Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Μότσαρτ’

Οι λέξεις της μουσικής ξανά

Posted by sarant στο 5 Οκτώβριος, 2017

Επαναλαμβάνω σήμερα ένα άρθρο που είχα δημοσιεύσει εδώ πριν από έξι χρόνια, ελπίζοντας να μην το θυμάστε πολύ καλά οι παλαιότεροι. Παρόλο που είχαν γίνει πολλά και καλά σχόλια στο αρχικό άρθρο, ελάχιστα ενσωματώνω στην αναδημοσίευση επειδή ήδη ήταν μεγάλο το αρχικό άρθρο και έκρινα πως θα παραφορτωνόταν.

Λένε πως η μουσική μπορεί να πει τα πάντα χωρίς να χρησιμοποιεί λέξεις, όταν όμως εμείς οι άνθρωποι μιλάμε για τη μουσική λέξεις βέβαια χρησιμοποιούμε, καθώς και μια ειδική ορολογία –και το σημερινό μας ταξίδι θα περιστραφεί γύρω από αυτή την ορολογία και τις λέξεις της μουσικής.

Η ίδια η μουσική πήρε τ’ όνομά της από τις μούσες· και αρχικά, μουσική τέχνη ήταν κάθε τέχνη που είχε προστάτιδα κάποια από τις εννιά Μούσες, σιγά-σιγά όμως το ουσιαστικό «τέχνη» μαράθηκε κι έπεσε, ενώ η σημασία στένεψε κι έμεινε στη μουσική και στη λυρική ποίηση. Από τα λατινικά, musica, πέρασε η λέξη στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και έγινε διεθνής.

Όπως διεθνής λέξη έγινε και το μουσείον, που ήταν στην αρχή ο χώρος ο αφιερωμένος στις Μούσες· και επειδή στη Δύση έφτιαχναν στα πάρκα τους σπήλαια αφιερωμένα στις Μούσες, που τα διακοσμούσαν με ένα ιδιαίτερο είδος ψηφιδογραφίας, αυτό ονομάστηκε musaicus, των Μουσών δηλαδή, και από εκεί το ιταλικό mosaico και αντιδάνειο το δικό μας μωσαϊκό, κάποτε ταπεινό και τώρα περιζήτητο· το μωσαϊκό, που μέσω των στίχων της Νικολακοπούλου ακόμα διατηρεί κάποια σχέση με τη μουσική, αφού τα πιο ωραία λαϊκά σε σπίτια με μωσαϊκά τα είχαμε χορέψει.

Η μουσική μιλάει μόνη της, λέγαμε πιο πάνω, αλλά ταυτόχρονα μιλάει τη γλώσσα στην οποία γράφονται τα πιο δημοφιλή μουσικά έργα της εκάστοτε εποχής. Κάποτε, μιλούσε ελληνικά· στην εποχή μας, μιλάει σαφώς αγγλικά· ίσως πριν από τον πόλεμο να μιλούσε γαλλικά, πάντως για πολλούς αιώνες νωρίτερα η μουσική μιλούσε ιταλικά. Και όχι μόνο η μουσική, αλλά και οι μουσικοί μιλούσαν ιταλικά, είτε ήταν Ιταλοί, πράγμα καθόλου σπάνιο καθώς πλήθη Iταλών μουσικών και τραγουδιστών είχαν κατακλύσει τις βασιλικές αυλές και τις λυρικές σκηνές της Ευρώπης, είτε ήταν ντόπιοι και αναγκάζονταν να χρησιμοποιούν την ιταλική ορολογία, ή και την ιταλική γλώσσα. Χαρακτηριστικό είναι ότι όταν η όπερα του Μότσαρτ «Η μεγαλοψυχία του Τίτου» ανέβηκε στην Πράγα τον Σεπτέμβριο του 1791, λίγο πριν από τον θάνατό του, η αυτοκράτειρα Μαρία Λουίζα λέγεται ότι την απέρριψε περιφρονητικά, χαρακτηρίζοντάς την, εις επήκοον όλων, porcheria tedesca, γερμανική γουρουνιά. Η Γερμανίδα αυτοκράτειρα χρησιμοποιούσε την ιταλική γλώσσα για να βρίσει τον κορυφαίο Γερμανό συνθέτη! (και ας μην ανοίξουμε τώρα συζήτηση αν ο Μότσαρτ ήταν Αυστριακός ή Γερμανός). Την ίδια εποχή ο Μότσαρτ είχε αποφασίσει να ξεκόψει με την Αυλή και να στραφεί προς το λαϊκό θέαμα, στα φτηνά θεατράκια των προαστίων, και είχε ήδη κάνει την περισσότερη δουλειά πάνω σε ένα γερμανόφωνο λιμπρέτο του «αδελφού» του, του επίσης ελευθεροτέκτονα Σικανέντερ –κι έτσι γεννήθηκε αυτό το μπερδεμένο αριστούργημα, ο Μαγικός Αυλός, που είχαμε μια φορά την κουβέντα του και αποφανθήκαμε ότι κακώς ειπώθηκε Μαγεμένος σε μετάφραση από τα γαλλικά (La flute enchantée). Αλλά πλατειάζω. Το γεγονός είναι ότι η σοβαρή μουσική, επειδή στην περίοδο της άνδρωσης και της ακμής της ήταν ιταλόφωνη, έχει λεξιλόγιο σχεδόν αμιγώς ιταλικό -και ακόμα και σήμερα, επειδή οι περισσότερες όπερες έχουν λιμπρέτο ιταλικό, οι λυρικοί τραγουδιστές ξέρουν ιταλικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Μουσική, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 200 Σχόλια »

Το τελευταίο εξώφυλλο;

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2017

ta-nea-titlosTην ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές δεν έχει ξεκαθαρίσει αν θα κυκλοφορήσει σήμερα φύλλο των Νέων ή αν αναστέλλεται η έκδοσή τους ούτε ξέρουμε αν θα βγει Βήμα την Κυριακή. Ωστόσο, οι ιστοσελίδες των μέσων του ΔΟΛ δεν αφήνουν πολλά περιθώρια αισιοδοξίας -το in.gr έγραψε για ασφυξία, ο πηχυαίος ηλετίτλος των Νέων καταγγέλλει ότι Κλείνουν το οξυγόνο στον ΔΟΛ και την ενημέρωση, ενώ στην ιστοσελίδα του Βήματος δημοσιεύονται διάφορα κείμενα δημοσιογράφων από τα οποία συνάγεται ότι το τέλος επίκειται (παράδειγμα). Δεν είναι η πρώτη φορά πάντως, τον τελευταίο καιρό, που αναγγέλλεται το τέλος του ΔΟΛ -κάτι ανάλογο είχε γραφτεί λίγο πριν τα Χριστούγεννα αλλά και πριν από καμιά δεκαριά μέρες. Η ειδοποιός διαφορά τώρα είναι ότι προχτές το δικαστήριο απέρριψε το αίτημα του ΔΟΛ να μη δεσμευτεί ένας τραπεζικός λογαριασμός της εταιρείας ώστε τα έσοδα από τις πωλήσεις των φύλλων να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την πληρωμή των εργαζομένων. Οι οποίοι εργαζόμενοι, να το πούμε κι αυτό, έχουν συμπληρώσει έξι μήνες απλήρωτοι -αν είναι τόσο εύκολο να πληρωθούν τώρα, γιατί δεν είχαν πληρωθεί ως τώρα, αναρωτιέμαι.

Οπότε, δεν ξέρουμε αν το χτεσινό εξώφυλλο των Νέων, με τις φωτογραφίες 118 (αν μέτρησα καλά) εργαζομένων του Συγκροτήματος θα είναι το τελευταίο. Και δεν ξέρω αν η δημοσίευση αυτών των φωτογραφιών βοηθάει την υπόθεση της εφημερίδας, όταν βλέπει κανείς όχι μόνο τον Πρετεντέρη αλλά και πολιτικά πρόσωπα όπως τον Κρεμαστινό.  Και δεν το λέω μόνο εγώ αυτό. Πρώην εργαζόμενος του ΔΟΛ, ο δημοσιογράφος Γιάννης Ανδρουλιδάκης, συνδικαλιστής που απολύθηκε το 2013 από το Βήμα (και τότε είχε γράψει αυτό) έγραψε χτες, μεταξύ άλλων, στο Φέισμπουκ για το χτεσινό εξώφυλλο: «Κοιτάζω προσεκτικά τα πρόσωπα. Πέντε πρώην υπουργοί. Ένας πρώην εκπρόσωπος κυβερνώντος κόμματος. Ένας κατά συρροή απεργοσπάστης εκπρόσωπος της ΕΣΗΕΑ. Ένα πρώην μέλος του Εποπτικού Συμβουλίου της ΝΕΡΙΤ. Ένας που σε κάθε απεργία στον ΔΟΛ έπεφτε με μανία πάνω στην απεργιακή αλυσίδα και μετά φώναζε ότι τον χτύπησαν. …»

Προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών που έχουν κατά καιρούς συνεργαστεί με τον ΔΟΛ κυκλοφόρησαν στις αρχές του χρόνου ένα κείμενο συλλογής υπογραφών, στο οποίο ο Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη χαρακτηρίζεται «ιστορικός». Ο χαρακτηρισμός είναι απόλυτα σωστός, αφού ο οργανισμός προχτές συμπλήρωσε 95 χρόνια ζωής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εφημεριδογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 191 Σχόλια »

Η μέρα του πι

Posted by sarant στο 14 Μαρτίου, 2016

piΣήμερα είναι 14 Μαρτίου, 14/3 δηλαδή, κι άμα το γράψουμε αμερικανοπρεπώς είναι 3/14, οπότε δεν είναι ανεξήγητο που διάλεξα αυτή την ημερομηνία για να παρουσιάσω ένα άρθρο αφιερωμένο στο π -μάλιστα το περίεργο είναι που δεν το σκέφτηκα νωρίτερα, κάποιαν από τις προηγούμενες χρονιές και το άφησα για φέτος, χρονιάρα μέρα.

Βέβαια, δεν θα αναφερθώ μόνο στο μαθηματικό π, αλλά με αυτή την ευκαιρία θα παρουσιάσω και ό,τι έχω να πω για το γράμμα π, κι έτσι θα έχουμε (και) ένα από τα αλφαβητικά άρθρα που βάζω πότε πότε.

Αλλά θα ξεκινήσουμε από τα μαθηματικά, όπου το π είναι πασίγνωστο επειδή συμβολίζει τον λόγο της περιφέρειας ενος κύκλου προς τη διάμετρό του, ένα μέγεθος που είναι πανταχού παρόν σε όλες τις θετικές επιστήμες. Είναι δηλαδή μια μαθηματική σταθερά, που συνήθως την προσεγγίζουμε με δύο ψηφία (3,14, που μας έδωσε και την αφορμή για το σημερινό άρθρο). Συχνά την προσεγγίζουμε επίσης με πέντε ψηφία, 3,14159, που όταν ήμουν μαθητής το θυμόμασταν με τη βοήθεια του ρητού «Αεί ο Θεός ο μέγας γεωμετρεί» (ρήση που αποδίδεται από τον Πλούταρχο στον Πλάτωνα).

Ωστόσο, πρέπει να πούμε ότι η σταθερά π είναι άρρητος αριθμός, έχει δηλαδή άπειρα δεκαδικά ψηφία και μια από τις εφαρμογές των υπερυπολογιστών είναι να βρίσκουν εκατομμύρια και άλλα εκατομμύρια ψηφία του π, όρεξη να έχει κανείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in όπερα, Αθυροστομίες, Αλφάβητο, Λεξικογραφικά, Μαθηματικά | Με ετικέτα: , , , , | 202 Σχόλια »

Κονσερτίνες και πολυβόλα

Posted by sarant στο 16 Νοέμβριος, 2012

Χτες έμαθα μια καινούργια λέξη. Πρόκειται για τη λέξη κονσερτίνα. Διαβάζοντας στην εφημερίδα Καθημερινή για τον φράχτη του Έβρου, που ως τα τέλη του μηνός θα έχει ολοκληρωθεί, είδα ότι «Στο μεσοδιάστημα των δυο συρματοπλεγμάτων που έχει μήκος 1,20 μ. τοποθετούνται κονσερτίνες, των οποίων το ύψος θα υπερβαίνει τα 4 μέτρα». Ομολογώ ότι κόλλησα, γιατί τη λέξη δεν την ήξερα -και βέβαια, έξω από συμφραζόμενα, θα υπέθετε κανείς ότι η κονσερτίνα είναι κάτι που έχει σχέση με τη μουσική, ίσως κάποιο είδος μουσικής συνθεσης -όχι πάντως το μικρό κονσέρτο (ή κοντσέρτο), γιατί αυτό θα λεγόταν κονσερτίνο, αλλά κάτι ανάλογο. Θα μπορούσε επίσης να είναι κάποιο μουσικό όργανο -αλλά τι δουλειά έχει ανάμεσα στα συρματοπλέγματα, στη νεκρή ζώνη των συνόρων; Και με ύψος 4 μέτρα;

Τέτοιες λέξεις, που ανήκουν σε ειδικά λεξιλόγια, είναι αμφιβολο αν τις έχουν τα λεξικά. Στις μέρες μας άλλωστε, η πρώτη ενστικτώδης κίνηση όταν συναντάς άγνωστη λέξη, είναι να τη γκουγκλίσεις ή να πας στη Βικιπαίδεια. Κάνοντας έτσι, βρήκα πως η κονσερτίνα (ή κοντσερτίνα) είναι ένα είδος συρματοπλέγματος, που θεωρείται σχεδόν απαραβίαστο. Ιδού άλλωστε η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο της Καθημερινής:

Αυτή είναι λοιπόν η κονσερτίνα, το στρογγυλό αγκαθωτό σύρμα που βρίσκεται πάνω από το κυρίως συρματόπλεγμα. Η διατύπωση ότι το ύψος τους θα υπερβαίνει τα τέσσερα μέτρα είναι λίγο παραπλανητική, εννοεί αφού τοποθετηθεί πάνω στο συρματόπλεγμα. Σε παλιότερο άρθρο της Καθημερινής (φαίνεται ειδικεύεται στο θέμα) βρήκα και ορισμό: κονσερτίνα, το ειδικό λεπιδοφόρο συρματόπλεγμα που δεν κόβεται και χρησιμοποιείται σε όλες τις περιφράξεις υψηλής ασφάλειας. Μετά τα ηλεκτροφόρα σύρματα, έχουμε λοιπόν και λεπιδοφόρα.

Από πού κι ως πού όμως αυτό το φριχτό πράγμα πήρε μια τόσο ειρηνική, τόσο αρμονική ονομασία; Πώς ονομάστηκε «κονσερτίνα»; Γιατί δεν υπάρχει αμφιβολία, η λέξη αποκλείεται να μην έχει σχέση με το κοντσέρτο που είναι βέβαια λέξη διεθνής, που ήρθε σε μας, αλλά και στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, ως δάνειο από το ιταλικό concerto, και αυτό από το ρήμα concertare, που σημαίνει «οργανώνω, συνδυάζω» (αν και δεν υπάρχει ομοφωνία ως προς την απώτερη αρχή της λέξης).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Μουσική, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , | 227 Σχόλια »

Τι βγαίνει από τη Βιέννη;

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2012

Εντάξει, ο τίτλος είναι ένα μάλλον εύκολο λογοπαίγνιο, αλλά το σημερινό άρθρο πράγματι είναι αφιερωμένο στη Βιέννη, την πρωτεύουσα της Αυστρίας. Όχι, το ιστολόγιο δεν έχει σκοπό να αλλάξει χαρακτήρα και να γίνει, τώρα στα γεράματα, ταξιδιωτικό -ο καθένας στο είδος του, και τα ταξιδιωτικά άλλοι τα γράφουν πολύ καλύτερα. Εμείς εδώ, θα το έχω επαναλάβει ίσαμε πεντακόσιες φορές, λεξιλογούμε, και το έναυσμα για το γράψιμο του άρθρου ήταν αμιγώς γλωσσικό: η προφορά της πρωτεύουσας της Αυστρίας. Πώς την προφέρετε; Δισύλλαβη ή τρισύλλαβη; Βγέ-νι ή Βει-έ-νι; Εγώ την προφέρω δισύλλαβη, με συνίζηση, αν και με κάποια διαφορά στην προφορά από το «βγαίνει» -ο φθόγγος -γ- δεν ακούγεται καθαρά, γι’ αυτό τη δική μου την προφορά θα την έγραφα Βιέ-νι. Πάντως, σαφώς δισύλλαβη.

Και όχι μόνο την προφέρω έτσι, αλλά μέχρι πρόσφατα, που έγινε η συζήτηση στο ιστολόγιο, αγνοούσα εντελώς ότι υπάρχουν άνθρωποι που την προφέρουν τρισύλλαβη! Κι όμως, σε μια πρώτη συζήτηση που είχε γίνει στο ιστολόγιο, πριν από καναδυοτρείς μήνες, σε κάποια σχόλια άσχετα με το θέμα του άρθρου, προέκυψε ότι οι περισσότεροι φίλοι του ιστολογίου που πήραν το λόγο, την τρισυλλαβίζουν τη Βι-έν-νη. Ομολογώ ότι έπαθα πολιτισμικό σοκ, που λένε, όταν το συνειδητοποίησα. Βέβαια, εκ των υστέρων, σε ένα μικρό γκάλοπ που έκανα σε φίλους, είδα ότι οι περισσότεροι δισυλλάβιζαν, οπότε κάπως πήγε η καρδιά μου στη θέση της: δεν είμαι ο μόνος, σκέφτηκα. Τώρα που το συλλογίζομαι, λέω πως αποκλείεται να μην είχα ακούσει τόσες δεκαετίες, π.χ. στο σχολείο, την τρισύλλαβη προφορά’ θα την είχα ακούσει αλλά δεν θα την είχα προσέξει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Παπαδιαμάντης, Σφυγμομετρήσεις, Τραγούδια, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , | 410 Σχόλια »

Οι λέξεις της μουσικής

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2011

Τα τελευταία μας άρθρα ήταν αφιερωμένα στην επικαιρότητα -σχεδόν αναπόφευκτα. Όμως χτες, ένας φίλος, μαζί με την υπογραφή του στην επιστολή διαμαρτυρίας για τη διακοπή της συνεργασίας του Γιάννη Χάρη με τα Νέα, με ρώτησε αν έχω γράψει κανένα άρθρο για τις λέξεις της μουσικής. Κατά σύμπτωση, είχα ένα άρθρο στον παλιό μου ιστότοπο, που δεν το έχω δημοσιεύσει εδώ, οπότε μπορεί να μην το έχετε διαβάσει και ευκαιρία είναι να το ανεβάσω σήμερα, ξανακοιταγμένο, για να πάρουμε μια ανάσα από την καταιγιστική και ζοφερήν επικαιρότητα -και αν δεν έχετε υπογράψει την επιστολή διαμαρτυρίας για τον Γιάννη Χάρη, έχετε καιρό μέχρι τις 6 το απόγευμα ώρα Ελλάδας, οπότε βιαστείτε!

Λένε πως η μουσική μπορεί να πει τα πάντα χωρίς να χρησιμοποιεί λέξεις, όταν όμως εμείς οι άνθρωποι μιλάμε για τη μουσική λέξεις βέβαια χρησιμοποιούμε, καθώς και μια ειδική ορολογία –και το σημερινό μας ταξίδι θα περιστραφεί γύρω από αυτή την ορολογία και τις λέξεις της μουσικής.

Η ίδια η μουσική πήρε τ’ όνομά της από τις μούσες· και αρχικά, μουσική τέχνη ήταν κάθε τέχνη που είχε προστάτιδα κάποια από τις εννιά Μούσες, σιγά-σιγά όμως το ουσιαστικό «τέχνη» μαράθηκε κι έπεσε κι η σημασία στένεψε κι έμεινε στη μουσική και στη λυρική ποίηση. Από τα λατινικά, musica, πέρασε η λέξη στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και έγινε διεθνής. Όπως διεθνής λέξη έγινε και το μουσείον, που ήταν στην αρχή ο χώρος ο αφιερωμένος στις Μούσες· και επειδή στη Δύση έφτιαχναν στα πάρκα τους σπήλαια αφιερωμένα στις Μούσες, που τα διακοσμούσαν με ένα ιδιαίτερο είδος ψηφιδογραφίας, αυτό ονομάστηκε musaicus, των Μουσών δηλαδή, και από εκεί το ιταλικό mosaico και αντιδάνειο το δικό μας μωσαϊκό, κάποτε ταπεινό και τώρα περιζήτητο· το μωσαϊκό, που μέσω των στίχων της Νικολακοπούλου ακόμα διατηρεί κάποια σχέση με τη μουσική, αφού τα πιο ωραία λαϊκά σε σπίτια με μωσαϊκά τα είχαμε χορέψει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Μουσική, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 87 Σχόλια »

Ο Αμαντέους λεγόταν Θεόφιλος

Posted by sarant στο 20 Φεβρουαρίου, 2011

Από μια συζήτηση που έγινε στο φόρουμ της Λεξιλογίας έμαθα ότι ανέβηκε αυτές τις μέρες στο θέατρο το Αμαντέους του Πίτερ Σάφερ, με πρωταγωνιστές τον Χριστόφορο Παπακαλιάτη και τον Δ. Λιγνάδη.

Βρίσκω λοιπόν την ευκαιρία να ευλογήσω τα γένια μου, μια και πριν από πολλά χρόνια είχα μεταφράσει μια επιλογή από την αλληλογραφία του Μότσαρτ. Το βιβλίο εκείνο εκδόθηκε το 1991 από τις εκδόσεις Ερατώ (εξώφυλλο βλέπετε αριστερά, περισσότερα εδώ) και επανεκδόθηκε το 2001 και ίσως υπάρχουν ακόμα κάποια αντίτυπα εδώ κι εκεί σε κανένα βιβλιοπωλείο –έχει όμως προγραμματιστεί ανατύπωση.

Όπως πολύ σωστά λέει ο Νίκος Λίγγρης στο σημείωμά του, το Αμαντέους σημαίνει «αγαπημένος του Θεού», όμως ο Μότσαρτ δεν βαφτίστηκε Αμαντέους, αλλά Theophilus, για την ακρίβεια: Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus. Τα δυο πρώτα ονόματα τα πήρε επειδή γεννήθηκε στις 27 Ιανουαρίου (1756), που είναι η γιορτή της ανακομιδής των λειψάνων του Ιωάννη Χρυσόστομου. Το Wolfgang ήταν το όνομα του παππού του από τη μητέρα του. Theophilus ήταν ένα από τα ονόματα του νονού του — Amadeus στα λατινικά, Gottlieb στα γερμανικά. Gottlieb είναι η «αγάπη του Θεού», αλλά για το Θεόφιλος η κατάσταση δεν είναι σαφής, μπορεί να ερμηνευτεί και «ο αγαπημένος του Θεού» και «αυτός που αγαπάει τον Θεό».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μότσαρτ, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 83 Σχόλια »