Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Νάντια Κομανέτσι’

Kolotumba, a Greek word

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2015

Πολύ σπάνια βάζω τίτλο αμιγώς σε ξένη γλώσσα, αλλά νομίζω ότι δικαιολογείται. Βλέπετε, ενώ στο λεξιλόγιο των ευρωπαϊκών γλωσσών είναι πάμπολλες οι λέξεις ελληνικής προέλευσης, στη συντριπτική τους πλειοψηφία πρόκειται για γλωσσικά δάνεια από την κλασική ή τη μεταγενέστερη αρχαιότητα, ή έστω από τα βυζαντινά χρόνια -και βέβαια για νεολογισμούς φτιαγμένους με ελληνογενή δομικά στοιχεία του τύπου telephone.

Μετρημένες είναι οι νεοελληνικές λέξεις που έχουν περάσει στα αγγλικά ή σε άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες στον εικοστό και τον εικοστό πρώτο αιώνα. Συνήθως πρόκειται για πολιτισμικά δάνεια, λέξεις που περιγράφουν πράγματα της ελληνικής ζωής που εξάγονται στο εξωτερικό, κυρίως στον τομέα των τροφίμων και ποτών (moussaka, feta cheese, ouzo, retsina, gyros: να προσεχτεί ότι δεν εξετάζω την απώτερη προέλευση της λέξης) ή γενικά της διασκέδασης και του πολιτισμού (π.χ. syrtaki παλιότερα).

Άλλοτε πρόκειται για λέξεις που περιγράφουν καταστάσεις και θεσμούς της ελληνικής πραγματικότητας, που (υποτίθεται ότι) δεν έχουν εύκολο αντίστοιχο στη γλώσσα υποδοχής ή απλώς για να δοθεί στην αφήγηση αυτό που λέμε κουλέρ λοκάλ. Για παράδειγμα, όταν πήγαινα στην Αγγλική Φιλολογία έβλεπα ανακοινώσεις του τύπου «Certificate for  frontistirio», ίσως επειδή ήταν δύσκολο να βρεθεί η αντίστοιχη αγγλική μονολεκτική απόδοση.

Μια άλλη ελληνική λέξη που εμφανίστηκε σε ρεπορτάζ του ξένου τύπου αυτή τη φορά, είναι το fakelaki. Εδώ βρισκόμαστε ανάμεσα στη δυσκολία απόδοσης και στο κουλέρ λοκάλ. Ασφαλώς ο Άγγλος έχει δεκάδες όρους για να αποδώσει τη γενική έννοια της δωροδοκίας και του δωροδοκήματος, αλλά μπορεί να βρήκε ότι σε ορισμένα συμφραζόμενα δεν του ταιριάζει κανείς -ή απλώς να ήθελε να δώσει το τοπικό χρώμα, όπως θα έγραφε baksheesh (μια λέξη που έχει λεξικογραφηθεί στα αγγλικά) αν αναφερόταν στη Μέση Ανατολή. (Παρεμπιπτόντως, το φακελάκι δεν είναι ελληνική αποκλειστικότητα. Μάλιστα, σύμφωνα με το ΛΚΝ πρόκειται για μεταφραστικό δάνειο από το ιταλικό bustarella, που θα πει ακριβώς το ίδιο, φάκελος και μέσο δωροδοκίας, παρά το γεγονός ότι οι Ιταλοί έχουν περάσει διαφωτισμό).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 96 Σχόλια »

Τούμπες και κωλοτούμπες

Posted by sarant στο 14 Φεβρουαρίου, 2012

Ανεξάρτητα από τους λόγους που την υπαγόρευσαν, η τελευταία θεαματική μεταστροφή του Γ. Καρατζαφέρη, που μέσα σε μια νύχτα μετατράπηκε από στυλοβάτη της κυβέρνησης Παπαδήμου σε ορκισμένο αντίπαλο της τρόικας και του μνημονίου, εδραίωσε στη συνείδηση της κοινής γνώμης έναν χαρακτηρισμό που ήδη του είχε αποδοθεί: Ο κωλοτούμπας. Δεν λέω ότι το παρατσούκλι το απέκτησε τώρα ο Καρατζαφέρης· τον έχουν πει έτσι εδώ και αρκετό καιρό και το ευρηματικό αφισάκι που βλέπετε αριστερά, που το ψάρεψα από το slang.gr, αλλά κυκλοφορεί ευρέως (και δικαίως) σε πολλά σημεία του Διαδικτύου, νομίζω ότι είχε φτιαχτεί παλιότερα, αλλά τώρα πια το προσωνύμιο θα τον συνοδεύει, νομίζω, για πάντα, μέχρι το τέλος της πολιτικής του σταδιοδρομίας, όπως ας πούμε το «Γέρος της Δημοκρατίας» τον Γεώργιο Παπανδρέου ή το «Νέστορας της Αριστεράς» τον Ηλία Ηλιού.
Όχι άδικα. Κωλοτούμπα, στην αστική αργκό μας, λέγεται η αλλαγή στάσης, γνώμης, απόψεων, ιδεών, συμπαθειών, και κωλοτούμπας αυτός που δεν μένει σταθερός σε φιλίες, συμπάθειες και ιδέες αλλά τις αλλάζει. Δεν είναι μόνο όρος της πολιτικής• επειδή έχω τη νοσηρή περιέργεια να διαβάζω τα σχόλια των επισκεπτών σε αθλητικούς ιστοτόπους, συναντάω πολύ συχνά φράσεις όπως: Όταν κέρδιζε σερί η ομάδα ήταν προπονηταράς ο ισπανός, τώρα που έχασε δυο παιχνίδια έγινε άχρηστος; Πόσο κωλοτούμπας είσαι, ρε παιδί μου!
Αυτή η μεταφορική σημασία της λέξης «κωλοτούμπα» δεν είναι η μοναδική που έχουμε στη φρασεολογία μας για να ειρωνευτούμε ή να στιγματίσουμε την αλλαγή στάσης κάποιου. (Για να μην παρεξηγηθώ: δεν θεωρώ προκαταβολικά κατακριτέα την οποιαδήποτε αλλαγή στάσης, άποψης, κτλ.) Για να κατακρίνουμε λοιπόν τη μεταστροφή κάποιου, ή την αθέτηση υποσχέσεων, συχνά προεκλογικών, μπορούμε επίσης να πούμε ότι «έκανε γαργάρα όσα έλεγε» κι όταν ένας κατήγορος μεταστραφεί σε υμνητή, ότι «γλείφει εκεί όπου έφτυνε». Για όποιον αλλάζει συχνά στάση λέμε ότι είναι «όπου φυσάει ο άνεμος» εξού και τα αρχικά του κόμματος ΟΦΑ (αυτός είναι ΟΦΑ), έκφραση που λιγάκι έχει παλιώσει. -και που άλλωστε συνήθως δεν χαρακτηρίζει πολιτικούς αλλά μάλλον απλούς πολίτες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 229 Σχόλια »