Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μασσαλία’

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 6 – Οι εξερευνήσεις των Μασσαλιωτών

Posted by sarant στο 9 Οκτώβριος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στο 2ο κεφάλαιο που εξετάζει τις πρώτες καταγραμμένες εξερευνήσεις.

Οι εξερευνήσεις των Μασσαλιωτών

Ο Ευθυμένης ο Μασσαλιώτης, γύρω στο 350 π.Χ., περιέπλευσε τις δυτικές ακτές της Αφρικής, από τις Στήλες ως τις εκβολές του Σενεγάλη. Τα αποτελέσματα των εξερευνήσεών του τα κατέγραψε στο βιβλίο του «Περίπλους της Έξω Θαλάσσης» που έχει όμως χαθεί. Όπως παραδίδεται από απόσπασμα ανώνυμου ιστοριογράφου:

«Ο Ευθυμένης ο Μασσαλιώτης, ο οποίος έπλευσε την έξω θάλασσα, υποστηρίζει ότι εκείνη ρέει ως τη Λιβύη [Αφρική] και είναι επιπλέον στραμμένη προς τους αστερισμούς της Άρκτου και κατά την κατεύθυνση του βορείου ανέμου. Και τον μεν υπόλοιπο χρόνο είναι κενή αυτή η θάλασσα, την εποχή όμως των μελτεμιών ωθημένη από τους ανέμους γεμίζει και ρέει αυτές τις ημέρες, ενώ όταν σταματήσουν τα μελτέμια υποχωρεί. Είναι κι αυτή γλυκιά ως προς το νερό της και κήτη έχει παρόμοια με τους κροκοδείλους του Νείλου και τους ιπποπόταμους»

[Εὐθυμένης δὲ ὁ Μασσαλιώτης αὐτὸς πεπλευκώς φησιν εἰς τὴν ἔξω θάλασσαν ἐπιρρεῖν ἕως εἰς τὴν Λιβύην ἐστραμμένην τε εἶναι πρὸς Βορέαν τε καὶ Ἄρκτους, καὶ τὸν μὲν ἄλλον χρόνον κενὴν εἶναι τὴν θάλασσαν, τοῖς δὲ ἐτησίαις ἀνωθουμένην ὑπὸ τῶν πνευμάτων πληροῦσθαι καὶ ῥεῖν ἔσω ταῖς
ἡμέραις ταύταις, παυσαμένων δὲ τῶν ἐτησίων ἀναχωρεῖν. εἶναι δὲ αὐτὴν καὶ γλυκεῖαν, καὶ κήτη παραπλήσια τοῖς ἐν τῶι Νείλωι κροκοδείλοις καὶ ἱπποποτάμοις ἔχειν].

Ο Ευθυμένης αναφέρει ότι ο Νείλος πηγάζει από τον Ατλαντικό, διότι προφανώς θεώρησε ότι οι εκβολές του ποταμού Σενεγάλη ήταν άλλο στόμιο του Νείλου. Όπως παραδίδει ο ψευδο-Πλούταρχος:

Εὐθυμένης ὁ Μασσαλιώτης ἐκ τοῦ Ὠκεανοῦ καὶ τῆς ἔξω θαλάσσης γλυκείας κατ’ αὐτὸν οὔσης νομίζει πληροῦσθαι τὸν ποταμόν.

 

         Το ταξίδι του Πυθέα

Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης, γύρω στο 320 π.Χ., αναζητώντας νέους εμπορικούς δρόμους προς τις χώρες του κασσίτερου, πολύ σπουδαίας πρώτης ύλης στην Αρχαιότητα, που να μην τους ελέγχουνε οι αντίπαλοι της Μασσαλίας Καρχηδόνιοι,  εξερεύνησε τις ατλαντικές ακτές της Ιβηρίας και της Γαλατίας, έφθασε στις Κασσιτερίδες νήσους (στις ακτές της Κορνουάλης και της Ουαλίας), έκανε τον γύρο της Βρετανίας, διέπλευσε τη Βόρεια Θάλασσα, γνώρισε τους ημιάγριους ιθαγενείς της σημερινής Ολλανδίας και Γερμανίας, έφτασε ενδεχομένως στην είσοδο της Βαλτικής και κατόπιν τράβηξε βορειότερα, φθάνοντας στη μυθική «Εσχάτη Θούλη». Πολλοί ερευνητές θεωρούν πως η Θούλη αυτή είναι η σημερινή Ισλανδία, ενώ άλλοι την ταυτίζουν με τη βόρεια Νορβηγία.

Το μνημείο του Πυθέα στη Μασσαλία

Το πιθανότερο είναι πως ο Πυθέας δεν πέρασε από τις Στήλες, γιατί οι Καρχηδόνιοι είχαν δημιουργήσει με τον στόλο τους αληθινό «ξύλινο παραπέτασμα», που εμπόδιζε σε όλα τα ξένα πλοία να προχωρήσουν δυτικότερα από την Κορσική και τη Σαρδηνία. Η ισχυρή Μασσαλία επικοινωνούσε με τις αποικίες της Μόνοικο (Μονακό), Αγάθη (Αγκντ), Εμπορείον (Αμπούριας), είτε δια ξηράς, είτε ακτοπλοϊκώς. Ο Πυθέας φαίνεται πως κατέπλευσε τον ποταμό Γαρούνα ως τον Ατλαντικό.

Ο Πυθέας ήταν αυθεντικός εξερευνητής και πολλοί τον ονομάζουν «Κολόμβο της Αρχαιότητας». Οι παρατηρήσεις που έκανε εντυπωσιάζουν για την επιστημοσύνη τους. Χωρίς φυσικά να υποπτεύεται την ύπαρξη του Γκολφ Στρημ είχε επισημάνει την επίδρασή του, αναφέροντας πως όταν διαπλέεις τις βόρειες ακτές της Ιβηρίας με κατεύθυνση από Ανατολών προς Δυσμάς, θέλεις λιγότερο χρόνο παρά αν τις διαπλέεις κατά την αντίθετη κατεύθυνση. Παρατήρησε επίσης τις παλίρροιες, κατά τις οποίες το νερό της θάλασσας ανέβαινε δεκάδες μέτρα, σημείωσε πως στις πιο βόρειες περιοχές που επισκέφθηκε ο ήλιος δε βασίλευε επί έξι μήνες και ανέφερε για άγριες φυλές στην Ιρλανδία που ήταν κανίβαλοι.

Τα όσα είδε και μελέτησε στα ταξίδια του ο μεγάλος θαλασσοπόρος τα περιέλαβε στο βιβλίο του «Περί Ωκεανού», το οποίο δυστυχώς έχει χαθεί. Μολονότι όσα παράξενα ανέφερε ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, ήταν φαινόμενα απολύτως άγνωστα στον Μεσογειακό κόσμο και φάνηκαν απίστευτα στους Έλληνες, με αποτέλεσμα να θεωρηθεί μεγάλος τερατολόγος, καθιερώθηκε δε η έκφραση «Πυθέου μυθεύματα» για τον ορισμό κάθε τερατολογίας.

 

Advertisements

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις | Με ετικέτα: , , | 118 Σχόλια »

Μεσοαπριλιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 14 Απρίλιος, 2018

Μεζεδάκια του Θωμά έχουμε βάλει σε τίτλο άρθρου, μεταπασχαλινά επίσης, οποτε αφού βρισκόμαστε στα μισά του μήνα είπα να πω «μεσοαπριλιάτικα» τα μεζεδάκια μας ετούτης της εβδομάδας.

Να σημειώσω ότι η λέξη «μεσοαπριλιάτικος» δεν γκουγκλίζεται ή μάλλον δεν γκουγκλιζόταν την ώρα που έγραφα αυτό το άρθρο. Σε λίγη ώρα θα την έχει καταγράψει το παντεποπτικό γκουγκλ, αφού βρίσκεται και στον τίτλο της σελιδας, κι έτσι από δω και μπρος θα βγαίνει στις αναζητήσεις -τουλάχιστον στον πληθυντικό του ουδετέρου. Κι έτσι θα πλουτίσει κατά μία ακόμα λέξη η τρισχιλιετής μας γλώσσα, πλησιάζοντας προς τα 5 εκατομμύρια λέξεις που είχε πει ο κ. Αντώνης Κουνάδης ότι τάχα αναγνωρίζει το βιβλίο Γκίνες για την ελληνική γλώσσα, κάτι που δεν ισχύει.

Αυτά είχαν γίνει το 2009, όταν ο κ. Κουνάδης ήταν απλώς μέλος της Ακαδημίας Αθηνών ενώ φέτος είναι πρόεδρός της (για ένα χρόνο). Μάλιστα, την περασμένη εβδομάδα ο κ. Κουνάδης έδωσε συνέντευξη στην Καθημερινή όπου, αναπόφευκτα, επανέλαβε τις απόψεις για την υποτιθέμενη «φθίνουσα πορεία» της γλώσσας:

– Το Σύνταγμα του 1975 που αφήρεσε την ασπίδα προστασίας της γλώσσας που παρείχε το Σύνταγμα του 1952 επέτρεψε την περιβόητη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976, η οποία κατάφερε το πρώτο καίριο πλήγμα κατά της γλώσσας μας με την κατάργηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο. Το 1982 ακολούθησε δεύτερο πλήγμα με την κατάργηση του πολυτονικού συστήματος γραφής που συνοδεύθηκε αργότερα με άλλα κατά της γλώσσας μέτρα, τα οποία οδήγησαν στο σημερινό επίπεδο λεξιπενίας, αδυναμίας εκφράσεως και σκέψεως της νεολαίας που χρησιμοποιεί στο λεξιλόγιό της περίπου 800 λέξεις. Οσο πτωχότερο το λεξιλόγιο τόσο πτωχότερη η σκέψη, διότι σκεπτόμεθα μέσω των λέξεων. Είναι συνήθεις οι βαρβαρισμοί, οι σολοικισμοί, η παραμορφωτική εκφορά λόγου, που ακούμε ακόμη και από παρουσιαστές ειδήσεων ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών. Η Ελληνική Γλωσσική Κληρονομιά διοργάνωσε μεγάλες εκδηλώσεις για την προστασία της ελληνικής, επιτυγχάνοντας την ανάσχεση της φθίνουσας πορείας της και ακολούθως την αύξηση των ωρών διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών, τα οποία δυστυχώς εντάχθηκαν πρόσφατα στα προαιρετικά μαθήματα!

Παραθέτω ολόκληρο το σχετικό απόσπασμα της συνέντευξης. Ο κ. Κουνάδης είναι επιστήμονας, ωστόσο δεν τεκμηριώνει τον ισχυρισμό του, ότι οι νέοι σήμερα χρησιμοποιούν στο λεξιλόγιό τους 800 περίπου λέξεις. Βέβαια δεν είναι ο μόνος που επαναλαμβάνει αυτόν τον ατεκμηρίωτο ισχυρισμό και μαλιστα είναι και κάπως γενναιόδωρος, αφού η συνήθης ταρίφα των πλασιέδων της λεξιπενίας είναι οι 500 λέξεις: τόσες υποτίθεται ότι έχει το λεξιλόγιο των νέων!

Πειστική απάντηση σε αυτόν τον αβάσιμο ισχυρισμό έχουν δώσει πολλοί γλωσσολόγοι (ο κ. Κουνάδης είναι πολιτικός μηχανικός) αλλά θα περιοριστώ σε έναν, εγνωσμένης άλλωστε συντηρητικότητας, τον Γ. Μπαμπινιώτη. Έχει γράψει λοιπόν ο Μπαμπινιώτης: Ο νέος που κατηγορούμε για τις 500 λέξεις δεν είναι ο ίδιος αυτός που γράφει μια κανονική έκθεση στο σχολείο, που συναγωνίζεται χιλιάδες άλλων νέων στις εισαγωγικές εξετάσεις ή που εξετάζεται προφορικά σε διάφορα αντικείμενα, χρησιμοποιώντας πολύ περισσότερες, μερικές χιλιάδες εναλλασσομένων λέξεων;

Μερικές χιλιάδες λοιπόν, όχι 500 ή 800.

* Αν έχετε απορία για την συνταγματική «προστασία» της γλώσσας που αναφέρει ο κ. Κουνάδης, πράγματι το Συνταγμα του 1952 περιλάμβανε το άρθρο 107, το οποίο άλλωστε ήταν απαράλλαχτο (και στην αρίθμηση και στο περιεχόμενο) με το αντίστοιχο άρθρο του Συντάγματος του 1911, και είχε ως εξής: «Επίσημος γλώσσα του Κράτους είναι εκείνη, εις την οποίαν συντάσσονται το πολίτευμα και της ελληνικής νομοθεσίας τα κείμενα·πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται».

Βέβαια, ένας τέτοιος κυκλικός ορισμός δεν ξέρω πόση «προστασία» παρέχει, αφού η αλλαγή της γλωσσικής μορφής στην οποία συντάσσεται η νομοθεσία αυτομάτως θα επέφερε και αλλαγή της «επίσημης γλωσσικής μορφής», αλλά κρινοντας από ορισμένες πρόσφατες αποφάσεις του ΣτΕ μάλλον πρέπει να χαιρετίσουμε τον συνταγματικό νομοθέτη του 1975 που μερίμνησε για την κατάργηση του παρωχημένου αυτού άρθρου.

* Προσέξτε ότι αιδημόνως ο κ. Κουνάδης παρέλειψε να αναφερθεί στο «Σύνταγμα» του 1968, στο οποίο ορκίστηκε όταν ανέλαβε, περί το 1970, διορισμενος πρόεδρος του ΣΕΓΑΣ, ένα αξίωμα που λείπει αλλωστε από το βιογραφικό του στην εφημερίδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αιωνίως θνήσκουσα γλώσσα, Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 185 Σχόλια »