Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μπαμπινιώτης’

Πολιτικοί, το δίκαιον!

Posted by sarant στο 4 Μαΐου, 2010

Διάβασα χτες στο protagon.gr ένα άρθρο του Άλκη Γαλδαδά, που γράφει συχνά για τις λέξεις κι αυτός, και γράφει ωραία, αν και λίγο πρόχειρα και ψηλομύτικα –για παράδειγμα, τις προάλλες είχα διαβάσει πως θεωρούσε… μαργαριτάρι (!) την έκφραση «πάμε σούμπιτοι», διότι, λέει, στα ιταλικά subito σημαίνει γρήγορα. Λες και δεν παραδεχόμαστε τις αλλαγές σημασίας από τη μια γλώσσα στην άλλη, πολύ περισσότερο που τη συγκεκριμένη χρήση την καταγράφει και το ΛΚΝ. Αλλά πλατειάζω.

Έλεγα λοιπόν ότι χτες διάβασα ένα άρθρο του Α.Γ. με τίτλο Τι σημαίνει πολιτική στα κυπριακά; στο οποίο ο «εξαρτημένος από τα λεξικά»  συντάκτης γράφει: …ξέρει άραγε τι σημαίνει στην κυπριακή διάλεκτο η λέξη «πολιτική»; Αντιγράφω, προς γνώση, από το βιβλίο: «Θησαυρός της κυπριακής διαλέκτου» του Κ. Γιαγκουλή (σελ. 280): «Πολιτική = πόρνη». Ναι, να μου καεί το notebook, έτσι το λεν στην Τζύπρον. Ποιος έκανε στον άλλο το δάνειο; Το ψάχνουμε.

Προσωπικά δεν είμαι και τόσο βέβαιος ότι το λένε έτσι, σήμερα στην Τζύπρον ή στην Κύπρο, αλλά επειδή δεν έχω άμεση γνώση της κυπριακής διαλέκτου δεν λέω περισσότερα και περιμένω τους Κυπρίους φίλους του ιστολογίου να επιβεβαιώσουν αν όντως λέγεται ακόμα το πολιτική με την έννοια της πόρνης, ή αν η σημασία αυτή υπήρχε στο πρόσφατο παρελθόν ή μόνο στο απώτερο. Θα μου πείτε, το λέει το λεξικό. Σύμφωνοι, αλλά τα λεξικά καμιά φορά έχουν και παρωχημένες λέξεις ή σημασίες. Βέβαια, η κυπριακή διατηρεί πολλά παλαιότερα στοιχεία, οπότε δεν το αποκλείω. (Αν δείτε στα σχόλια, σήμερα η λέξη δεν λέγεται στην Κύπρο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , , , | 81 Σχόλια »

Το άρθρο της χρονιάς;

Posted by sarant στο 28 Δεκεμβρίου, 2009

Το σημείωμα αυτό δημοσιεύεται από αυτόματο πιλότο ενώ ο οικοδεσπότης (που το έγραψε) βρίσκεται σε λιγοήμερες διακοπές, κατά συνέπεια θα απαντήσει σε όλα μαζί τα σχόλια όταν επιστρέψει, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς.

Τέτοιες μέρες του χρόνου συνηθίζεται να γίνονται απολογισμοί και να αναδεικνύονται τα καλύτερα και τα χειρότερα, ή τέλος πάντων τα ξεχωριστά, στοιχεία της χρονιάς που πέρασε. Πολύ πιθανό να διαβάσατε σε εφημερίδες ή περιοδικά για τις καλύτερες ταινίες ή τα βιβλία του 2009, εδώ όμως ιστολογούμε, οπότε θα σας πρότεινα να ξεχωρίσουμε τα καλύτερα άρθρα ιστολογίων για το 2009. Κι επειδή πρώτα φροντίζει κανείς τα του οίκου του, το πρώτο ερώτημα είναι, ποιο ήταν το καλύτερο άρθρο αυτουνού εδώ του ιστολογίου για το 2009;

Να θυμίσω πως όλα τα άρθρα του ιστολογίου από τις 16.2.2009 που άρχισε να λειτουργεί έως τις 4 Δεκεμβρίου τα βρίσκετε εδώ. Τα μεταγενέστερα, μετά τις 4 Δεκεμβρίου, μπορείτε να τα βρείτε στον κατάλογο αριστερά ή με τον παραδοσιακό τρόπο, ένα προς ένα.

Δεν παραγνωρίζω βέβαια ότι υπάρχουν πολλοί που βγάζουν σπυράκια όταν τους γίνονται τέτοια ερωτήματα, διότι απεχθάνονται την όλη λογική τέτοιων καταλόγων. Όμως, ο απολογισμός δεν είναι κακό πράγμα ιδίως όταν δίνει την αφορμή να πληροφορηθούμε κάτι που μας έχει ξεφύγει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απολογισμοί, Μεταμπλόγκειν, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , | 13 Σχόλια »

Μια παράκληση, αναγγελίες και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 26 Νοεμβρίου, 2009

Δεν έχω μεγάλο άρθρο για σήμερα, μόνο μερικά πράγματα σκόρπια, μεζεδάκια δηλαδή. Στην αρχή σκέφτηκα να βάλω καμιά αναδημοσίευση ή κάνα άρθρο απ’ αυτά που έχω στο συρτάρι, αλλά τελικά είπα να γράψω πολλά και διάφορα, διότι έχω και μια παράκληση προς το εκλεκτό κοινό του ιστολογίου.

* Κι ας ξεκινήσω από την παράκληση. Τις προάλλες σκέφτηκα (με αφορμή κάτι που έγραψε ο αγαπητός Άγγελος) το τραγουδάκι του Γαβριά από τους Αθλίους του Ουγκώ. Το συνθέτει και το τραγουδάει ενώ μαζεύει πυρομαχικά από τους σκοτωμένους στα οδοφράγματα κι ενώ γύρω του σφυρίζουν οι σφαίρες. Τελικά, μια σφαίρα τον βρίσκει -και με την τελευταία του πνοή λέει μια τελευταία στροφή. Να το δούμε ολόκληρο στα γαλλικά:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ξενισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , | 46 Σχόλια »

Το ευκτήριο και το κτίριο

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2009

πως με πληροφόρησε επισκέπτης του ιστολογίου, χτες στην τηλεόραση ο καθηγητής Μπαμπινιώτης υποστήριξε ότι η λέξη «κτίριο» πρέπει να γράφεται με ήτα. Δεν άκουσα την εκπομπή, αλλά τα επιχειρήματα είναι γνωστά και διατυπωμένα στα λεξικά του, τόσο στο Μεγάλο όσο και στο Ορθογραφικό. Με όλο το σεβασμό, θέλω να διατυπώσω τα αντίθετα επιχειρήματα που συνηγορούν υπέρ του να διατηρηθεί η επικρατούσα γραφή «κτίριο». Τα αντιγράφω από το βιβλίο μου «Γλώσσα μετ΄εμποδίων»:

Επιχειρήματα Μπαμπινιώτη:

Το ρήμα ‘κτίζω’ δεν μπορεί να δώσει παράγωγα με ανύπαρκτη κατάληξη –ριο! Δεν μπορούμε δηλαδή να έχουμε κτί-ριο. Το ‘κτίζω’ θα μπορούσε μόνο να δώσει ‘κτιστήριο’ (πρβλ. φροντίζω – φροντιστήριο) τύπος που ούτε κι αυτός μαρτυρείται να υπάρχει. Άρα η λέξη έχει διαφορετική ετυμολογική προέλευση και, επομένως, διαφορετική ορθογραφία. Παράγεται είτε από το ‘οικητήριον’ (οικώ> οικητήριο > κτήριο) είτε από το ‘ευκτήριον’ (οίκημα)· είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, η γραφή με –η (κτήριο) είναι η μόνη σωστή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 67 Σχόλια »

Τα ανύπαρκτα Οκτωβριανά

Posted by sarant στο 28 Αυγούστου, 2009

Τα ανύπαρκτα Οκτωβριανά

Ή, πώς μια λεξικογραφική αβλεψία κατασκευάζει ένα ιστορικό γεγονός.

Αν ανοίξετε το λεξικό Μπαμπινιώτη (τουλάχιστον την 2η έκδοση που έχω εγώ) θα διαβάσετε: Οκτωβριανά: Οι συγκρούσεις μεταξύ των γαλλικών αποβατικών αγημάτων και μονάδων του ελληνικού στρατού τον Οκτώβριο του 1916 στην Αθήνα. Λίγο συντομότερος, αλλά ουσιαστικά ίδιος ο ορισμός του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής: Συγκρούσεις γαλλικών αγημάτων με ελληνικά στρατεύματα τον Οκτώβριο του 1916 στην Αθήνα. Το περίεργο είναι ότι και τα δύο λεξικά περιλαμβάνουν και λήμμα «Νοεμβριανά» με παρόμοιο ορισμό. Συγκεκριμένα, στον Μπαμπινιώτη, Νοεμβριανά είναι τα γεγονότα που αναφέρονται στην απόβαση δυνάμεων της Αντάντ στην Αθήνα στις 17 Νοεμβρίου 1916 και στις επακόλουθες συγκρούσεις με τις δυνάμεις της κυβέρνησης των Αθηνών, που οδήγησαν στην αποπομπή του βασιλιά Κωνσταντίνου, ενώ για το ΛΚΝ τα Nοεμβριανά είναι «συγκρούσεις μεταξύ αγημάτων του ελληνικού στρατού και του γαλλικού ναυτικού που έγιναν στις 17 Nοεμβρίου του 1916».

Επομένως, αν ο σημερινός αναγνώστης στηριχτεί στα λεξικά, θα βγάλει το συμπέρασμα ότι το 1916 έγιναν συγκρούσεις στην Αθήνα δυο φορές, την πρώτη κάποτε τον Οκτώβριο, ανάμεσα σε γαλλικά αποβατικά αγήματα και μονάδες του στρατού, και τη δεύτερη στις 17 Νοεμβρίου, ανάμεσα σε δυνάμεις της Αντάντ (ή του γαλλικού ναυτικού) και της κυβέρνησης των Αθηνών, με αποτέλεσμα την αποπομπή του Κωνσταντίνου.

Κάπως περίεργο δεν είναι, να έχουν συμβεί τα ίδια γεγονότα δυο φορές με διαφορά ενός μηνός; Περίεργο έως αδύνατο. Διότι τα πρώτα από τα γεγονότα αυτά, δηλ. τα Οκτωβριανά, δεν συνέβησαν ποτέ, είναι γέννημα λεξικογραφικής αβλεψίας! (Βέβαια, και ο ορισμός του δευτέρου συμβάντος πάσχει, αλλά τουλάχιστον αναφέρεται σε υπαρκτό γεγονός!) Τον Οκτώβριο του 1916 δεν έγινε στην Αθήνα καμιά απολύτως σύγκρουση μεταξύ δυνάμεων της Αντάντ και του κράτους των Αθηνών (βρισκόμαστε σε περίοδο εθνικού διχασμού, μην ξεχνάμε). Η ατμόσφαιρα ήταν ασφαλώς τεταμένη, οι κατάσκοποι οργίαζαν, οι διπλωμάτες μηχανορραφούσαν, αλλά σύγκρουση στρατιωτική δεν έγινε στην Αθήνα.

Το ίδιο θα συμπεράνουμε κι αν κάνουμε αναζήτηση στο γκουγκλ. Τα μόνα «Οκτωβριανά» που βρίσκουμε, πέρα από την Οχτωβριανή επανάσταση, είναι η εξέγερση στην Κύπρο, το 1931. Τα λεξικογραφικά Οκτωβριανά δεν τα ξέρει κανείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 31 Σχόλια »

Της αυτόπτ… μάρτυρ…;

Posted by sarant στο 17 Ιουλίου, 2009

Ρώτησε μια φίλη του ιστολογίου, πώς είναι το θηλυκό του «ο αυτόπτης μάρτυρας». Η ερώτηση έγινε σε άσχετο ποστ, επειδή δεν έχω (ακόμα;) σελίδα για να υποβάλλονται κάθε λογής απορίες.

Στην αρχή πήγα να απαντήσω εκεί, αλλά τελικά προτίμησα να το κάνω ιδιαίτερο σημείωμα.

Νομίζω πως το θηλυκό είναι ίδιο με το αρσενικό, η αυτόπτης μάρτυρας. Ωστόσο, η απάντηση αυτή δεν είναι τόσο ανώδυνη όσο φαίνεται, διότι τα αγκάθια βρίσκονται στο ερώτημα: πώς κάνει η γενική;

Ο Μπαμπινιώτης λέει ότι το «η μάρτυρας» κάνει στη γενική «της μάρτυρος», και στο αυτόπτης δίνει γενική «αυτόπτη», οπότε θα ήταν «της αυτόπτη μάρτυρος»;

Ή θα παρασύρουμε και το επίθετο σε αρχαιότροπη κλίση για να πούμε «της αυτόπτου μάρτυρος»;

Ή θα συμφωνήσουμε με άλλους που προτιμούν το «της μάρτυρα», οπότε θα πούμε «της αυτόπτη μάρτυρα»; Εγώ κλίνω προς αυτή την τρίτη λύση, που φαίνεται να έχει και περισσότερες γκουγκλιές.

Ωστόσο, καμιά λύση δεν ικανοποιεί απόλυτα, ίσως επειδή λείπει ένας αυθεντικά θηλυκός τύπος και από το επίθετο και από το ουσιαστικό.

Posted in Θηλυκό γένος, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , | 127 Σχόλια »

Με λες ή μου λες; Το ανύπαρκτο άρθρο Μπαμπινιώτη

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2009

Δεν ξέρω αν το έχετε αντιληφθεί, αλλά ένας νέος αστικός μύθος σαρώνει το ελληνόφωνο διαδίκτυο, με ταχύτητα πυρκαγιάς σε ξερά χόρτα το καλοκαίρι. Πρόκειται για ένα δήθεν άρθρο του καθηγητή Μπαμπινιώτη στο Βήμα, όπου «δικαιώνεται» ο βορειοελλαδίτικος τύπος «Με λες». Το κακό είναι ότι το άρθρο αυτό είναι ανύπαρκτο και ότι το κείμενο που αποδίδεται στον Μπαμπινιώτη περιέχει ένα σωρό ανακρίβειες. Παρακάλεσα τον αγαπητό Ηλεφούφουτο να γράψει μια κριτική στο ψευδομπαμπινιωτικό κείμενο. Εκείνος στην αρχή δίσταζε, αλλά όταν διαπίστωσε την έκταση που έχει πάρει ο αστικός μύθος, που αναδημοσιεύεται σε εκατοντάδες ιστολόγια και φόρουμ και σε αλυσιδωτά ηλεμηνύματα,  άλλαξε γνώμη και έγραψε ένα εξαιρετικό κομμάτι,  που το παρουσιάζω με καμάρι.

Το μόνο κακό είναι ότι επειδή πρέπει να παραθέσω και το ψευδομπαμπινιωτικό κείμενο, και επειδή ο Ηλεφούφουτος είχε όρεξη κι έγραψε πολλά (στο ιστολόγιο αυτό ενθαρρύνουμε την πολυλογία), το όλο ποστ βγαίνει μακρινάρι. Αλλά δεν πληρώνουμε και με τη λέξη, βρε αδερφέ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , | 235 Σχόλια »