Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘μετατροποποιητές’

Το pdf αρχείο ή το αρχείο pdf;

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2021

Ο τίτλος του σημερινού άρθρου μπορεί να νοηθεί και ως ερώτημα προς τους αναγνώστες.

Εσείς τι λέτε συνήθως: «Σου έστειλα ένα αρχείο pdf» ή «Σου έστειλα ένα pdf αρχείο»; «Όταν ανοίξεις το αρχείο pdf θα δεις ότι…» ή «Όταν ανοίξεις το pdf αρχείο θα δεις ότι…»;

(Ναι, συνήθως, και ιδίως στον προφορικό λόγο, μπορούμε να παραλείψουμε τη μια λέξη και να πούμε «σου έστειλα ένα pdf», αλλά ας εστιάσουμε στην περίπτωση που χρησιμοποιούμε την πλήρη φράση, για να φανεί η διαφορά).

Πριν από μερικά χρόνια είχαμε δημοσιεύσει μια μελέτη του αείμνηστου καθηγητή Ευάγγ. Πετρούνια, για τη νεοκαθαρεύουσα και τον εξαγγλισμό της ελληνικής. Εκεί, ο Πετρούνιας, αναφέροντας πολλές περιπτώσεις αγγλικής (και γαλλικής) επιρροής στη νέα ελληνική, και ειδικά στο θέμα της σύνταξης, σημειώνει:

[2]  Σειρά όρων

α. Ουσιαστικό σε λειτουργία επιθετική < αγγλ.

σπόρ ιστορίες, τζάζ μουσική- παλ.: ιστορίες σπόρ, μουσική τζάζ. το Oort σύννεφο· παλ.: το σύννεφο (του) Oort. Θα αρκεστούμε στις στούντιο ηχο­γραφήσεις του Παβαρότι.

Τι λέει εδώ ο Πετρούνιας; Ότι φράσεις όπως «σπορ ιστορίες», «τζαζ μουσική», «στούντιο ηχογραφήσεις» είναι αγγλισμοί, ενώ κανονικά (και παλιότερα) στα ελληνικά υπήρχε η αντίστροφη σειρά, «μουσική τζαζ», «ιστορίες σπορ». Για να έρθουμε στο παράδειγμα του τίτλου μας, «το αρχείο pdf» είναι ο παλιότερος τρόπος, ενώ «το pdf αρχείο» είναι ο νεοφανής, ο επηρεασμένος από την αγγλική (a pdf file).

Εδώ έχουμε μια διαφορά της αγγλικής από την ελληνική. Στα αγγλικά, μπορούμε να έχουμε ουσιαστικό σε λειτουργία επιθέτου, προτάσσοντάς: a music lesson. Στα ελληνικά, για να πούμε το ίδιο πράγμα, πρέπει να βάλουμε τις δυο λέξεις σε αντίστροφη σειρά, και τη δεύτερη λέξη σε γενική πτώση: ένα μάθημα μουσικής, όχι ένα *μουσικής μάθημα. (Μπορούμε βέβαια να φτιάξουμε επίθετο: ένα μουσικό μάθημα, αλλά τότε παύει να είναι ουσιαστικό -και δεν λέγονται πάντοτε αυτές οι φράσεις. Το φλιτζάνι του τσαγιού, tea cup, δεν ειναι τσαγένιο φλιτζάνι).

Σε νεότερη εργασία του για τον εξαγγλισμό της νέας ελληνικής, που μπορείτε να τη βρείτε εδώ, ο γλωσσολόγος Γιώργος Ξυδόπουλος αναλύει σε πολύ μεγαλύτερο βάθος αυτό το φαινόμενο. Χρησιμοποιεί βέβαια ειδική ορολογία, αλλά αξίζει να ρίξετε μια ματιά.

Ο Ξυδόπουλος κάνει λόγο για «ονοματικές φράσεις με προτροποποιητές (με επιθετική λειτουργία)». Εδώ έχουμε μια άγνωστη λέξη, ίσως. Τι είναι προτροποποιητής; Στη φράση «a music lesson» η λέξη music είναι τροποποιητής της λέξης lesson, διότι την τροποποιεί, στενεύει τη σημασία της. Δεν κάνουμε λογο για ένα οποιοδήποτε μάθημα, κάνουμε λόγο για ένα μάθημα μουσικής. Επειδή ο τροποποιητής προηγείται της λέξης που τροποποιεί (της «κεφαλής») λέγεται προτροποποιητής.

Στα ελληνικά, οπως είπαμε, όταν έχουμε δυο ουσιαστικά, ο τροποποιητής δεν προηγείται, έπεται, και μάλιστα μπαίνει σε γενική πτώση: ένα μάθημα μουσικής, γυαλιά ηλίου, το σερβίτσιο τσαγιού. Έτσι, λέγεται μετατροποποιητής. Είναι μακρινάρι, και νιώθουμε τον πειρασμό να απλολογήσουμε παραλείποντας ένα «πο», αλλά ας αντισταθούμε.

Με την επίδραση της αγγλικής, όμως, έχουν εμφανιστεί ονοματικές φράσεις που ο Ξυδόπουλος τις λέει υβριδικές, στις οποίες δεν έχουμε ονοματικό μετατροποποιητή (δηλαδή, πιο απλά, ουσιαστικό που να ακολουθεί), αλλά προτροποποιητή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Γλωσσική αλλαγή | Με ετικέτα: , , , | 143 Σχόλια »