Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μαρίνα Κοτζαμάνη’

Πριν από 50 χρόνια: Γεώργιος Παπανδρέου και Ηλίας Ηλιού μέσα από το πενάκι του Μποστ

Posted by sarant στο 4 Απρίλιος, 2014

Ο Μποστ αρέσει στο ιστολόγιο και, ελπίζω, σε αρκετούς αναγνώστες και φίλους. Εδώ και λίγο καιρό ανεβάζω, πότε-πότε, σκίτσα του Μποστ που σχολιάζουν σημαντικά γεγονότα που συνέβηκαν πριν από 50 χρόνια. Το προηγούμενο σκίτσο αυτής της σειράς, που σχολίαζε τον θάνατο του βασιλιά Παύλου το είχαμε δημοσιεύσει εδώ πριν από ένα μήνα περίπου, οπότε καιρός είναι να προχωρήσουμε στην επόμενη συνέχεια σε αυτό το μάθημα πρόσφατης ιστορίας.

Βρισκόμαστε στις αρχές Απριλίου 1964. Το πολιτικό γεγονός των ημερών ήταν η παρουσίαση των προγραμματικών δηλώσεων της νέας κυβέρνησης Παπανδρέου στη Βουλή, που είχε μόλις ολοκληρωθεί. Μια και η κυβέρνηση διέθετε άνετη πλειοψηφία, δεν δυσκολεύτηκε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης. Η αξιωματική αντιπολίτευση, η ΕΡΕ, αποχώρησε λίγο πριν από την ψηφοφορία «με ασήμαντον πρόσχημα», όπως έγραψε ο φιλοκυβερνητικός τύπος της εποχής -επειδή ο Λουκής Ακρίτας, αγορεύοντας στη Βουλή, δεν δέχτηκε διακοπή από τον αρχηγό της ΕΡΕ, τον Π. Κανελλόπουλο. Μαζί με την ΕΡΕ αποχώρησαν και οι σύμμαχοί της, το μικρό Κόμμα των Προοδευτικών του Σπ. Μαρκεζίνη.

Η αριστερή ΕΔΑ όχι μόνο δεν αποχώρησε, αλλά ούτε καν καταψήφισε τις προγραμματικές δηλώσεις, επιλέγοντας να ψηφίσει λευκό, πάντοτε στη γραμμή της κριτικής στήριξης που ακολουθούσε απέναντι στην κυβέρνηση Παπανδρέου. (Να θυμίσουμε άλλωστε ότι στις εκλογές της 16.2.64 η ΕΔΑ δεν παρουσίασε υποψήφιους σε αρκετές ‘άγονες’ περιφέρειες, δηλ. εκεί που δεν είχε ελπίδα να εκλέξει βουλευτή, διευρύνοντας έτσι την εκλογική νίκη της Ένωσης Κέντρου). Αυτή την ιδιότυπη στάση απέναντι στη νέα κυβέρνηση απηχεί και το σκίτσο του Μποστ, που έχει βυζαντινό ύφος για λόγους που θα γίνουν αμέσως κατανοητοί:

mpostbyzant

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Βυζάντιο, Γελοιογραφίες, Δικτατορία 1967-74, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 44 Σχόλια »

Η ομιλία στην ημερίδα για τον Μποστ

Posted by sarant στο 18 Απρίλιος, 2013

Την Κυριακή που μας πέρασε, όπως σας έχω πει ίσαμε δεκαπέντε φορές, πήρα μέρος στην ημερίδα «Ξαναθυμόμαστε τον Μποστ» που έγινε στο Μουσείο Μπενάκη (της Πειραιώς) στο πλαίσιο της έκθεσης Cherchez να φαμ΄ Ο Μποστ του Τύπου, που συνεχίζεται εκεί ως τις 19 Μαΐου. Αν και δεν είμαι αμερόληπτος, αφού συμμετέχω στην έκθεση (έχω διαλέξει τα σκίτσα και έχω γράψει τα κείμενα) νομίζω ότι είναι πολύ καλή έκθεση, πολύ ενδιαφέρουσα. Εξίσου ενδιαφέρουσα νομίζω πως ήταν και η ημερίδα, και επειδή στην ομιλία μου είπα μερικά πράγματα που δεν τα έχω παρουσιάσει στο ιστολόγιο νομίζω ότι σηκώνει να την αναδημοσιεύσω εδώ.

Όμως, υπάρχει και κάτι καλύτερο. Πέρα από τη δική μου ομιλία, που θα την παραθέσω στα επόμενα για να τη διαβάσετε, μπορείτε να δείτε και να ακούσετε όλες τις εισηγήσεις, μια και έχουν ήδη ανέβει σε βίντεο, με επαγγελματική λήψη, στον ιστότοπο του ιδρύματος Μποδοσάκη. Παρόλο που διαρκούν αρκετά, πάνω από δύο ώρες, πιστεύω πως αξίζει τον κόπο: οι περισσότερες εισηγήσεις είναι πολύ ενδιαφέρουσες, με καλύτερη,αναμφίβολα, την ομιλία τού Κώστα Μποσταντζόγλου, του γιου τού Μποστ.

Η ημερίδα χωρίστηκε σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος μίλησαν τέσσερις ομιλητές, έγινε ένα μικρό διάλειμμα, προβλήθηκε ένα απόσπασμα από ένα ντοκιμαντέρ (της σειράς Μονόγραμμα) αφιερωμένο στον Μποστ, και μετά μίλησαν οι άλλοι τέσσερις ομιλητές. Ακολούθησαν σύντομες ερωτήσεις-τοποθετήσεις από το κοινό (δεν μαγνητοσκοπήθηκαν).

Πρώτο μέρος. Μίλησαν: Θανάσης Παπαγεωργίου, Κώστας Μποσταντζόγλου, Τάκης Σακελλαρόπουλος, Γιάννης Κοντός.

Δεύτερο μέρος. Μίλησαν: Στάθης Σταυρόπουλος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Νίκος Σαραντάκος, Μανόλης Σαββίδης. Συντονίζει η Μαρίνα Κοτζαμάνη.

Στα επόμενα παραθέτω την ομιλία μου όπως την είχα γράψει, προσθέτοντας μόνο μερικά λινκ προς τα σκίτσα στα οποία αναφέρομαι. Στην ημερίδα ξέφυγα κάπως από το γραμμένο κείμενο, είπα μερικά λόγια παραπάνω. Στο κλείσιμο, μάλιστα, έκανα, όπως μου είπαν, και ένα αστείο σαρδάμ, αφού δυο φορές είπα «Ναπολέων» αντί για «Πειναλέων»! Τέλος πάντων, μικρό το κακό, δεν φαντάζομαι να σκέφτηκε κανείς τον μεγάλο Κορσικανό.

Η ομιλία που σας έλεγα:

Η πρόσληψη του Μποστ από το νεότερο κοινό

Ο τίτλος της σημερινής ημερίδας είναι «Ξαναθυμόμαστε τον Μποστ», ωστόσο για ένα μεγάλο μέρος του κοινού θα ήταν ίσως ακριβέστερο ένα διαφορετικό ρήμα, ας πούμε «γνωρίζουμε» ή «ανακαλύπτουμε», αφού οι γεννημένοι μετά τη δεκαετία του 1950 μάλλον δεν έχουν έρθει σε επαφή από πρώτο χέρι με τη γελοιογραφική δουλειά του Μποστ, δεν έχουν δηλαδή ανοίξει οι ίδιοι τον Ταχυδρόμο, τη Μακεδονία, την Ελευθερία ή την Αυγή (1959-1966) για να διαβάσουν τη γελοιογραφία του Μποστ τη μέρα που δημοσιευόταν, και εδώ που τα λέμε όσοι είναι κάτω από 45 μάλλον δεν έχουν προλάβει ούτε την επάνοδο του Μποστ την περίοδο 1973-75 (Ταχυδρόμος) ή τις τελευταίες συνεργασίες του με έντυπα (Ελευθεροτυπία 1979-80 και Ριζοσπάστης 1981). Βέβαια, ο Μποστ ήταν παρών όλον αυτό τον καιρό, όχι όμως τόσο ως γελοιογράφος αλλά με τα θεατρικά του έργα, που άλλωστε ακόμα παίζονται, αλλά η γνωριμία αυτή είναι έμμεση. Θα αφιερώσω λοιπόν την ομιλία μου στην πρόσληψη του (γελοιογράφου) Μποστ από το νεότερο κοινό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Εκδηλώσεις, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , | 43 Σχόλια »

Cherchez να φαμ! Ο Μποστ του Τύπου στο Μουσείο Μπενάκη

Posted by sarant στο 8 Απρίλιος, 2013

Από την περασμένη Παρασκευή, και ως τις 19 Μαΐου, το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΑ διοργανώνει στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) έκθεση γελοιογραφιών του Μέντη Μποσταντζόγλου, δηλαδή του Μποστ. Στο χτεσινό φύλλο της Aυγής έγραψα ένα άρθρο στο οποίο, πέρα από τα ενημερωτικά για την έκθεση, αναλύω επίσης μια γελοιογραφία του Μποστ από τις 42 που παρουσιάζονται. Βέβαια, αυτή τη γελοιογραφία την έχω παρουσιάσει και παλιότερα εδώ, αλλά νομίζω ότι σηκώνει αναδημοσίευση, όχι μόνο επειδή όταν είχε πρωτοδημοσιευτεί το ιστολόγιο βρισκόταν ακόμη στον πρώτο μήνα της ζωής του, άρα οι νεότεροι φίλοι ίσως δεν την έχουν δει, αλλά και επειδή είναι μια από τις καλύτερες γελοιογραφίες του Μποστ.

Πρώτα όμως να πω μερικά για αυτή την έκθεση, στην οποία έχω βάλει κι εγώ το χέρι μου: έχω διαλέξει τα σκίτσα, έχω γράψει σύντομα κατατοπιστικά σχόλια (περί τις 150-180 λέξεις για κάθε σκίτσο) και ταυτόχρονα έχω διαλέξει δημοσιεύματα εφημερίδων της εποχής, από τα οποία έχει γίνει ένα κολλάζ, για να μπει ο θεατής στο κλίμα. (Εδώ μπορείτε να δείτε τι εννοώ). H έκθεση λοιπόν θα διαρκέσει έως τις 19 Μαΐου, όμως είναι ανοιχτά μόνο από Πέμπτη έως και Κυριακή. Πέρα από τις 42 γελοιογραφίες, εκτίθενται τα πρωτότυπα από 6 μεταγενέστερες γελοιογραφίες, πίνακες και άλλα έργα του Μποστ, προσωπικά του αντικείμενα, βιβλία και περιοδικά, ενώ υπάρχει και ειδική ενότητα όπου 19 σύγχρονοι γελοιογράφοι παρουσιάζουν σκίτσα που έφτιαξαν ειδικά για την περίσταση, φόρο τιμής στον Μποστ (πολλά είναι α λα μανιέρ ντε Μποστ).

Την Κυριακή 14 Απριλίου θα πραγματοποιηθεί η ημερίδα «Ξαναθυμόμαστε τον Μποστ», όπου συμμετέχουν οι Κώστας Γεωργουσόπουλος (φιλόλογος, μεταφραστής και κριτικός θεάτρου), Στάθης Σταυρόπουλος (γελοιογράφος), Θανάσης Παπαγεωργίου (σκηνοθέτης), Γιάννης Κοντός (ποιητής), Μανόλης Σαββίδης (φιλόλογος), Τάσος Σακελλαρόπουλος (ιστορικός), Κώστας Μποσταντζόγλου (γραφίστας, γιος του Μποστ) και Νίκος Σαραντάκος. Την έκθεση επιμελείται η θεατρολόγος Μαρίνα Κοτζαμάνη του πανεπιστημίου Πελοποννήσου ως προσφορά στη μνήμη της μητέρας της, της ιστορικού τέχνης Μαρίας Κοτζαμάνη, που είχε σχεδιάσει και προτείνει τη διοργάνωσή της και που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή.

Αν και οι 42 γελοιογραφίες της έκθεσης καλύπτουν όλα τα χρόνια συνεργασίας του Μποστ με εφημερίδες και περιοδικά, ιδιαίτερη έμφαση έχει δοθεί στην περίοδο 1959-1966, που ήταν η χρυσή εποχή του Μποστ. Πολλοί θα διακρίνουν ομοιότητες ανάμεσα στη χώρα της μαμα-Ελλάς, του Πειναλέοντα και της Ανεργίτσας και στη σημερινή Ελλάδα, καθώς η λαίλαπα των μέτρων λιτότητας έχει σαρώσει εργασιακές κατακτήσεις δεκαετιών. Επειδή όμως  στον μισόν αιώνα που έχει περάσει αναπόφευκτα έχουν ξεχαστεί πρόσωπα και πράγματα, είναι απαραίτητος κάποιος υπομνηματισμός που να κατατοπίζει τους νεότερους και να φρεσκάρει τη μνήμη των παλαιότερων.

Για να πάρουμε μια γεύση από την έκθεση, παρουσιάζω μία από τις γελοιογραφίες που εκτίθενται· θα τη σχολιάσω κάπως αναλυτικά, για να φανεί το εύρος και ο πλούτος των μποστικών λογοπαιγνίων.

mpost-markwn

Η γελοιογραφία δημοσιεύτηκε στις 17 Ιανουαρίου 1960 στην Ελευθερία και μάλιστα εγκαινίασε τη γόνιμη συνεργασία του Μποστ με αυτή την εφημερίδα (προηγουμένως συνεργαζόταν με τον Ταχυδρόμο). Τις μέρες εκείνες, ο Έλληνας υπουργός οικονομικών Παναγιώτης Κανελλόπουλος επισκέπτεται τη Βόννη για να συζητήσει οικονομικά θέματα. Η Ελλάδα θέλει να πουλήσει περισσότερα καπνά, να συνάψει δάνεια, να συνδεθεί με την Κοινή Αγορά, να πάρει κάποιες αποζημιώσεις για τα θύματα του ναζισμού. Οι Γερμανοί κρατούν σφιχτά κλειστό το χέρι τους, όπως ομολογεί το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας: «Πενιχρά τα αποτελέσματα των συνομιλιών εις την Μπον. Δημιουργούνται νέοι, ουχί ευμενείς όροι. Ουδέν θετικόν δια τα θύματα του ναζισμού».

Ο Μποστ σχολιάζει την επίσκεψη, φτιάχνοντας μιαν έξοχη σύνθεση με αμέτρητα υπονοούμενα. Τα πολυπόθητα μάρκα δίνουν αφορμή για αλυσιδωτά λογοπαίγνια με τον Μάρκο Μπότσαρη, κι έτσι οι Γερμανοί παρομοιάζονται με τους Τούρκους πριν από το 1821, ενώ ο Λούντβιχ Έρχαρτ (ισόβιος υπουργός οικονομικών επί Αντενάουερ και στη συνέχεια, από το 1963 έως το 1967, καγκελάριος της Δυτικής Γερμανίας) φοράει φέσι και γούνες σαν τον Αλήπασα και αποκαλείται μπέης και πασιάς της Βόννης, η οποία είναι βέβαια Βιλαέτι.

Ο Κανελλόπουλος βαφτίζεται «Καπετάν Πάνος εκ Παλαιών Πατρών» (ήταν Πατρινός) και αποστέλλεται «εις Γερμανών» καβάλα στον Πήγασο, μια και ο Κανελλόπουλος ήταν και λογοτέχνης. Καθώς καλπάζει τ’ άλογο αφήνει πίσω του φύλλα χαρτί. Το πρώτο γράφει επάνω Σονέτα. Ο Κανελλόπουλος είχε πράγματι εκδώσει μια τέτοια ποιητική συλλογή, που είχε γίνει κοινός γελοιογραφικός τόπος, αφού όλοι σχεδόν οι γελοιογράφοι της εποχής τον παράσταιναν με τα σονέτα στο χέρι, σε ρολό ή σε βιβλία. Το άλλο χαρτί γράφει «Εγενήθην το 1402. Απεστάλην εις Βόνην το 1960» (υπαινιγμός στο μυθιστόρημα Γεννήθηκα στα 1402 του Κανελλόπουλου). Ο Πήγασος μεταφράζεται και στα τούρκικα Greek Hava Yolari – Τουρκ Χαβά Γιολαρί λέγονται οι τουρκικές αερογραμμές.

Το κείμενο κάτω από τον τίτλο έχει αναφορές σε Ελύτη ή Μακρυγιάννη (ότι έτζι ήθελεν σωθεί η πατρίς), τα μάρκα τα κρύβουν όχι σε θησαυροφυλάκιο αλλά σε «χανεσί», ενώ πλάι στον μιναρέ υπάρχει, αντί για την ημισέληνο, αγκυλωτός σταυρός, κάτι που σε νεότερες εποχές θα προκαλούσε από κατακραυγή έως διπλωματικό επεισόδιο.

Ακόμα και οι μικρές λεπτομέρειες αξίζουν προσοχή: κάτω στα τείχη, ο στρατιώτης με τη χατζάρα λέει «Έρδε Πάνο». Αυτό το έρδε είναι αρβανίτικο και θα πει «ήρθε», και παραπέμπει στο «Έρδε Κώτσο», με το οποίο οι βασιλόφρονες των Μεσογείων χαιρέτισαν την επάνοδο του Κωνσταντίνου το 1920, ή στο υδρέικο «Έρδε Μπούμπουλης«.  Επίσης, το Ζητούνι, από το οποίο φαίνεται να έρχεται ο Κανελλόπουλος (πινακίδα κάτω δεξιά), δεν είναι απλώς η παλιά ονομασία της Λαμίας επί Τουρκοκρατίας, αλλά παραπέμπει στη ζητιανιά.

Ο διάλογος είναι σχετικά σύντομος, όπως είναι λογικό για να κρατηθεί η ισορροπία σε τόσο φορτωμένο σκίτσο· ο Έρχαρτ παραφράζει το πασίγνωστο ποίημα του Βαλαωρίτη («Τ’ άλογο, τ’ άλογο Ομέρ Βρυώνη»), ενώ ο Κανελλόπουλος ζητιανεύει, όχι χωρίς τσαμπουκά, με αλλεπάλληλες γενικές πληθυντικού που μπερδεύονται με αιτιατικές ενικού (των Μάρκων – τον Μάρκον).

Το μαιανδρικό κείμενο στη μπορντούρα του σκίτσου, όπως συνήθιζε ο Μποστ, αναφέρεται σε θέματα που δεν θίγει το κυρίως σκίτσο:

Ήρθα στα μέρη του Βορηά στ’ αλόγατο καβάλα
τι βρέχη στην Κομοτινή και πνίγετ’ η Καβάλα
Καβάλα παν στην εκλησιά, καβάλα προσκηνάνε
είν’ ένα μπόι το νερό κι αλοιός δεν περπατάναι

Ελεημοσύνη χριστιανοί, αδέρφηα ελεημοσήνη
Όστις δανείζη ανηψιόν εις τον θειόν να δίνη
Άνοιχ’ το μάρκα χανεσί κε έξελθε τον Μάρκον
αποκλισθέντον τον χοριών μας απαιτούντε βάρκον

Αγάδες και πασάδες, μπέηδοι γερμανοί
Ορέ των Μάρκων θέλω, πανί ‘μαι με πανί
Των Μάρκων τον λεβέντιν κε των οπλαρχηγόν
Κριπτόμενον εις Βόνην κι εκή καταφυγών

Καραμανλής προστάζη να είμαι αυτών ευρών
γερμανιστί υβρίζων μ’ ανγκιλοτόν σταβρών
Κι ας βλέπει πετρελαίων η μάντις Λεϊλά
Λεϊλατών των Μάρκων θ’ απάγωμεν ψηλά.

Τις μέρες εκείνες πλημμύρες είχαν πλήξει την Κομοτηνή και την Καβάλα, ενώ μια μάντισσα, η Λεϊλά, είχε συλληφθεί από την αστυνομία· κατά διαβολική σύμπτωση, δεν ήταν ανατολίτισσα αλλά… Γερμανίδα και έδωσε στον Μποστ την ευκαιρία για το υπέροχο λογοπαίγνιο με τη «λεϊλασία». Και τι σημαίνει άραγε το καταληκτικό «θ’ απάγωμεν ψηλά»; Θα απαγάγουμε ψιλά ή θα πάμε ψηλά; Μα, ασφαλώς και τα δύο – όλα τα είχε λογαριάσει ο δαιμόνιος Μποστ!

Παρόλο που έγραψα τόσα πολλά, δεν έχω εξαντλήσει όλα τα λογοπαίγνια και τους υπαινιγμούς του κειμένου -ο Μποστ ήταν χειμαρρώδης. Αν έχετε κάποια απορία, μπορείτε να ρωτήσετε.

Με τη σειρά μου, θα ήθελα να ρωτήσω κι εγώ κάτι: Τι σας αρέσει στον Μποστ; Πώς τον προσεγγίζετε σήμερα; Ρωτάω κυρίως τους νεότερους, δηλαδή όσους δεν έζησαν τα γεγονότα που περιγράφονται -αλλά θα με ενδιέφερε η γνώμη όλων.

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 63 Σχόλια »