Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘μαργαριτάρι’

Μαργαριτάρια και μαργαρίτες ξανά

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2012

Τα μαργαριτάρια είναι βασικό καύσιμο του ιστολογίου μας, όχι τα πραγματικά βέβαια αλλά τα μεταφορικά, τα γλωσσικά, και θα ήταν παράλειψη, ίσως κι αχαριστία, να μην έχω γράψει άρθρο για την ιστορία αυτής της λέξης, της λέξης μαργαριτάρι. Τέτοιο άρθρο έχω γράψει, μόνο που το έγραψα πολύ νωρίς, την πρώτη βδομάδα της ζωής του ιστολογίου, πριν από τρία χρόνια (και δυο μέρες, για την ακρίβεια), όταν το ιστολόγιο δεν είχε γίνει και τόσο γνωστό. Επιπλέον, το άρθρο εκείνο το είχα ανεβάσει Κυριακή, και δεν το είδε πολύς κόσμος -οπότε σηκώνει και με το παραπάνω να κάνω μια επανάληψη, ενσωματώνοντας και στοιχεία από τα (λίγα αλλά καλά) σχόλια που έγιναν στην πρώτη δημοσίευση.

Καθώς ασχολούμαστε πολύ με γλωσσικά και μεταφραστικά μαργαριτάρια (για τα οποία είχα ειδική ενότητα στον παλιό μου ιστότοπο, το Κομπολόι του Δραγουμάνου), το βρήκα ταιριαστό να ερευνήσω λίγο την ιστορία της λέξης μαργαριτάρι, τόσο με την κυριολεκτική σημασία της, όσο και τη μεταφορική.

 Στην αρχή, έχουμε το αρχαίο μαργαρίτης (ενν. λίθος), αν και δεν είναι ακριβώς εδώ η αρχή-αρχή, αφού η λέξη δεν είναι αυτόχθονη ελληνική. Το μαργαριτάρι είναι ινδικής αρχής λέξη, αλλά οι Έλληνες το γνώρισαν όταν οι στρατιές του Αλεξάνδρου κατακτούσαν την Περσία, επομένως δανείστηκαν την περσική μορφή της λέξης, marvarit. Κατά σύμπτωση, το τελικό –it, ταίριαζε με τη συνηθισμένη στα πετρώματα και στους πολύτιμους λίθους κατάληξη –ίτης.

Από τον μαργαρίτη προκύπτει, αρκετά νωρίς, με υποκορισμό, το μαργαριτάριον, ενώ υποχωρητικά σχηματίζεται το μάργαρον που σημαίνει το μαργαριτοφόρο στρείδι. Σήμερα μάργαρος ή μάργαρο λέγεται η ουσία που καλύπτει το εσωτερικό πολλών οστράκων, το κοινώς λεγόμενο σεντέφι, που μερικοί το λένε κατά λάθος φίλντισι. Αλλά αν ξεστρατίσουμε προς τα εκεί, δεν θα τελειώσουμε ποτέ. Οπότε, γραμμή, λέει ο τιμονιέρης.

Τον μαργαρίτη τον δανείστηκαν οι Ρωμαίοι ως margarita. Ήταν λαϊκό δάνειο, με αποτέλεσμα να αλλάξει και το γένος και να γίνει στα λατινικά θηλυκό. Να σημειώσω ότι η λέξη εξακολουθεί να δηλώνει το μαργαριτάρι. Και στα παλιά γαλλικά, μέχρι τον 13ο αιώνα περίπου, η λέξη margerie (λαϊκή παραλλαγή) και marguerite σημαίνει το μαργαριτάρι, αλλά εκείνη την εποχή γίνεται μια αλλαγή σημασίας: η λέξη marguerite αρχίζει να σημαίνει πλέον το λουλούδι, τη μαργαρίτα, ενώ για το μαργαριτάρι χρησιμοποιείται πλέον η λέξη pelle/perle που ως τότε σήμαινε ένα είδος πίννας.

Και οι δυο λέξεις έμελλε να γίνουν διεθνείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 292 Σχόλια »