Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘μνημόνιο’

Μαξιλάρι μετά τα μνημόνια

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2018

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στο πρώτο τους φύλλο μετά την καλοκαιρινή ανάπαυλα. Για το λόγο αυτό, κατ’ εξαίρεση, δημοσιεύτηκε τη δεύτερη Κυριακή του μήνα αντί για την πρώτη.

Κάποια κομμάτια του άρθρου είναι παρμένα από πρόσφατο άρθρο του ιστολογίου, αλλά το δεύτερο μισό είναι καινούργιο. Εδώ προσθέτω κάποια επιπλέον στοιχεία που δεν χώρεσαν στο έντυπο άρθρο, το οποίο όπως έχουμε πει έχει περιορισμό στην έκτασή του. Την εικόνα που συνοδεύει το άρθρο τη διάλεξα τώρα από ιστότοπο ειδών σπιτιού και δεν κρύβει κάποιο πολιτικό ή άλλο υπονοούμενο.

Ήρθε ο Σεπτέμβριος, επέστρεψαν τα Ενθέματα στην κυριακάτικη Αυγή, επανέρχεται και η στήλη μας, κατ’ εξαίρεση τη δεύτερη Κυριακή τούτου του μήνα. Δεν ήταν εύκολο το καλοκαίρι που πέρασε, με τις φονικές πυρκαγιές στο Μάτι, όμως η στήλη λεξιλογεί κι έτσι σήμερα θα ανασκοπήσουμε λέξεις που ακούστηκαν στο δίμηνο που πέρασε από το προηγούμενο άρθρο μας.

Στις 21 Αυγούστου η Ελλάδα βγήκε από τα προγράμματα οικονομικής βοήθειας, κοινώς «βγήκε από τα μνημόνια», όπως ονομάστηκε η περίοδος από τον Μάιο του 2010 μέχρι σήμερα, μια περίοδος πρωτοφανούς δημοσιονομικής προσαρμογής που άφησε βαθύ και οδυνηρό αποτύπωμα στη ζωή της συντριπτικής πλειοψηφίας των Ελλήνων.

Να θυμίσουμε λοιπόν ότι το μνημόνιο, που βέβαια ετυμολογείται από τη μνήμη, ως λέξη υπάρχει μεν από την ελληνιστική εποχή αλλά είναι σπανιότατη -απαντά μόνο σε παπύρους και σημαίνει την επίσημη καταγραφή των αρχών του τόπου. Η λέξη προέρχεται ασφαλώς από τον μνήμονα, λέξη που, πέρα από την προφανή σημασία του ανθρώπου με καλό μνημονικό, δηλώνει και τον αρχειοφύλακα σε πολλές περιοχές από την ελληνιστική περίοδο και έπειτα, ενώ το αρχειοφυλακείο λέγεται μνημονείον.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Θεατρικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 180 Σχόλια »

Μνημόνια, μια επανάληψη

Posted by sarant στο 21 Αύγουστος, 2018

Η σημερινή μέρα θεωρείται ορόσημο. Από σήμερα η Ελλάδα βγαίνει από τα προγράμματα οικονομικής βοήθειας και καλείται, σύμφωνα με τη διατύπωση του Μάριο Σεντένο, προέδρου του Γιούρογκρουπ, «να σταθεί ξανά στα πόδια της για πρώτη φορά από τις αρχές του 2010».

Κατά την κοινή ορολογία, βγήκαμε από τα μνημόνια.

Πράγματι, το τελευταίο πρόγραμμα, που ολοκληρώθηκε χτες, είχε τριετή διάρκεια, από τον Αύγουστο του 2015, αλλά αν υπολογίσουμε και εκείνα που προηγήθηκαν βρίσκουμε πως έχει περάσει μια οκταετία από τον Μάιο του 2010, τότε που μπήκαμε στο μνημόνιο -τότε, αφελώς, χρησιμοποιούσαμε ενικό αριθμό.

Από το 2010 ως το 2018 πολλά έχουν αλλάξει. Ο μεγαλύτερος δανειστής της χώρας, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας, παρέθεσε χτες στοιχεία που δείχνουν τη βελτίωση των οικονομικών μεγεθών της χώρας από το 2010 ως σήμερα. Παραθέτω ένα απόσπασμα: Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό η Ελλάδα κατάφερε να μειώσει σημαντικά τις μακρο-οικονομικές και δημοσιονομικές ανισορροπίες της, φέρνοντας σε πέρας «μια άνευ προηγουμένου δημοσιονομική προσαρμογή» που είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση του ελλείμματος της γενικής κυβέρνησης κατά περίπου 16% του ΑΕΠ (από έλλειμμα 15,1% το 2009, σε πλεόνασμα 0,8% το 2017).

Όπως τονίζεται μεταξύ άλλων η ελληνική οικονομία πλέον έχει επιστρέψει στην ανάπτυξη καθώς άρχισαν να φαίνονται τα αποτελέσματα της ανάκαμψης (από ύφεση -5,5% το 2010 σε ανάπτυξη 1,4% το 2017, η οποία προβλέπεται να φτάσει το 1,9% το 2018 και το 2,3% το 2019).

Επίσης, υπογραμμίζεται η σταδιακή μείωση της ανεργίας και βελτίωση των συνθηκών της αγοράς εργασίας στην Ελλάδα, παρ’ όλο που εξακολουθεί να έχει τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας μεταξύ όλων των χωρών της ΕΕ.

Όπως επισημαίνει, το 2010 η ανεργία ήταν 12,7% στην Ελλάδα και αφού έφθασε στο ανώτατο σημείο του 27,5% τον Ιούλιο του 2013, μειώθηκε στο 19,5% τον Μάιο του 2018.

Για να παραφράσουμε τον Γεώργιο Παπανδρέου, θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι αριθμοί ανακάμπτουν αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να δοκιμάζονται, καθώς αυτή η «άνευ προηγουμένου δημοσιονομική προσαρμογή» άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη ζωή εκατομμυρίων συμπολιτών μας, που οι περισσότεροι, αν και όχι όλοι, είδαν τη διαβίωσή τους να επιδεινώνεται απότομα και τις βεβαιότητες πάνω στις οποίες είχαν καταστρώσει το πρόγραμμα της ζωής τους να γκρεμίζονται. Όχι όλοι, αφού κάποιοι κέρδισαν από τα μνημόνια και από την κρίση, ιδίως όσοι είναι εργοδότες και επωφελήθηκαν από τη χωρίς προηγούμενο άνοδο της ανεργίας και την απόλυτη κυριαρχία της επισφαλούς και της απλήρωτης εργασίας.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Και όπως τα μνημόνια επηρέασαν όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας, δεν θα μπορούσαν να μην αφήσουν το ίχνος τους στη γλώσσα. Και το περίεργο είναι ότι ενώ το ιστολόγιο έχει βασικό του μέλημα τον εντοπισμό και σχολιασμό των λέξεων της επικαιρότητας, δεν έχει αφιερώσει ένα ολόκληρο άρθρο στη λέξη που σημάδεψε τα οχτώ από τα εννιά χρόνια της ύπαρξής του, τη λέξη «μνημόνιο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί, Οικονομία, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 204 Σχόλια »

Τα αγκάθια της συμφωνίας

Posted by sarant στο 12 Αύγουστος, 2015

Το να συγκαλείται και να ψηφίζει η Βουλή παραμονές Δεκαπενταύγουστου, δεν είναι κάτι που συμβαίνει κάθε χρόνο. Πιθανώς θα υπάρχουν κι άλλα προηγούμενα που δεν τα έχω κρατήσει στη μνήμη μου, αλλά εγώ μόνο τον Αύγουστο του 1965 θυμάμαι: τότε, είχαμε τα επακόλουθα της ιουλιανής αποστασίας και στις αρχές Αυγούστου η Βουλή καταψήφιζε την κυβέρνηση Νόβα ενώ ετοιμαζόταν το δεύτερο κύμα, με την ανεξαρτητοποίηση του Τσιριμώκου και του Στεφανόπουλου στις 14 Αυγούστου, για να ανατεθεί τελικά εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Τσιριμώκο στις 17 Αυγούστου 1965. Φέτος, η Βουλή πιθανολογείται ότι θα συγκληθεί σήμερα και αύριο, για να της παραπεμφθεί με τη διαδικασία του κατεπείγοντος το κείμενο της νέας συμφωνίας, το νέο μνημόνιο, τρίτο και μακρύτερο και αριστερό.

Διαβάσαμε ότι οι θεσμοί και η Αθήνα κατέληξαν σε ένα τελικό κείμενο, αφού πρώτα έγιναν αμοιβαίες υποχωρήσεις στα θέματα-αγκάθια. Τα αγκάθια ήταν μια λέξη που την ακούμε συνεχώς τον τελευταίο καιρό, όσο διαρκούσαν οι διαπραγματεύσεις. Άλλοτε τα αγκάθια ήταν τα σημεία στα οποία σκάλωναν οι διαπραγματεύσεις, άλλοτε ήταν κάποιοι ιδιαίτερα επαχθείς όροι των δανειστών.

Στο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας διαβάζω ότι μεταφορικά αγκάθι είναι «οτιδήποτε αποτελεί εμπόδιο σε μια ομαλή συνήθως κατάσταση» ενώ επισημαίνεται επίσης η χρήση της λέξης σε παραθετικά σύνθετα, π.χ. «πρόβλημα-αγκάθι» -όπως και το «θέματα-αγκάθια» που έγραψα πιο πάνω.

Η λέξη αγκάθι είναι μεσαιωνική, από τον τ. ακάνθιν, που ανάγεται το αρχαίο ακάνθιον, που και αυτό είναι υποκοριστικό της λ. άκανθα. Η άκανθα, λέξη ήδη ομηρική, ετυμολογείται πιθανώς από συμφυρμό των λέξεων «άκανος» [αγκάθι]+ «άνθος», και είχε την ίδια σημασία με σήμερα, αγκάθι δηλαδή. Από τη ρίζα ακ- έχουμε κι αλλες αιχμηρές λέξεις (π.χ. ακίδα). Επίσης, στο Λίντελ Σκοτ βρίσκω ότι μεταφορικά και στον πληθυντικό «άκανθες» ήταν οι δυσκολίες.

Αλλά και σε λόγιο ύφος λέμε ότι ένα πρόβλημα είναι «ακανθώδες», ενώ δεν το λέμε αγκαθερό ή αγκαθωτό -αγκαθωτό θα πούμε ένα φυτό, έναν βάτο. Το ακανθώδες πρόβλημα πρέπει να είναι μεταφραστικό δάνειο της καθαρεύουσας, από το une question épineuse των Γάλλων μάλλον και όχι από το thorny question των Άγγλων. Στα γαλλικά το αγκάθι είναι épine, που ανάγεται στο λατινικό spina, που όμοιο είναι και στα ιταλικά (και από εκεί το τοπωνύμιο της Σπιναλόγκας, μακρύ αγκάθι). Αγκάθια έχει κι ο σκατζόχοιρος, που ως λέξη είναι εξέλιξη της ελληνιστικής λ. ακανθόχοιρος -αν και στην κλασική αρχαιότητα ήταν εχίνος, και ήξερε ένα και μεγάλο σε αντίθεση με την αλεπού που ήξερε πολλά.

Με τα αγκάθια, που έχουν μεγάλη παρουσία στον αγροτικό κόσμο -γιατί, μην το ξεχνάμε, η φρασεολογία μας διαμορφώθηκε σε μιαν αγροτική κοινωνία- έχουμε αρκετές φράσεις: από ρόδο βγαίνει αγκάθι κι από αγκάθι βγαίνει ρόδο, λέει η παροιμία που εξηγεί πώς από άξιους γονείς βγαίνουν ανάξια παιδιά· για κάποιον που ανησυχεί ή αδημονεί, λέμε ότι «κάθεται στα αγκάθια», έκφραση που έχει και συνώνυμες: κάθεται στα καρφιά, κάθεται σε αναμμένα κάρβουνα. Αγκάθια έχει ο κώλος σου; λέμε σε κάποιον υπερκινητικό, συνήθως παιδί. Για μια δύσκολη πορεία λέμε ότι είναι ‘δρόμος στρωμένος με αγκάθια’ (ενώ το αντίθετο θα ήταν ‘στρωμένος με ροδοπέταλα’).

Υπάρχουν και κάποιες παλιότερες εκφράσεις, που μάλλον δεν ακούγονται και πολύ στις μέρες μας. Για κάποιον που είναι ευπροσήγορος και χαρωπός στις κοινωνικές του σχέσεις αλλά τυραννικός στην οικογένεια, λένε ή λέγανε «γαρούφαλο στη γειτονιά κι αγκάθι μες στο σπίτι». Ο Παπαδιαμάντης κάπου λέει για κάποιον ότι «το είχε αγκάθι», δηλαδή το έφερε βαρέως.

Και βέβαια, για όποιον εκτίθεται σε κινδύνους χωρίς προφυλάξεις ή επιχειρεί δύσκολο έργο απαράσκευος και χωρίς πιθανότητες επιτυχίας λέμε ότι «πάει ξυπόλητος στ’ αγκάθια» (και σαν ερώτημα, «πού πας ξυπόλητος στ’ αγκάθια;»), ενώ βέβαια υπάρχει και η πιο τολμηρή παραλλαγή με τα αγγούρια. Θα μπορούσε ίσως να επικαλεστεί κανείς αυτή την έκφραση σε σχέση με την πολιτική πραγματικότητα της χώρας.

Αγκάθια ωστόσο υπάρχουν ακόμα στη συμφωνία που επιτεύχθηκε, ίσως για καλό ίσως για κακό. Από τη μια, λέγεται ότι η γερμανική κυβέρνηση (ή ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών, αν δεν είναι το ίδιο) θα προτιμούσε ένα δάνειο-γέφυρα με το επιχείρημα ότι η συμφωνία θέλει ακόμα επεξεργασία. Από την άλλη, λέγεται ότι η Πρόεδρος της Βουλής δεν συμφώνησε με το χρονοδιάγραμμα που πρότεινε ο πρωθυπουργός για την ψήφιση των νεομνημονιακών νομοσχεδίων -αναγκάζοντας τον Ευκλείδη Τσακαλώτο να ακροβατήσει λεκτικά, αφού είπε ότι η συμφωνία θα ψηφιστεί «Ζωής θέλοντος». Η Ζωή Κωνσταντοπούλου έχει πολλές αρετές, αλλά Πρόεδρος της Βουλής που να μην συναινεί με τον προγραμματισμό που εισηγείται η κυβέρνηση που την υπέδειξε είναι κάτι πολύ πρωτότυπο, σχεδόν πρωτοφανές, ενώ στο φόντο υπάρχει η ακόμα μεγαλύτερη πρωτοτυπία που σοβεί, δηλαδή της πολιτικής διαφωνίας της Προέδρου της Βουλής με την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, πολιτική διαφωνία που αν παγιωθεί δεν βλέπω να επιδέχεται άλλη καλή λύση από την παραίτηση.

Αλλά αυτά θα τα δούμε και στις επόμενες μέρες -μέρες που κανονικά θα ήταν εντελώς κενές από πολιτική επικαιρότητα, φέτος όμως είναι μεστές, κατάφορτες. Αλλιώς τον ξέραμε τον Δεκαπενταύγουστο, όχι γεμάτον αγκάθια.

 

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 125 Σχόλια »

Επειδή πήγα κι εγώ στο Σύνταγμα…

Posted by sarant στο 26 Μαΐου, 2011

… χτες το απόγεμα, δεν πρόφτασα να γράψω το  άρθρο που λογάριαζα για σήμερα -λυπάμαι! Μπορούμε όμως να συζητήσουμε για τη συγκέντρωση ή γενικά για την κατάσταση.

Η συγκέντρωση, κατά γενική ομολογία, ήταν πετυχημένη. Δεν ξέρω να υπολογίζω αριθμούς, πάντως είχε πολύ κόσμο. Πολύ κόσμο και κυρίως νέους, πολλές κοριτσοπαρέες, πολλά παιδιά με ποδήλατα, όμως είχε και μεγαλύτερους. Σημαίες (ελληνικές βέβαια) δεν είδα πολλές, ενώ τα δελτία ειδήσεων διέκριναν πλήθος, ίσως ήταν σε άλλη συγκέντρωση.

Η φωτογραφία που βλέπετε αριστερά δεν είναι δική μου -είχα μια δουλειά και νόμιζα ότι δεν θα μπορέσω να πάω στη συγκέντρωση, τελικά όμως η δουλειά αναβλήθηκε και πήγα, αλλά χωρίς εξοπλισμό. Το ισπανικό πανό της φωτογραφίας είναι απάντηση στην είδηση-αρβύλα ότι στη Μαδρίτη σηκώθηκε πανό που έγραφε «Σιγά, οι Έλληνες κοιμούνται» ή κάτι ανάλογο. Για τους μη ισπανομαθείς, γράφει: «Ξυπνήσαμε! Τι ώρα είναι; Τώρα είναι ώρα να φύγουνε!» Αυτό το πανό δεν είχε υπογραφή, αλλά νομίζω ότι το έφεραν (αόριστος) μέλη του Μετώπου Αλληλεγγύης και Ανατροπής.

Υπήρχε άλλο ένα πανό που έδειχνε ένα ελικόπτερο, που ο έλικάς του είχε (νομίζω) σχήμα ανοιχτής παλάμης, και έγραφε Ουστ! Μετά ήρθε και ένα τρίτο πανό που το υπέγραφε ο Σύλλογος Επισφαλών και Ανέργων και που ήταν ελληνοϊσπανικό: Para todos todo – Για όλους όλα. Αυτά τα τρία πανό ήταν ακίνητα, τοποθετημένα μπροστά στον Άγνωστο. Υπήρχε κι ένα περιφερόμενο, που έλεγε «Ξυπνήσαμε». Άλλοι κρατούσαν αυτοσχέδια αφισάκια τυπωμένα στον εκτυπωτή όπως ERROR 404 – DEMOCRACY NOT FOUND. Και ένας μοναχικός σήκωνε δύο «πικέτες» -μία για τη διαφθορά και μία για τη σύνταξή του, 380,60 ευρώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , | 218 Σχόλια »