρώ πως δεν έχει χάσει την επικαιρότητά του.

Δεν ξέρω αν υπάρχει ένα κοινώς αποδεκτό «φρούτο των Χριστουγέννων» -δεν νομίζω πάντως, εγώ θα πω για τον εαυτό μου. Για μένα, φρούτο των Χριστουγέννων είναι αυτό που βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά: το μανταρίνι. Η πιο καθαρή χριστουγεννιάτικη εικόνα που έχω συγκρατήσει από την παιδική μου ηλικία, εκτός από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, είναι τα μανταρίνια στη φρουτιέρα, κι ύστερα, στο τραπέζι, ο παππούς καθάριζε τα μανταρίνια ώστε να διατηρηθεί το κάτω μέρος ακέραιο, σαν καλαθάκι. Βάζαμε λίγο λάδι και ανάβαμε το άσπρο στέλεχος που απέμενε στον πάτο, σαν φιτιλάκι –και μοσχοβολούσε. Και σήμερα ακόμα, έχω συνδέσει τα Χριστούγεννα μ’ αυτό το φρούτο -αν λείπουν τα μελομακάρονα, ας πούμε, μπορεί να μην το προσέξω, αλλά τα μανταρίνια στη φρουτιέρα είναι απαραίτητα.

Σε κάποιο παλιότερο άρθρο είχαμε μιλήσει για τα νεράντζια και τα πορτοκάλια. Αν το νεράντζι είναι ο φτωχός συγγενής του πορτοκαλιού, ο μικρός αδελφός του ασφαλώς είναι το μανταρίνι. Μικρότερο σε μέγεθος, ήρθε αργότερα στην Ευρώπη, αλλά εγκλιματίστηκε απόλυτα και μόνο το όνομά του προδίδει τις ανατολίτικες καταβολές του. Οι βοτανολόγοι και οι έμποροι διακρίνουν πολλές ποικιλίες μανταρινιών, αλλά ο πολύς κόσμος όλα μανταρίνια τα λέει (ή τουλάχιστον αυτή την εντύπωση έχω, διορθώστε με αν κάνω λάθος).

Η μανταρινιά, ή Citrus reticulata όπως είναι η βοτανική ονομασία της, έχει πατρίδα της την Κίνα. Άργησε να έρθει στα μέρη μας· μόλις το 1805 έγινε η πρώτη εισαγωγή μανταρινιών στην Αγγλία. Οι Άγγλοι τα καλλιέργησαν στη Μάλτα, που τότε ήταν κτήση τους και το κλίμα της ήταν πρόσφορο και από εκεί ο νέος καρπός διαδόθηκε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Στην Ελλάδα, μανταρινιές έφερε πρώτος από τη Μάλτα ο Ρώσος ναύαρχος Χέιδεν, που τον ξέρουμε όλοι από τη ναυμαχία του Ναβαρίνου (αλλά δεν ξέρουμε ότι ήταν Ολλανδός και ότι στα ρώσικα προφέρεται Γκέιντεν). Ο Χέιδεν ή Γκέιντεν λοιπόν χάρισε τις μανταρινιές στον Μανώλη Τομπάζη, στον Πόρο. Το 1877 εκείνες οι μανταρινιές σώζονταν ακόμα στον κήπο του πατρογονικού των Τομπάζηδων. Ωστόσο, το «μανδαρίνιον της Μάλτας», όπως αρχικά το αποκαλούσαν, δεν διαδόθηκε αμέσως· πάντως, μετά το 1850 το δέντρο καλλιεργιόταν στην Αθήνα, όπως και στην Κέρκυρα και στην Κρήτη. Σε εφημερίδα του 1917, διαβάζω ότι τα καλύτερα μανταρίνια έβγαιναν στα Σεπόλια και στην Κολοκυνθού· από τότε έχουν αλλάξει τα πράγματα!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , | 133 Σχόλια »

Ένας μικρός μαθητής 15 ετών και άλλα προεκλογικά

Posted by sarant στο 1 Οκτωβρίου, 2009

Μερικά προεκλογικά μεζεδάκια, μάλλον τα τελευταία πριν από τις κάλπες -μπορεί όμως και όχι. Σε λίγες ώρες ταξιδεύω προς τα πάτρια, θα προγραμματίσω ένα ακόμα κείμενο για αύριο που θα το ανεβάσει ο αυτόματος πιλότος και μάλλον θα συνεχίσουμε να τα λέμε έως τις εκλογές.

* Θα παρακαλούσα τους αγαπητούς δημοσιογράφους που βλέποντας τα σημάδια έχουν επιδοθεί σε ένα άνευ προηγουμένου ξεσκόνισμα του Γ. Παπανδρέου να μην το παρακάνουν, διότι το πολύ ξεσκόνισμα είναι κωμικό, άσε που μπορεί να τον γρατζουνίσουν τον άνθρωπο. Πολύ γέλασα διαβάζοντας το εξής ωραίο του Ριχ. Σωμερίτη στο σημερινό Βήμα (αν και για να είμαι δίκαιος, ο Ριχάρδος δεν είναι από τους ξεσκονιστές της τελευταίας στιγμής). Ο λόγος είναι για τις ειρωνείες σχετικά με τα γλωσσικά λάθη του Γ.Παπανδρέου:

κάνει (ο «ανελλήνιστος») λάθη στα ελληνικά, έχει ρίζες «ξένες», δεν ζυμώθηκε παιδί με τη χώρα και τον λαό της. Δηλαδή, φταίει ο Γιώργος Παπανδρέου γιατί η χούντα ανάγκασε όλη την οικογένειά του να προσφύγει μαχόμενη στο εξωτερικό όταν αυτός ήταν ακόμα μικρός μαθητής,

Προσπερνάω το «προσφύγει»  για να έρθω στο «ήταν ακόμα μικρός μαθητής» (τα έντονα στοιχεία δικά μου). Αν δεν κάνω λάθος, ο ΓΑΠ γεννήθηκε το 1952, επομένως το 1967 ήταν 15χρονος. Δεν ξέρω τα δικά σας κριτήρια, αλλά εγώ έναν 15χρονο είμαι πιο κοντά στο να τον πω «κοτζάμ μαντράχαλο» παρά «μικρό μαθητή». Για ορισμένα πράγματα συμφωνώ ότι ο 15χρονος είναι μικρός, όχι όμως και για τις γλωσσικές γνώσεις. Και είμαι γενναιόδωρος, διότι η οικογένεια του Αντρέα Παπανδρέου έφυγε για το εξωτερικό πολλούς μήνες μετά την επιβολή της χούντας (τον Γενάρη του 1968), άρα πλησίαζε τα 16 ο μικρός μαθητής!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφήμερα, Εφημεριδογραφικά, Κοτσανολόγιο, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , | 30 Σχόλια »

Ο γκριγκάλ και τα ξαδέρφια του

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2009

Σε προηγούμενο σημείωμα, στο οποίο παρουσίασα το πολύ καλό μυθιστόρημα Πανάκεια του φίλτατου Π. Κονιδάρη, έδωσα την υπόσχεση να παρουσιάσω την ιστορία μιας λέξης που υπάρχει στο βιβλίο, μιας λέξης μαλτέζικης, έλεγα, αλλά μ’ ελληνική αρχή. Ήρθε η ώρα να υλοποιήσω την υπόσχεση. Μακάρι να ‘ταν πάντα τόσο εύκολο.

Λοιπόν, κεντρική θέση στην ιστορία που αφηγείται ο Κονιδάρης έχει ένα επεισόδιο όπου τον Σεπτέμβριο του 1555 χτυπάει τη Μάλτα ανεμοθύελλα και προκαλεί τεράστιες καταστροφές. Ο άνεμος αυτός, βορειοανατολικός, λέγεται γκριγκάλ. Όπως λέει ο Κονιδάρης στο βιβλίο, «Οι Μαλτέζοι τον μυρίζονταν από πριν και λάμβαναν τα μέτρα τους. Σφάλιζαν σπίτια, μάντρωναν κατσίκες, έβαζαν διπλούς κάβους στις βάρκες». Όμως, εκείνη τη φορά ο Γκριγκάλ χτύπησε απροειδοποίητα: «Τον αντιληφθήκαμε αρχικά σαν μούγκρισμα, σαν υπόκωφο βουητό. Τα βαριά σύννεφα μολύβιασαν μονομιάς και εντός ολίγου, λες και το βάρος του  ουρανού έπεσε στη γη, ένας τεράστιος ρούφουλας όρμησε προς τη Μάλτα».

Η εξαιρετική βιαιότητα της συγκεκριμένης ανεμοθύελλας μπορεί να είναι πλάσμα της συγγραφικής φαντασίας του Κονιδάρη (αν και, επειδή ο συγγραφέας έχει κάνει εξαιρετική έρευνα, δεν αποκλείω να βρήκε σε κάποιο παλιό χρονικό ότι όντως συνέβη μια καταστροφική ανεμοθύελλα), αλλά ο γκριγκάλ, ή grigal στα ξένα, σαφέστατα είναι χαρακτηριστικό της μετεωρολογίας της Μάλτας, και τον αναφέρουν όλοι οι τουριστικοί οδηγοί. Όμως, δεν σας θυμίζει κάτι η λέξη;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 32 Σχόλια »