Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μανώλης Πιμπλής’

Οι λέξεις που ξεχάσαμε

Posted by sarant στο 10 Φεβρουαρίου, 2012

Να με συγχωρήσετε που (για μια ακόμη φορά) θα περιαυτολογήσω, αλλά κάποτε έπρεπε να βάλω στο ιστολόγιο την παρουσίαση του βιβλίου μου «Λέξεις που χάνονται», που δημοσιεύτηκε το περασμένο Σάββατο στην εφημερίδα Τα Νέα, κι αφού πλέον η πατρίδα σώθηκε ύστερα από τη συμφωνία των τριών αρχηγών (αγάπη δίχως πείσματα, δεν έχει νοστιμάδα) μπορώ κι εγώ να ευλογήσω τα γένια μου. Ένας λόγος παραπάνω που βάζω εδώ στο ιστολόγιο την παρουσίαση, είναι ότι ίσως υπάρχουν σχόλια ή αντιρρήσεις σε όσα είπα, οπότε μπορούμε να τα συζητήσουμε. Ο τίτλος του σημερινού άρθρου (Οι λέξεις που ξεχάσαμε) είναι και ο γενικός τίτλος της παρουσίασης στα Νέα και οφείλεται στον δημοσιογράφο Μανώλη Πιμπλή, που την επιμελήθηκε. Η παρουσίαση διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Καταρχάς, μια εισαγωγή από τον Μ.Πιμπλή:

Υπάρχουν λέξεις πάντοτε χρήσιμες και επίκαιρες, λίγο όμως παλιωμένες, με αποτέλεσμα να λείπουν από τα λεξικά. Μια τέτοια λέξη είναι ο ποσαπαίρνης, «ημέτερος» δηλαδή με διάφορες αργομισθίες που επιβαρύνουν το δημόσιο ταμείο. Τον περιλαμβάνει σε στίχο του ο Παλαμάς, τον περιλαμβάνει και ο Σουρής, είχε δε ιδιαίτερο σουξέ επί Τρικούπη.
Υπάρχουν και λέξεις πιο αθώες, που τις τραγουδάμε όλοι χωρίς να ξέρουμε τι σημαίνουν, όπως το καραντί, που ήταν να μπατάρει το καράβι του ποιητή της θάλασσας, του Νίκου Καββαδία. Καραντί είναι η φουσκοθαλασσιά που συνεχίζεται και μετά την πτώση των ανέμων, η κουφοθάλασσα. Ούτε αυτή υπάρχει στα νεότερα λεξικά.
Οπως δεν υπάρχουν το κασαβέτι, η γράνα (που χρησιμοποίησε αιφνιδιαστικά σε ομιλία του ο Βύρων Πολύδωρας το 2007 και συζητήθηκε), το μακάμι, ο μαλάθρακας, η αντράλα, ο παϊτέρης, το μπαγιόκο, ο καρύτζαφλος, ο καλιοντζής, ο ζαμπούνης, ο συρμακέζης, η σουβάλα, η τραβάγια και πολλές άλλες.
 
Με 366 από αυτές, όσες και οι ημέρες του χρόνου το 2012, έφτιαξε βιβλίο ο γνωστός συγγραφέας και ερευνητής της γλώσσας – μεταφραστής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι το επάγγελμά του – Νίκος Σαραντάκος. Το βιβλίο λέγεται «Λέξεις που χάνονται» και κάθε λήμμα συνοδεύεται από ένα ενδιαφέρον ταξίδι στην Ιστορία, την ετυμολογία και τη λογοτεχνική χρήση της λέξης. Το 75% των λέξεων αυτών είναι δάνεια ή αντιδάνεια και, όπως λέει ο συγγραφέας, «ο γλωσσικός δανεισμός είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά φαινόμενα» που, «σε αντίθεση με τον οικονομικό υπερδανεισμό, δεν καθηλώνει αλλά αναζωογονεί – δείτε την αγγλική, η οποία χάρη στον εύκολο δανεισμό από παντού απέκτησε το πλουσιότερο λεξιλόγιο από όλες τις σύγχρονες γλώσσες».
 
Ο Νίκος Σαραντάκος επέλεξε λέξεις που να μην καταχωρίζονται στα πιο δημοφιλή νεότερα λεξικά, όχι όμως αρχαίες ή μεσαιωνικές λέξεις που χάθηκαν από αιώνες, αλλά λέξεις που ακούγονται ακόμα ή ακούγονταν μέχρι τον 20ό αιώνα. Παράδειγμα το ζνίχι – η μοναδική ελληνική λέξη που αρχίζει από ζν! Είναι το πίσω μέρος του λαιμού, ο σβέρκος, ο αυχένας. Ισως ετυμολογείται από το ινίον (άγνωστο όμως με ποια διαδρομή). Πάντως το βυζαντινό λεξικό Σούδα έχει ζινίχιον το λουρί του υποδήματος. Σλαβική αρχή δεν μπορεί να αποκλειστεί. Εμφανίζεται σε πολλές παροιμίες, π.χ. «το φιλότιμο μαυρίζει το ζνίχι» (επειδή ο φιλότιμος υποχωρεί), ενώ διάσημος είναι ο στίχος της «Ζούγκλας» του Βάρναλη, όπου ο ποιητής σαν αιλουροειδές ποθεί να χώσει νύχι και δόντι «στο κρουστό σου ζνίχι το μαυριδερό».

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Διαφημίσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , | 66 Σχόλια »