Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μπουκανιέρος’

Η ρύθμιση των ήχων και οι ζωές των άλλων

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2015

Τον παλιό καιρό, θυμάμαι, τότε που άκουγα φανατικά ραδιόφωνο, στην αρχή ή στο τέλος κάθε εκπομπής, εκεί που αναφέρονταν οι συντελεστές της, ακουγόταν και η στερεότυπη αναφορά: «Στη ρύθμιση του ήχου ο τάδε».Τώρα ακούω σπανιότερα ελληνικό ραδιόφωνο -και κυρίως από τον υπολογιστή- αλλά, στο Κόκκινο 105,5 τουλάχιστον, η στερεότυπη αναφορά έχει τροποποιηθεί: στη ρύθμιση των ήχων ο τάδε. Πάλι από το ραδιόφωνο, ακούω πολύ συχνά ότι την τάδε ώρα ο τάδε «διαλέγει/βάζει μουσικές», ενώ στα νιάτα μου διάλεγε τη μουσική, έβαζε μουσική ή, στον πληθυντικό, έβαζε τραγούδια.

Έχουν βέβαια προηγηθεί οι πολιτικές, οι τακτικές, οι δράσεις, όλοι αυτοί οι (να ‘μαι κι εγώ) ευρωπληθυντικοί, αφού από μεταφρασμένα κείμενα της ΕΟΚ (νυν ΕΕ) έγινε μαζική διείσδυση τέτοιων τύπων στα ελληνικά πριν από εικοσιπέντε-τριάντα χρόνια. Είναι και η επιρροή των αγγλικών, διότι στα αγγλικά λες στο αντικείμενο του πόθου σου ότι θες να ζήσετε μαζί for the rest of our lives, δηλαδή κατά λέξη «για το υπόλοιπο των ζωών μας», ενώ στα ελληνικά λέμε «για την υπόλοιπη ζωή μας» (ή, πιο απλά, «για όλη μας τη ζωή»). Το παράδειγμα το παίρνω από ένα παλιότερο άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη, στο οποίο παραπέμπει και η της πιο πρόσφατη επιφυλλίδα του στην ΕφΣυν. Όπως σωστά σημειώνει ο Χάρης, «στη γλώσσα μας «υπόλοιπες ζωές» έχουν μονάχα οι οπαδοί της μετενσάρκωσης και οι γάτες»

Κάτι παρόμοιο είχε ειπωθεί πριν από μερικά χρόνια για τον τίτλο της ταινίας «Οι ζωές των άλλων», όπου χρησιμοποιήθηκε αυτός ο κάπως αφύσικος για τα ελληνικά πληθυντικός, κατά μίμηση του αγγλικού τίτλου The lives of others (και όχι του πρωτότυπου γερμανικού, που ήταν στον ενικό: Das Leben der Anderen).

Πράγματι, υπάρχουν ουσιαστικά για τα οποία ο πληθυντικός φαίνεται καταχρηστικός -υπάρχει μόνο σε ειδικές χρήσεις. Ας πούμε, η πείνα, που, όπως πάλι λέει ο Χάρης, σε πληθυντικό θα μπορούσε να σταθεί μόνο σε εκφράσεις του τύπου «έχω κάτι πείνες που δεν βλέπω μπροστά μου».

Αλλά ας δώσω τον λόγο στον Χάρη -θα παραθέσω ολόκληρο το άρθρο του:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γραμματική, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , | 166 Σχόλια »

Σκόρπιες σημειώσεις για τον πουτσόγιαννο

Posted by sarant στο 20 Φεβρουαρίου, 2014

Holothuroidea_(Sea_cucumber_feeding)Τσικνοπέμπτη σήμερα, και πολλά ιστολόγια έχουν καθιερώσει να βάζουν τούτη τη μέρα υλικό σκαμπρόζικο, πονηρό. Το δικό μας ιστολόγιο είναι γενικά σεμνό (με διαβάζει και η μητέρα μου, γι’ αυτό) αλλά σήμερα λέω ν’ ακολουθήσω κατά κάποιο τρόπο την παράδοση και ν’ αναφερθώ σε ένα θέμα που το έχω κάμποσον καιρό στα χαρτιά μου και δεν ξέρω τι να το κάνω, και που οριακά ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές της μέρας.

Η μάλλον άγνωστη αλλά εκ πρώτης όψεως άσεμνη λέξη του τίτλου είναι ένα ζώο της θάλασσας, ο πουτσόγιαννος, που λέγεται επίσης ψωλιόγκος ή ψωλιάγκος, ή ψωλή της θάλασσας, ή πουτσόγιαλος ή θαλασσόπουτσος ή γιαλίσιος ψώλος ή γιαλόπουτσος ή αφρόπουτσος ή θαλασσοψωλή ή  πούτσος του αφρού.

Στα αγγλικά το λένε sea cucumber, αγγούρι της θάλασσας, αλλά δεν αμφιβάλλω ότι θα έχει κι άλλες λαϊκές ονομασίες. Στα γαλλικά, το λένε επίσης concombre de mer, αλλά και bèche de mer, biche de mer (παραλλαγή του προηγούμενου), vier marin (vier είναι ιδιωματική λέξη που σημαίνει ψωλή). Η γαλλική bèche de mer, φαίνεται πως προέρχεται από το πορτογαλικό bicho do mar (ζώο της θάλασσας).

Η επίσημη ονομασία του είναι Ολοθούριο, αρχαία λέξη, και η τάξη στην οποία ανήκει, γιατί φυσικά υπάρχουν πολλά είδη, λέγεται Ολοθουροειδή, Holothuroidea. Ο πουτσόγιαννος ή ψωλιόγκος ή ολοθούριο αν προτιμάτε χρησιμοποιείται από τους ψαράδες μας σαν εκλεκτό δόλωμα (εδώ θα δείτε όλα όσα θέλατε να μάθετε για το θέμα) ενώ πιο λακωνικά το διατύπωσε ένας σχολιαστής του ιστολογίου σε παλιότερο σχόλιο: «Το γδέρνουμε και το εσωτερικό του το χρησιμοποιύμε για δόλωμα. Είναι ο θάνατος του σαργού!» Στην Κίνα όμως τα ολοθούρια είναι περιζήτητα μια και χρησιμοποιούνται από την παραδοσιακή ιατρική για διάφορες παθήσεις -πάντως όχι για αφροδισιακά, αν και στα μαλαισιανά τα φάρμακα που φτιάχνονται από ξεραμένους πουτσόγιαννους λέγονται gamat στην τοπική γλώσσα: όπως καταλαβαίνετε, πρόκειται για άλλη μια ένδειξη, μετά τον Σι Μαλάκας, για προκατακλυσμιαία ελληνική παρουσία στον Ειρηνικό (Πλάκα κάνω, ε; )

Αυτό το θαλασσινό το είχαμε συζητήσει πριν από λίγο καιρό στο ιστολόγιο, στα σχόλια που έγιναν με αφορμή τη συζήτηση για τη λέξη «μπράτη», όπου είχαμε αναφέρει και πολλές από τις παραπάνω ονομασίες του ψωλιόγκου, όπως τον είχαμε πει τότε. Ο φίλος Μπουκανιέρος πρόσεξε ότι από τον κατάλογό μας έλειπε η ονομασία «πουτσόγιαννος», που την είχε μάθει όταν ήταν παιδί κι έκανε μπάνιο στους Κορφούς, και λίγες μέρες αργότερα μού έστειλε μερικές σκόρπιες σημειώσεις για το θέμα. Όπως λέει, «σου γράφω για να διασώσω  μια κερκυραϊκή ονομασία του ζώου, «πουτσόγιαννος» – η οποία χρειάζεται μάλλον τη διάσωση αφού δε γκουγκλίζεται». Και συνεχίζει: «Η αφορμή ήταν ότι διάβαζα για τα ταξίδια των ναυτικών του Μακασάρ στη Γη του Άρνεμ, όπου εμπορεύονταν με τους Αυστραλούς Ιθαγενείς τα περίφημα trepang. Και  σε μια σπάνια πια (αλίμονο!) έκλαμψη της μνήμης μου, θυμήθηκα ότι είχα διαβάσει σχετικά στον Άρθουρ Γκόρντον Πυμ, κι επομένως ακόμα πιο πρώτα και πιο περιληπτικά στη Σφίγγα των Πάγων. Και επομένως, από τους Pama-Nyunga και τις Θάλασσες του Νότου γύρισα στα Μπάνια τ’ Αλέκου και στην παιδική μου ηλικία!»

Λογάριαζα να μεταπλάσω τις σημειώσεις του Μπουκανιέρου με κάποια λογοτεχνικά δικά μου, αλλά δεν στάθηκε μπορετό. Ιδού λοιπόν η αφήγηση του Μπουκανιέρου, με ελάχιστα δικά μου σχόλια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Ζωολογία, Λογοτεχνία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 95 Σχόλια »

Πώς ανέβηκε ο Ιάκωβος στο βουνό (και τι έκανε εκεί)

Posted by sarant στο 15 Νοέμβριος, 2010

Τις προάλλες, συζητώντας για τον Ιό και τους χρυσαυγίτες, έγινε στα σχόλια (βλ. ιδίως σχ. 246 και 263) λόγος για μια παλιότερη συνέντευξη του Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ, που αναδημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία, όπου η κριτική στο βιβλίο του Σιλβέν Γκουγκενέμ «Ο Αριστοτέλης στο όρος Σεν Μισέλ. Οι ελληνικές ρίζες της χριστιανικής Ευρώπης» εξομοιώνεται με «κυνήγι μαγισσών». Κατά σύμπτωση, είχα συζητήσει το βιβλίο αυτό με τον αγαπητό Μπουκανιέρο, ο οποίος, έχοντάς το διαβάσει, το είχε βρει εντελώς αντιεπιστημονικό, αστήρικτο (ενώ ο Ταγκιέφ λέει ότι παρουσιάζει «στέρεες αποδείξεις») και είχε κρίνει ότι μοιάζει περισσότερο με στρατευμένη λογοτεχνία παρά με ιστορικό βιβλίο. Μάλιστα, τότε, δηλαδή τον φετινό Γενάρη, ο Μπουκανιέρος είχε γράψει ένα σημείωμα για να μπει στο ιστολόγιο, αλλά με το ένα και με το άλλο το ξεχάσαμε και οι δυο μας. Τώρα λοιπόν, ο Μπουκανιέρος χτένισε το παλιό του σημείωμα και σας το παρουσιάζω ώστε να ακουστεί και η άλλη πλευρά σε αυτή τη συζήτηση. Δίνω τον λόγο στον Μπουκανιέρο λοιπόν:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορία, Κριτική βιβλίου, Παρουσίαση βιβλίου, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , | 74 Σχόλια »

Για τον πολιτικό Πολυλά

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2010

Δημοσιεύω εδώ ένα άρθρο που έγραψε ο αγαπητός Μπουκανιέρος, ουσιαστικά τις σημειώσεις που κράτησε διαβάζοντας ένα βιβλίο για την πολιτική ζωή της Κέρκυρας τον 19ο αιώνα. Θυμίζω ότι παλιότερα είχαμε κάνει μια μεγάλη συζήτηση για το αντιεβραϊκό πογκρόμ του 1891 στην Κέρκυρα, ένα πογκρόμ στο οποίο έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο (δυστυχώς) ο Ιάκωβος Πολυλάς, επιφανής λόγιος -ιδίως σε σχέση με τις σολωμικές εκδόσεις- αλλά και πολιτικός. Αναγνωρίζω ότι το θέμα είναι κάπως ειδικό, αλλά δεν παύει να έχει ενδιαφέρον.

Από την εποχή του ποστ για τα γεγονότα της Κέρκυρας το 1891 άρχισα να μαζεύω στοιχεία για τη στάση του Ιάκωβου Πολυλά απέναντι στο «εβραϊκό ζήτημα». Απλή περιέργεια, ας πούμε, αλλά και κάποια έρευνα για τις βαθύτερες ρίζες του αντισημιτισμού (δε θα μιλήσω όμως τώρα γι’ αυτό). Εδώ είναι, μόνο, οι σημειώσεις μου από ένα βιβλίο που ήρθε στα χέρια μου πρόσφατα, Ο Πολυχρόνιος Β. Κωνσταντάς και η πολιτική ζωή της Κέρκυρας το 19ο αιώνα της Όλγας Παχή (εκδόσεις α’πόστροφος, Κέρκυρα 2009). Για να υπάρχουν συμφραζόμενα, δίνω μια σύνοψη της πολιτικής σταδιοδρομίας του Πολυλά (χωρίς να αντλώ ή να ελέγχω στοιχεία αντιπαραβάλλοντας με άλλες πηγές), ενώ προσθέτω, ξεκάρφωτα ίσως, μερικές πρόχειρες, δικές μου σκέψεις.

Δημοτικός σύμβουλος από το 1866, ο Πολυλάς εμφανίζεται σαν ηγετική φυσιογνωμία (αρχηγός «μιας νέας συντηρητικής παράταξης», σελ. 59) το 1868. Το πολιτικό του πρόγραμμα μπορεί να συνοψιστεί σε τέσσερα σημεία: «την ιδέα της Μεγάλης Πατρίδας, την κατάργηση της κλίκας των ρουσφετιών, την προσπάθεια για βελτίωση της παιδείας, τον πόλεμο κατά των μυριόσπορων καθολικών και Εβραίων» (σελ. 69). Στις εκλογές του 1869 εκλέγεται βουλευτής (δηλ. παίρνει μία από τις τρεις έδρες της πόλης της Κέρκυρας). Στην ύπαιθρο όμως, μολονότι στη μία από τις δύο επαρχίες «ο συνδυασμός του Ι. Πολυλά πήρε σημαντικό αριθμό ψήφων» (σελ. 69), δεν καταφέρνει να εκλέξει βουλευτή: και οι έξι έδρες πηγαίνουν σε αγροτικούς υποψήφιους, όπως συνέβαινε από τη στιγμή της Ένωσης. Ωστόσο, στα τέλη του 1870 ο Πολυλάς παραιτείται από βουλευτής – παραίτηση που «οφείλεται στη συντριπτική ήττα του υποψήφιου δημάρχου Κερκυραίων Κ. Βασιλάκη, την υποψηφιότητα του οποίου είχε στηρίξει ο Ι. Πολυλάς» (σελ. 75).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Πρόσφατη ιστορία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 21 Σχόλια »

Το Σαρόκο ευπρεπίζεται (Ανταπόκριση από Κέρκυρα)

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2009

Το σημερινό σημείωμα είναι συνεργασία του Μπουκανιέρου ο οποίος (ακόμα) παραθερίζει στο νησί του, την Νήσο των Φαιάκων κατά το κλισέ (ή νήσο του Πάσχα κατ’ άλλους), παναπεί στσου Κορφούς. Βασικά, ήταν γράμμα που μου έστειλε, κι έλεγε κι άλλα, αλλά βρήκα πως ένα κομμάτι είχε μεγάλο γλωσσικό ενδιαφέρον και με την άδειά του το αναδημοσιεύω. Γι’ αυτό προσέξτε όσοι μου στέλνετε ηλεμηνύματα, μπορεί να καταλήξουν άρθρα! Η φωτογραφία είναι κι αυτή του Μπουκανιέρου, από το Καμπιέλο. Το ΧΥΤΑ στη Σπιανάδα σημαίνει «βάλτε τα σκουπίδια στη βιτρίνα σας» (ή, στα μούτρα σας). Και αν και άσχετη με το θέμα του σημειώματος, καλό είναι να θυμηθούμε κι αυτή την ιστορία, για να μη νομιστεί πως η Κέρκυρα είναι μόνο φιλολογία και μούζικες.

Σύνθημα στο Καμπιέλο

Σύνθημα στο Καμπιέλο

Θα σου φανεί ενδιαφέρον ίσως ότι εδώ μου τη σπάνε τα λατινόγραφα. Δηλ. όχι όλα τα λατινόγραφα αλλά ότι οι τοπικές εφημερίδες πήραν τη συνήθεια να γράφουν Porta Raimunda τη γειτονιά Πόρτα Ρεμούντα. Επίσης το Σαρόκο έγινε San Rocco (και σε επίσημη ταμπέλα: στα αγγλικά «San Rocco Square» στα ελληνικά «Πλατεία San Rocco»). Είναι ακόμα πιο κουφό γιατί η ετυμολογία δεν είναι και τόσο διάφανη, όπως π.χ. με το Σα Φραντζέσκο – η εκκλησία του Αγίου Ρόκκου έχει γκρεμιστεί εδώ κι αιώνες, κι ούτε έχουμε το όνομα ούτε τιμάμε τη μνήμη του. Φυσικά ήταν θέμα χρόνου να εμφανιστεί και η κομψή προφορά «του Σανρόκου» (προς το παρόν, μόνο στο ραδιόφωνο). Βέβαια, σ’ αυτό το επίπεδο κομψότητας, προτιμιέται το άκλιτο «του Σανρόκο». Δεν ξέρω τώρα τι θα κάνουμε με τσου Σαροκιώτες (ή Σαρακιώτες).

Επίσης υπάρχει το Βίδο (ή ο Βίδος), το νησάκι απέναντι απ’ την πόλη που έχει τόση σημασία για τη σέρβικη (και όχι μόνο) ιστορία κι όπου μας αρέσει να πηγαίνουμε για μπάνιο με τη βάρκα του Δήμου (το θρυλικό «Άγιο Στέφανο»). Ως τώρα είχε γενική, κοινή και για τους δυο τύπους, «του Βίδου» – αλλά ξαφνικά άρχισε να ακούγεται και «του Βίδο». Δεν καταλαβαίνω πολύ καλά το γιατί, ίσως επειδή η απώτερη ετυμολογία είναι από κάποιον Guido (αλλ’ αυτό δεν το ξέρουν και πολλοί).

Μου τη σπάει πολύ, για τόσο οικεία σε μένα μέρη. Αλλά ίσως (να το κουβεντιάσουμε κάποια στιγμή) η ακλισιά να έχει σχέση με βαθύτερες τάσεις της γλώσσας – και μόνο περιστασιακά να τη σπρώχνει το trendy.

Ας σημειώσω ότι η Πόρτα Ρεμούντα, πριν γίνει λατινική και άκλιτη, είχε γενική της (ή τση!) Πόρτα Ρεμούντας (δηλ. το Πόρτα έμενε άκλιτο, κι ας είναι ελληνική λέξη) – κι αντίστοιχα η Πόρτα Ριάλα, της Πόρτα Ριάλας (προφέρεται δισύλλαβο, ργιάλα – υποθέτω ότι θα αποκατασταθεί σαν Porta Reale).

Θα σε παρηγορήσει ίσως, μετά απ’ όλ’ αυτά, το γεγονός ότι ο καπετάν Νίνος, αλλιώς ο Νίνος ο Ονούφρης, ο καπετάνιος του «Άγιου Στέφανου» τέλος πάντων, παρόλα τα πάρε-δώσε με τις ιταλίδες τουρίστριες, διατηρεί πεισματικά τη γενική «του Νίνου».
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »