Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μανώλης Ρασούλης’

Λεξιλογικά της πλημμύρας

Posted by sarant στο 4 Δεκεμβρίου, 2017

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής στη στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Βέβαια, το θέμα των πλημμυρών ήταν επίκαιρο πριν από δυο βδομάδες περίπου, αλλά η στήλη είναι μηνιαία. Επειδή είχα κατά νου ότι θα έγραφα για την εφημερίδα, δεν μπήκε νωρίτερα σχετικό άρθρο στο ιστολόγιο.

Ο μήνας που μας πέρασε σημαδεύτηκε από τις φονικές πλημμύρες της Δυτικής Αττικής, στη Μάνδρα, τη Μαγούλα και τη Νέα Πέραμο. Αναλύσεις για τις περιστάσεις και τις αιτίες της τραγωδίας θα έχετε διαβάσει σε προηγούμενα φύλλα της Αυγής· όμως εμείς εδώ λεξιλογούμε κι έτσι η στήλη θα περιοριστεί στο κατεξοχήν αντικείμενό της, στα λεξιλογικά της πλημμύρας.

Και ξεκινάμε από την ίδια τη λέξη «πλημμύρα». Είναι αρχαία, και μάλιστα ο τύπος πλημ(μ)υρίς είναι ήδη ομηρικός και σήμαινε αρχικά την άνοδο των νερών της θάλασσας, από την παλίρροια ή άλλες αιτίες. Στην Οδύσσεια, ο τυφλωμένος πια Πολύφημος πετάει έναν θεόρατο βράχο προς το πλοίο του Οδυσσέα, χωρίς να βρει τον στόχο, αλλά από το κύμα που σηκώνεται προκαλείται «πλημυρίς εκ πόντοιο» (ι486), «φουσκονεριά απ’ το πέλαγο» στη μετάφραση του Εφταλιώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , | 149 Σχόλια »

Ναι και Όχι

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2015

Μεθαύριο καλούμαστε να ψηφίσουμε αν εγκρίνουμε ή όχι τη συμφωνία που είχε προταθεί από τους εταίρους ώστε, σε αυτή τη βάση, να συνεχιστεί η διαπραγμάτευση. Οι δυνατές απαντήσεις στο ερώτημα του δημοψηφίσματος είναι δύο, Ναι ή Όχι. Καθεμιά από αυτές τις δυο λέξεις μπορεί να δώσει άφθονο υλικό για αυτοτελές άρθρο, και είχα αρχικά σκεφτεί να βάλω το άρθρο του Ναι και το άρθρο του Όχι, αλλά έπεσε πολλή δουλειά, οπότε σήμερα θα πούμε δυο λόγια για τον συνδυασμό τους, το Ναι και Όχι.

Το ερώτημα του δημοψηφίσματος καταλήγει σε μια διάζευξη: Ναι ή Όχι. Παρόμοιες διαζευκτικές ερωτήσεις μας θυμίζουν τα μαθητικά μας χρόνια, αφού ήταν πολύ συχνό, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, να έχουμε θέματα που κατέληγαν ρητά σε αυτή τη διάζευξη -μια μορφή της άλλωστε είναι και οι ερωτήσεις «Σωστό-Λάθος» που μπαίνουν ακόμα και στις πανελλήνιες εξετάσεις (τα παιδιά τις λένε «Σουλού»).

Βέβαια δεν απαντιούνται όλες οι ερωτήσεις με Ναι ή Όχι -και δεν εννοώ εδώ ότι κάποιος μπορεί να έχει επιφυλάξεις, να μη θέλει να απαντήσει, να θέλει να το σκεφτεί, να προτιμήσει το δουξουδουά (δεν ξέρω/δεν απαντώ) των δημοσκόπων. Παρόλο που ο Ιησούς έλεγε «έστω δε ο λόγος υμών ναι ναι ου ου, το δε περισσόν τούτων εκ του πονηρού εστίν», υπάρχουν ερωτήσεις που δεν μπορείς να τις απαντήσεις με ένα μονολεκτικό Όχι. Παράδειγμα, η ερώτηση «Έχεις ακόμα κέρατα;», ή, σε παραλλαγή, «Εξακολουθείς να δέρνεις τη γυναίκα σου;» όπου δεν μπορείς να απαντήσεις με ένα σκέτο Όχι, θέλεις να διευκρινίσεις επιπλέον πως ουδέποτε δεν είχες / δεν το έκανες αυτό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γενικά γλωσσικά, Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Θεατρικά | Με ετικέτα: , , , , | 354 Σχόλια »

Το τάλιρο και το πεντάευρο (και φυσικά όχι *πεντάευρω)

Posted by sarant στο 9 Ιανουαρίου, 2014

 

Τις μέρες αυτές έγινε πολύς λόγος για το εικοσιπεντάευρο, δηλαδή το εισιτήριο για τη νοσηλεία ασθενών στα δημόσια νοσοκομεία, που τελικά αποφασίστηκε, όπως διαβάζω, να μην εφαρμοστεί, και σε αντάλλαγμα να αυξηθεί κατά πέντε λεπτά το πακέτο η τιμή των τσιγάρων.

Δεν θα συζητήσω αν ήταν δικαιολογημένο ή όχι το μέτρο, κι αν είναι σωστή η αντικατάστασή του, αυτά μπορούμε να τα συζητήσουμε άνετα στα σχόλια· εμείς εδώ λεξιλογούμε και το σημερινό άρθρο θέλει να περιοριστεί στα λεξιλογικά –και, συγκεκριμένα, στο πώς αποκαλούνται τα διάφορα νομίσματα και χαρτονομίσματα τώρα που ο ερχομός του ευρώ, εδώ και 12 χρόνια, διατάραξε τις παλιές καθιερωμένες ονομασίες που ίσχυαν επί δραχμής.

Παλιά, τότε που κυκλοφορούσαν ακόμα νομίσματα με τις υποδιαιρέσεις της δραχμής, είχαμε τα εξής νομίσματα:

το νόμισμα των 5 λεπτών, πεντάλεπτο ή κοινώς πεντάρα
το νόμισμα των 10 λεπτών, δεκάλεπτο ή δεκάρα
το νόμισμα των 20 λεπτών, εικοσάλεπτο ή κοινώς εικοσάρα
το νόμισμα των 50 λεπτών, πενηντάλεπτο ή πενηνταράκι
το νόμισμα της μίας δραχμής, η δραχμή, ή φράγκο
το νόμισμα των 2 δραχμών, δίδραχμο ή δίφραγκο
το νόμισμα των 5 δραχμών, πεντάδραχμο ή τάλιρο
το νόμισμα των 10 δραχμών, δεκάδραχμο ή δεκάρικο
το νόμισμα των 20 δραχμών, εικοσάδραχμο ή εικοσάρικο
το νόμισμα των 50 δραχμών, πενηντάδραχμο ή πενηντάρικο
το νόμισμα των 100 δραχμών, εκατοντάδραχμο ή κατοστάρικο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Νομίσματα, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , | 212 Σχόλια »

Ψευδώνυμα τραγούδια

Posted by sarant στο 5 Ιουλίου, 2012

Τον παλιό τον καιρό, ήταν αρκετά συνηθισμένο οι συγγραφείς να έχουν ψευδώνυμα, ψευδώνυμα που έμοιαζαν με κανονικά ονοματεπώνυμα βέβαια. Πολλές φορές κρατούσαν το όνομά τους και έπαιρναν ένα πιο εύηχο επώνυμο. Ο Ηλίας Μέλλος έγινε Ηλίας Βενέζης, ο Ευστράτιος Σταματόπουλος έγινε Στράτης (και Στρατής) Μυριβήλης, ο Δημήτρης Ροδόπουλος έγινε Μ. Καραγάτσης. Πολλές φορές το έκαναν αυτό επειδή το κανονικό τους επώνυμο ήταν πολύ κοινό. Έτσι ο Γεώργιος Παπαδόπουλος έγινε Μάρκος Αυγέρης, ενώ ο Πέτρος Αποστολίδης έγινε Παύλος Νιρβάνας και ο Δημ. Δημητριάδης Ρήγας Γκόλφης (Υπάρχει και μια σπάνια περίπτωση που λογοτέχνης με σπάνιο επώνυμο διάλεξε ένα κοινότατο για ψευδώνυμο: ο Τέος Σαλαπασίδης ξεκίνησε να δημοσιεύει ποιήματα με το ψευδώνυμο Νίκος Νικολαΐδης, αν και αργότερα επέστρεψε στο δικό του).  Άλλοτε, το κανονικό επώνυμο ήταν κακόηχο -όπως του Γιώργου Ιωάννου, που είχε τραβήξει τον παθών του τον τάραχο ως μαθητής με το παλιό του επώνυμο (Σορολόπης) και τελικά πήρε και με δικαστική απόφαση το Ιωάννου. Μερικοί πήραν το ψευδώνυμό τους για λίγο και μετά ξαναγύρισαν στο κανονικό τους όνομα, όπως η Γαλάτεια Καζαντζάκη (που έγραψε αρκετό καιρό σαν Πετρούλα Ψηλορείτη) ή ο Μάρκος Τσιριμώκος (Στέφανος Ραμάς). Κάποιοι το άλλαξαν ελάχιστα, όπως ο Σεφεριάδης που έγινε Σεφέρης. Σε μια ακόμα πιο σπάνια περίπτωση, η Ελένη Νεγρεπόντη υπέγραφε τα κριτικά και άλλα της κείμενα ως Άλκης Θρύλος. Κάποτε, το ψευδώνυμο αφορά μόνο ένα μέρος του έργου του συγγραφέα. Ο Peter Tremayne υπογράφει με αυτό το ψευδώνυμο τα ιστορικά αστυνομικά μυθιστορήματα με ηρωίδα την αδελφή Φιντέλμα, ενώ με το κανονικό του όνομα (που μου διαφεύγει τώρα) δημοσιεύει σοβαρά έργα για τους Κέλτες, ένα θέμα στο οποίο είναι ειδικός.

Αν σας φάνηκε ενμέρει γνωστή η παραπάνω παράγραφος, η εξήγηση είναι απλή: προέρχεται (με κάποιες αλλαγές) από ένα άρθρο που έχω δημοσιεύσει παλιότερα στο ιστολόγιο, τον Οκτώβρη του 2010. Όχι, δεν έχω αρχίσει (ακόμα) να αναδημοσιεύω παλιότερα άρθρα, αν και αυτό δεν θα αργήσει. Απλώς, ταιριάζει η εισαγωγή και στο σημερινό μας θέμα, οπότε η επανάληψη δεν βλάφτει. Πάντως, αν η λέξη «ψευδώνυμο» έφερνε παλιότερα στο μυαλό κυρίως ποιητές και πεζογράφους, τούτο δεν ισχύει και τόσο πολύ σήμερα. Στις μέρες μας είναι πολύ λιγότεροι οι συγγραφείς που γράφουν με ψευδώνυμο, όσο κι αν ακόμα υπάρχουν.

Οι καλλιτέχνες, αντιθέτως, γενικά ο κόσμος του θεάματος, και χρησιμοποιούσαν κατά κόρο ψευδώνυμα και εξακολουθούν να χρησιμοποιούν εξίσου εντατικά, ιδίως οι τραγουδιστές. Και στις μέρες μας είναι πολύ ευκολότερο να πληροφορηθεί κανείς το αληθινό ονοματεπώνυμο του τάδε τραγουδιστή ή της δείνα τραγουδίστριας, μια και η Βικιπαίδεια, που δεν είναι ψηλομύτα όπως οι συμβατικές εγκυκλοπαίδειες, δεν περιλαμβάνει λήμματα μόνο για τον Οδυσσέα Ελύτη (Αλεπουδέλη) αλλά και για την Τζένη Βάνου (Ευγενία Βραχνού, σχεδόν υποχρεωτικό το ψευδώνυμο), την Χάρη Αλεξίου (Χαρίκλεια Ρούπακα, νομίζω) ή τον Γιώργο Νταλάρα (Νταράλα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Λαπαθιώτης, Μελοποιημένη ποίηση, Ποίηση, Τραγούδια, Φιλολογία, Ψευδώνυμα | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , , , | 115 Σχόλια »

Η συγκινητική ποίηση της Ειρήνης Τσιλιγκιρίδη

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2011

Προτού προχωρήσετε παρακάτω, σπεύδω να διευκρινίσω: δεν ξέρω αν υπάρχει Ειρήνη Τσιλιγκιρίδη, ούτε αν γράφει ποιήματα. Αν υπάρχει (πάντως δεν γκουγκλίζεται τέτοιο ονοματεπώνυμο) της ζητώ συγνώμη που αναφέρομαι με φιλοπαίγμονα διάθεση στο όνομά της. Όμως, γιατί διάλεξα τη φράση αυτή για τίτλο του σημερινού σημειώματος, το οποίο, πρέπει να το πω, δεν είναι ιδιαίτερα σοβαρό, παρότι οι μέρες είναι μάλλον κρίσιμες και βαριές; Πάντως, δεν πρόκειται να μιλήσω για ποίηση. Τότε, τι νόημα έχει ο τίτλος; Το αφήνω για κουίζ, είμαι βέβαιος ότι θα το βρείτε………

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 93 Σχόλια »

Οι κοσμονάφται των Αθηνών (Γκαγκάριν και Μποστ)

Posted by sarant στο 12 Απριλίου, 2011

Συμπληρώνονται σήμερα πενήντα χρόνια από την πτήση του Γιούρι Γκαγκάριν στο διάστημα, την πρώτη στην ιστορία επανδρωμένη διαστημική πτήση. Είχαν βέβαια προηγηθεί σκυλίτσες, όπως η περίφημη Λάικα, ενώ, τρεις εβδομάδες νωρίτερα, είχε γίνει η πρόβα τζενεράλε της πτήσης του Γκαγκάριν, μόνο που μέσα στον θαλαμίσκο υπήρχε μια άλλη σκυλίτσα, η Ζβεζντότσκα (αστεράκι) και ένα ομοίωμα, μια κούκλα σε μέγεθος άντρα, ο Ιβάν Ιβάνοβιτς. Μάλιστα, για να ελέγξουν τη λήψη, οι μηχανικοί είχαν εφοδιάσει τον Ιβάν Ιβάνοβιτς με μια μαγνητοταινία, που έλεγε «Είμαι ο κοσμοναύτης Ιβάν Ιβάνοβιτς και σας μιλώ από το Διάστημα» (ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων). Κάποιοι ραδιοερασιτέχνες πιάσαν το μήνυμα και νόμισαν ότι προέρχεται από άνθρωπο, ή έτσι λέγεται. Πάντως, ο θαλαμίσκος αυτής της πτήσης βγήκε πριν καναδυό μήνες στο σφυρί. Όσο για τον Γκαγκάριν, σήμερα θα ήταν 77 χρονών, αλλά σκοτώθηκε λίγο μετά τα 34α γενέθλιά του, σε μια πτήση ρουτίνας.

Η πτήση του Γκαγκάριν ήταν τεράστια νίκη γοήτρου για τη Σοβιετική Ένωση και θορύβησε τη ΝΑΣΑ, η οποία ανακοίνωσε επιτάχυνση του διαστημικού της προγράμματος -και ανταπέδωσε στέλνοντας το 1969 τον Άρμστρονγκ και τους συντρόφους του στη Σελήνη. Για να τιμήσω την επέτειο, όπως θα περιμένατε ίσως, ανεβάζω το σκίτσο που είχε κάνει ο Μποστ τότε, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Ελευθερία» στις 16 Απριλίου 1961.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Επετειακά, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 37 Σχόλια »

Κίτρινα κίτρα, ζουμερά λεμόνια

Posted by sarant στο 14 Μαρτίου, 2011

Το άρθρο αυτό ήταν έτοιμο από προχτές, αλλά καθώς χτες έμαθα την πολύ θλιβερή είδηση του θανάτου του Μανώλη Ρασούλη, να μου επιτρέψετε να το αφιερώσω στη μνήμη του και να τον θυμηθούμε και τον ίδιο να τραγουδάει ένα δικό του τραγούδι (σε μουσική Βάσως Αλαγιάννη), σχετικό με το θέμα το σημερινό: Λεμόνι στην πορτοκαλιά

Τα λεμόνια, τα πορτοκάλια, τα μανταρίνια και τα υπόλοιπα κιτρινόχρυσα φρούτα που φαιδρύνουν τους χειμώνες, τα λέμε με μια λέξη εσπεριδοειδή. Η λέξη δεν είναι αρχαία, είναι δημιουργία του 19ου αιώνα, μεταφραστικό δάνειο από το ελληνογενές γαλλικό hespéridées, αν και στην τρέχουσα χρήση στα γαλλικά τα εσπεριδοειδή λέγονται agrumes. Στην καθομιλουμένη τα λέγαν ξινά ή λεμονοπορτόκαλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 115 Σχόλια »