Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Νίκος Λίγγρης’

Drone, δηλαδή δρόνος

Posted by sarant στο 2 Ιουνίου, 2017

Επί δεκαετίες ήταν περιορισμένα στον στρατιωτικό τομέα, στις αρχές του αιώνα έκαναν την εμφάνισή τους και σε μη στρατιωτικές χρήσεις, πριν από πέντε χρόνια ήταν ακόμα καινοτομία, σήμερα η τιμή τους έχει πέσει τόσο που τα αγοράζουν και οι ιδιώτες που έχουν μανία με τις καινούργιες συσκευές, οι γκατζετάκηδες, χωρίς να ξέρουν και πολύ τι θα τα κάνουν. Υπόσχονται να φέρουν επανάσταση σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας, από τις παραδόσεις αλληλογραφίας στις μεγαλουπόλεις ίσαμε τις φτηνές κινηματογραφήσεις τοπίων, αλλά και κάμποσες απειλές, σε σημείο που οι ολλανδικές αρχές, όπως διαβάζω, έχουν εκπαιδεύσει αετούς να προστατεύουν ευαίσθητες εγκαταστάσεις από ενδεχόμενες επιθέσεις με τέτοια αντικείμενα.

Ποια αντικείμενα; Θα το καταλάβατε ότι εννοώ τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη (ΜΕΑ), όπως τα λέει η Αεροπορία μας. Ο αγγλικός όρος είναι Unmanned Aerial Vehicle (UAV) στην επίσημη ορολογία και drone στην καθομιλουμένη. Ο επίσημος όρος δεν θα με απασχολήσει ιδιαίτερα, άλλωστε και η υπάρχουσα απόδοσή του μια χαρά είναι -για τις στρατιωτικές μονάδες.

Στο σημείωμα αυτό θα εξετάσουμε πώς μπορεί να αποδοθεί ο όρος της καθομιλουμένης, ο όρος drone. Υποστηρίζω ότι η καλύτερη απόδοση είναι ο εξελληνισμός, δηλαδή να πούμε «δρόνος». Τη λύση αυτή την εφαρμόζω στα προσωπικά μου κείμενα και στις μεταφράσεις μου, και όταν πριν από τρία χρόνια είχε βρεθεί ο Σήφης ο κροκόδειλος σε εκείνη τη λίμνη της Κρήτης, και έγινε κατορθωτό να βιντεοσκοπηθεί χάρη σε έναν δρόνο, αυτή την απόδοση είχα χρησιμοποιήσει στο άρθρο μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Νεολογισμοί, Ορολογία | Με ετικέτα: , , | 224 Σχόλια »

730 (ή χίλιες και μία) ελληνικές λέξεις τουρκικής προέλευσης

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο έπρεπε να το είχα γράψει εδώ και πολύ καιρό, αλλά ολιγώρησα. Πριν απο 4 χρόνια, ένας φίλος μού είχε στείλει έναν κατάλογο με «220 τουρκικές λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά», ο οποίος κυκλοφορούσε στο Διαδίκτυο και μου ζήτησε τη γνώμη μου. Αντί να του απαντήσω κατ’ ιδίαν, έγραψα ένα άρθρο με βάση εκείνον τον κατάλογο, παρόλο που είχε λάθη (λέξεις που δεν ήταν τουρκικής προέλευσης) και ελλείψεις (μεταξύ άλλων έλειπαν όλες οι λέξεις από το ΑΜ ως το ΓΙ), επειδή δεν προλάβαινα να φτιάξω έναν δικό μου κατάλογο χωρίς λάθη και επειδή παρά τα λάθη ο ανώνυμος συντάκτης του καταλόγου μού φάνηκε ότι έχει καλό γλωσσικό αισθητήριο. Και είχα σκοπό σε πρώτη ευκαιρία να φτιάξω έναν καλύτερο και πληρέστερο κατάλογο.

Ήταν λάθος -αφενός διότι αμέλησα να φτιάξω τον δικό μου κατάλογο και αφετερου διότι εκείνο το άρθρο που έγραψα έχει αναδημοσιευτεί αμέτρητες φορές, χωρίς όμως την εισαγωγή του -οπότε ο κατάλογος των 220 λέξεων (με τα λάθη του) πιστώνεται ή χρεώνεται σε μένα. Πολλές από αυτές τις αναδημοσιεύσεις έχουν γίνει σε, ας πούμε, ελληνοκεντρικούς ιστοτόπους, οπότε τα σχόλια των αναγνωστών έχουν αρκετό ενδιαφέρον, καθώς επιχειρούν, με αρκετή φαντασια πολλές φορές, να αποκαταστήσουν την τρωθείσα, όπως τη βλέπουν, παρθενία της γλώσσας μας. Αλλά για το θέμα αυτό αξίζει χωριστό άρθρο.

Κάλλιο αργά παρά ποτέ όμως, το σαββατοκύριακο που βρήκα λίγο χρόνο έφτιαξα τον κατάλογο που θα δείτε πιο κάτω, με 730 λέξεις. Γιατί 730; Διότι τόσες βγήκαν (για την ακρίβεια είναι 727 λέξεις και τρία στοιχεία, τα επιθήματα -τζης και -λίκι και το πρόθημα καρα-). Βασικά, έκανα συγκερασμό δύο καταλόγων, τον κατάλογο με τα τουρκικά δάνεια που υπάρχει στο Ετυμολογικό Λεξικό Μπαμπινιώτη και τις λέξεις τουρκικής ετυμολογίας του Μείζονος Ελληνικού Λεξικού, που τις είχε φτιάξει σε κατάλογο ο Νίκος Λίγγρης σε μια συζήτηση στη Λεξιλογία. Το Μείζον έχει και κάμποσες λέξεις που έκρινα ότι δεν λέγονται πια τόσο πολύ, κι αυτές τις απέκλεισα. Από τον Μπαμπινιώτη δεν απέκλεισα λέξεις, αν και ίσως θα έπρεπε (ιδίως τα διάφορα επιφωνήματα που έχει στον κατάλογό του και που τα έβαλα και στον δικό μου).

Όταν λέμε «λέξεις τουρκικής προέλευσης» εννοούμε τις λέξεις που μπήκαν στην ελληνική γλώσσα από τα τουρκικά, ανεξάρτητα από την απώτερη προέλευσή τους, διότι αυτό είναι το επιστημονικά ορθό. Τούτο σημαίνει ότι περιλαμβάνονται όχι μόνο πάρα πολλες λέξεις περσοαραβικής προέλευσης αλλά και μερικά αντιδάνεια δηλ. λέξεις όπως το τεφτέρι, που είναι δάνεια από τα τουρκικά (defter) αλλά η τουρκική λέξη είναι με τη σειρά της δάνειο από τα ελληνικά (διφθέρα). Ο Μπαμπινιώτης, κακώς κατά τη γνώμη μου, δεν περιλαμβάνει στον κατάλογο του τα αντιδάνεια καθώς και κάποιες λέξεις με απώτερη δυτική προέλευση (π.χ. μπουγάτσα). Από την άλλη, υπάρχουν και λίγες λέξεις τουρκικής απώτερης αρχής που δεν τις έχω στον κατάλογο επειδή εμείς τις δανειστήκαμε απο άλλη γλώσσα (π.χ. οδαλίσκη, ορδή). Πάντως, για να προλάβω ενστάσεις, σημειώνω τα αντιδάνεια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 273 Σχόλια »

Ο ασφαλέστερος εχθρός, η αχαριστία και ο Ελ. Βενιζέλος

Posted by sarant στο 19 Ιανουαρίου, 2017

Τα σχόλια που κάνετε στο ιστολόγιο είναι πάντοτε πολύτιμα και πολλαπλασιάζουν την αξία του αρχικού άρθρου, μερικές όμως φορές τυχαίνει κάποιο σχόλιο να δίνει απάντηση σε ένα ερώτημα που έμενε αναπάντητο στο κυρίως άρθρο -στις περιπτώσεις αυτές, το άρθρο πρέπει κανονικά να ξαναγραφτεί, διότι, κακά τα ψέματα, οι περισσότεροι μελλοντικοί αναγνώστες θα διαβάσουν μονάχα το αρχικό άρθρο, λίγοι θα ρίξουν μια ματιά στα σχόλια, κι ακόμα λιγότεροι θα έχουν την υπομονή να φτάσουν ίσαμε το σχόλιο αριθ. 268 (λέμε τώρα) που δίνει την απάντηση που λέγαμε.

Ο φίλος μας ο Δύτης μού θύμισε τις προάλλες μια τέτοια περίπτωση, οπότε σήμερα σπεύδω να αναδημοσιεύσω το παλιό μας άρθρο, που είχε αρχικά δημοσιευτεί πριν από σχεδόν τριάμισι χρόνια, τον Οκτώβρη του 2013, ξανακοιταγμένο και κυρίως συμπληρωμένο με την απάντηση στο ερώτημα: Ποιος αρχαίος είπε το ρητό «Ουδείς ασφαλέστερος εχθρός του ευεργετηθέντος αχαρίστου»;

Βλέπετε, το Διαδίκτυο είναι γεμάτο ρητά, αποφθέγματα και φράσεις μεγάλων ανδρών, όμως πολλά από αυτά δεν έχουν στην πραγματικότητα ποτέ ειπωθεί ή γραφτεί από τον άνθρωπο στον οποίο αποδίδονται. Κάποιες απ’ αυτές τις εσφαλμένες αποδόσεις μάλιστα είναι απόλυτα εδραιωμένες: αμέτρητες φορές έχουμε ακούσει για «τη φράση του Βολταίρου Διαφωνώ με όσα λες αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες, αλλά όπως φαίνεται ο Βολταίρος ποτέ δεν είπε ή δεν έγραψε κάτι τέτοιο (το θέμα αξίζει ειδικό άρθρο, ίσως, οπότε δεν προχωρώ σε λεπτομέρειες).

Μια ιδιαίτερη περίπτωση ρητών αμφίβολης πατρότητας είναι τα αρχαία ελληνικά ρητά που συναντάει κανείς σε ξένα βιβλία και που αποτελούν μεγάλο βραχνά, έναν από τους μεγαλύτερους, για τον ευσυνείδητο μεταφραστή του βιβλίου στα ελληνικά, και αυτό διότι ο ευσυνείδητος μεταφραστής θέλει βέβαια να βρει το πρωτότυπο ρητό στα αρχαία ελληνικά και όχι να το μεταφράσει από τα αγγλικά, όμως πολύ συχνά, ιδίως στα δευτερότερα βιβλία (μανατζέρικα, αυτοβοήθειας και άλλα τέτοια αεριτζήδικα) το ρητό ή έχει περάσει από σαράντα κύματα κι έχει γίνει αγνώριστο ή είναι και εντελώς κατασκευασμένο -και άντε να ψάχνεις όλον τον Πλάτωνα, διότι βέβαια δεν δίνουν παραπομπή οι αεριτζήδες συγγραφείς, για να βρεις, ας πούμε, σε ποιο έργο του έγραψε ο Πλάτωνας A house that has a library in it has a soul, και πώς είναι στα αρχαία ελληνικά (μην ψάχνετε, δεν το έγραψε). Κάθε παλιός μεταφραστής έχει να διηγηθεί πεντέξι σχετικές ιστορίες φρίκης, αλλά δεν θα σταθούμε εδώ (στα σχόλια, μπορείτε να προσθέσετε τη δική σας, πάντως).

Στο ιστολόγιο έχουμε επανειλημμένα ασχοληθεί με τέτοια αποφεύγματα (ο όρος είναι επινόηση του Νίκου Λίγγρη για το αγγλικό misattribution), μερικά από τα οποία είναι πολύ διάσημα (όπως η δήθεν δήλωση Κίσινγκερ για τους δυσκολοκυβέρνητους Έλληνες ή το δήθεν ρητό του Ισοκράτη για τη δημοκρατία μας που αυτοκαταστρέφεται). Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποφεύγματος είναι η δήθεν ρήση του Πολύβιου «Εν καιροίς χαλεποίς μέμνησο της γλώσσης» που, παρά τα όσα ισχυρίζεται ο κ. Μπελλές που αρέσκεται να την προσθέτει μαϊντανηδόν στα άρθρα που γράφει, δεν γράφτηκε ποτέ ούτε απο τον Πολύβιο ούτε από κανέναν άλλον. Το καλό είναι πως όταν έχεις αρχαίο ρητό στο πρωτότυπο, είναι πολύ εύκολο να επαληθεύσεις αν όντως εμφανίζεται στην αρχαία ελληνική γραμματεία, χάρη σε μια αναζήτηση στο γνωστό TLG.

Ένα άλλο αρχαίο απόφευγμα θα δούμε σήμερα -και μάλιστα με παραλλαγές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Επαναλήψεις, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , | 128 Σχόλια »

242 πιατέλες με μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Οκτώβριος, 2016

Γιατί 242; Τι το περίεργο έχει αυτός ο αριθμός; Μήπως επειδή είναι το γινόμενο 22 x 11; Όχι. Απλώς, δεν έβρισκα τίτλο για τη σημερινή μας πιατέλα -το σημερινό άρθρο εννοώ- κι έπειτα πρόσεξα ότι το όνομα του αρχείου που δίνει η WordPress είναι meze-242. Στην πραγματικότητα, από τότε που άρχισε να λειτουργεί το ιστολόγιο έχουν δημοσιευτεί αρκετά περισσότερα άρθρα με μεζεδάκια αλλά στην αρχή έβαζα τυχαία ονόματα αρχείων και μόνο από ένα σημείο και μετά μού έκοψε να βάζω το τυποποιημένο «meze» και να έχω έτσι μιαν αρίθμηση.

* Και ξεκινάμε με ένα χτεσινό μεζεδάκι. Φίλος που διαβάζει εφημερίδες, μου έστειλε τον εξής τίτλο άρθρου από την Καθημερινή: Καρατομήθηκε εκ νέου ο Θανάσης Γιαννόπουλος.

Και εντάξει, είναι καθιερωμένη και λεξικογραφημένη η χρήση του ρήματος «καρατομώ» μεταφορικά, για να δηλωθεί η αποπομπή στελέχους από διευθυντική θέση που κατέχει -αλλά η κυριολεξία δεν παύει να υπάρχει έστω και στο περιθώριο, λέει ο φίλος μου, οπότε εύλογα ανακύπτει το ερώτημα: και πόσα κεφάλια έχει ο καρατομηθείς;

Ωστόσο, διστάζω να επικρίνω τον τίτλο, διότι σκέφτομαι μήπως αυτό ωθήσει τους υλατζήδες να βάζουν στο εξής εισαγωγικά στη λέξη -και όπως λέει η παροιμία, ανάρια τα εισαγωγικά, για να’ χουν νοστιμάδα.

 

* Διάβασα και το άρθρο, πάντως, κι έπιασα έναν μικρούλη σολοικισμό στη δήλωση του αποπεμφθέντος. Γράφει: «Η επιστημονική και πολιτική ιστορία μου καθιστούν επιβεβλημένη την προσφυγή μου στη Δικαιοσύνη επιφυλασσόμενος και κάθε άλλης νόμιμης αντίδρασής μου, καθώς θίγονται ευθέως η αξιοπρέπειά μου, η ηθική μου αλλά και η νομική πλευρά ζητημάτων.»

Αυτό το «επιφυλασσόμενος», ονομαστική απόλυτος, θαρρώ πως δεν στέκει. Το υποκείμενο της πρότασης είναι άλλο, δεν μπορεί να αλλάξει μεσοδρομίς. Βέβαια, δεν είναι και τόσο σοβαρό το λάθος.

Ίσως να φταίει, για πολλοστή φορά, η ονοματική σύνταξη. Με μια διατύπωση όπως «… με αναγκάζουν να προσφύγω στη δικαιοσύνη, επιφυλασσόμενος κτλ.» δεν υπάρχει θαρρώ πρόβλημα.

* Η μπογδανιά της εβδομάδας. Στην εκπομπή της Δευτέρας, στην αρχή-αρχή, ο Νομάρχης Ημιμαθείας άρχισε να λέει τι έγινε «σαν σήμερα» και έδειξε έναν κύριο με μουστάκες, «τον Ζαϊμη» (χωρίς μικρό όνομα, λες κι είναι Βραζιλιάνος ποδοσφαιριστής), ο οποίος ήταν πρωθυπουργός τον Οκτώβριο του 1915, και ο οποίος αρνήθηκε την πρόταση των Άγγλων να μας δώσουν την Κύπρο αν μπαίναμε στον πόλεμο με το μέρος της Αντάντ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , , , , | 203 Σχόλια »

Δαμόκλειος κόφτης

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2016

koftiΤο άρθρο γράφεται ενώ δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί η συνεδρίαση στη Βουλή σχετικά με το πολυνομοσχέδιο που έφερε η κυβέρνηση ενόψει της κρίσιμης συνεδρίασης της Ευρωομάδας, αλλά όλα δείχνουν πως το νομοσχέδιο θα συγκεντρώσει την πλειοψηφία των βουλευτών. Λιγότερο βέβαιο είναι το αν, πότε και πώς θα ολοκληρωθεί η αξιολόγηση, καθώς και το ποια θα είναι τα άμεσα και τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα του νομοσχεδίου.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Και σε λεξιλογικό επίπεδο, μια πολύ πιθανή συνέπεια του πολυνομοσχεδίου και της σχετικής συζήτησης, είναι ότι μας χάρισε μια από τις λέξεις της χρονιάς. Και εννοώ βέβαια τη λέξη του τίτλου, τον κόφτη. (Kι άλλη μια λέξη γεννήθηκε από το πολυνομοσχέδιο, και εννοώ τη λέξη υπερταμείο, αλλά δεν νομίζω να πιάσει τη δημοτικότητα του κόφτη).

Φυσικά, πρόκειται για ανεπίσημη ονομασία, που όμως καθιερώθηκε ακαριαία, σε σημείο που να είναι δύσκολο να θυμηθούμε πώς είναι η επίσημη ονομασία του μηχανισμού αυτού. Αν δεν κάνω λάθος, στο νομοσχέδιο ονομάζεται Μηχανισμός Αυτόματης Δημοσιονομικής Σταθεροποίησης ή ίσως Μηχανισμός Αυτόματης Δημοσιονομικής Διόρθωσης, αλλά δεν ξέρω ποιο από τα δύο, διότι δεν διάβασα το νομοσχέδιο (οι βουλευτές πάντως που το ψήφισαν ή το καταψήφισαν το διάβασαν, διότι βέβαια δεν είχε έκταση 7500 σελίδες όπως επικράτησε να λέγεται: το νομοσχέδιο ήταν γύρω στις 400 σελίδες, μαζί με την εισηγητική έκθεση, τα υπόλοιπα ήταν τεχνικά παραρτήματα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 381 Σχόλια »

Η ελληνοφωνία, ο Σωκράτης, και μια ανόητη αιτιολογική έκθεση

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2016

Όταν κάποιος φίλος το ανέφερε σε σχόλιο εδώ στο ιστολόγιο, απάντησα «Ουδέν σχόλιον».  Αλλά επειδή κι άλλοι φίλοι το σχολίασαν, αποφάσισα να αφιερώσω το σημερινό άρθρο σ’ αυτό το θέμα.

Ποιο θέμα, θα ρωτήσετε. Πρόκειται για το νομοσχέδιο που βγήκε σε διαβούλευση στο opengov από το Υπουργείο Εσωτερικών (κτλ.) και έχει τίτλο «Καθιέρωση παγκόσμιας ημέρας ελληνοφωνίας και ελληνικού πολιτισμού». Οπότε, το σημερινό άρθρο ας θεωρηθεί και συμβολή μου στην εν λόγω διαβούλευση, μαζί βεβαίως με τα σχόλιά σας.

Αλλά πρώτα, να ξέρουμε τι θα κρίνουμε. Σε όλες τις διαδικτυακές συζητήσεις, έχω δει να παρατίθεται και να συζητιέται όχι το νομοσχέδιο, αλλά η αιτιολογική του έκθεση. Το νομοσχέδιο είναι συντομότερο και βρίσκεται εδώ. Θα συζητήσω πρώτα την αιτιολογική έκθεση, επειδή πολύ σχολιάστηκε στη μπλογκόσφαιρα, κι επειδή έχει πολλά τρωτά, παρόλο που δεν έχει καμιά ουσιαστική σημασία.

Οι αιτιολογικές εκθέσεις των νομοσχεδίων, όπως από πικρή πείρα ξέρω (θα έχω μεταφράσει καμιά χιλιάδα) είναι, ας πούμε, γλαφυρές και συχνά μοιάζουν με εκθέσεις ιδεών, διότι δεν έχουν νομική ισχύ. Στις αιτιολογικές εκθέσεις ο εισηγητής προσπαθεί να πείσει για ποιον λόγο επιβάλλεται η ψήφιση του νομοσχεδίου, και στη ρύμη του λόγου του μπορεί να παρασυρθεί σε ρητορικά σχήματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , , , | 241 Σχόλια »

Ακόμα κι ο Άρης νυστάζει

Posted by sarant στο 10 Μαρτίου, 2016

Ποιος Άρης, θα ρωτήσετε. Υπομονή, παρακαλώ, και θα ικανοποιηθεί η περιέργειά σας. Επειδή το σημερινό άρθρο το έχω κλέψει, στο κυρίως σώμα του, από έναν φίλο, θα πρέπει να φλυαρήσω στην εισαγωγή και στον επίλογο για να μην κατηγορηθώ ότι λουφάρω άρθρα, που θα λέγαμε και στον στρατό.

Η φράση του τίτλου είναι υπαινιγμός που παραπέμπει σε μιαν αγγλική παροιμιώδη φράση που δεν ξέρω να υπάρχει στα ελληνικά ή σε άλλη γλώσσα: even Homer nods. Η φράση αυτή στην κυριολεξία της χαρακτηρίζει τις ανακολουθίες που υπάρχουν στην Ιλιάδα (ας πούμε, κάποιος δευτεραγωνιστής σκοτώνεται κι όμως ξαναπαρουσιάζεται αργότερα ζωντανός), ανακολουθίες που αποδόθηκαν στο ότι ακόμα και ο μέγας Όμηρος πότε-πότε νύσταζε και ξεχνούσε τι ακριβώς είχε πει πριν από τρεις ραψωδίες (φυσικά τα ομηρικά έπη δεν γράφτηκαν έτσι, μάλιστα δεν γράφτηκαν γενικώς).

Τη φράση την οφείλουμε στον Οράτιο, ο οποίος είχε γράψει στην Ποιητική του indignor quandoque bonus dormitat Homerus, αγανακτώ όταν ο καλός Όμηρος νυστάζει. Στα αγγλικά την μετέφερε πρώτος ο Ντράιντεν και την έκανε διάσημη ο Πόουπ. Φυσικά, δεν χρησιμοποιείται πλέον μόνο και ειδικά για τον Όμηρο, αλλά γενικά, κάθε φορά που επισημαίνουμε ένα λάθος, μια αστοχία σε κάποιον μεγάλο δημιουργό. Είναι ένας μάλλον τιμητικός τρόπος για να επισημάνεις το λάθος, αφού ταυτόχρονα αναγνωρίζεις πως αυτός που ξαστόχησε είναι τόσο άξιος που το να λαθέψει είναι μια εξαιρετική και αξιομνημόνευτη περίσταση, και πως αν δεν τον είχε καταβάλει η νύστα ασφαλώς δεν θα είχε κάνει το σφάλμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Συνεργασίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 192 Σχόλια »

Νεοδημοκρατικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 19 Δεκέμβριος, 2015

Ο λόγος που τιτλοφόρησα έτσι το σημερινό πολυσυλλεκτικό άρθρο μας είναι απλώς ότι αύριο γίνονται (αν ολα πάνε καλά, δηλαδή) οι εσωκομματικές εκλογές στη Νέα Δημοκρατία, από τις οποίες θα προκύψει ο αρχηγός του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης -άραγε και ο επόμενος πρωθυπουργός; Δεν το θεωρώ πολύ πιθανό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα μεζεδάκια είναι αλιευμένα από τα εσωκομματικά της Νέας Δημοκρατίας ή από τις δηλώσεις υποψηφίων αρχηγών τους -υπάρχει απλώς χρονική σύμπτωση.

* Βέβαια, ένας από τους τέσσερις υποψηφίους, ο Άδωνης Γεωργιάδης φρόντισε να πλουτίσει την πιατέλα μας. Εννοώ το κωμικό επεισόδιο που προκάλεσε όταν θέλησε να μπει στο θέατρο Βέμπο για να απαντήσει στον Λάκη Λαζόπουλο, κάτι που το προανήγγειλε στο Τουίτερ δηλώνοντας «λέω να πάω μία βόλτα από το θέατρο Βέμπω»

Η ανορθογραφία προκάλεσε όχι λίγα σχόλια, ας πούμε ότι ο Άδωνης εφεύρε νέο ρήμα, το «βέμπω, βέμπεις, βέμπει» (κατά το «πέμπω»). Εκτός αν ο Άδωνης θεώρησε πως η Βέμπω κλίνεται «η Βέμπω της Βέμπως», όπως η Γκόλφω ή η Μαλάμω.

* Στη συνέχεια, στις δηλώσεις που έκανε εναντίον του Λάκη Λαζόπουλου που δεν τον άφησε να μπει στο σόου του (ούτε εμένα με αφήνουν να μπω και να τραγουδήσω στη Σκάλα του Μιλάνου, αλλά δεν το κάνω θέμα), ο Άδωνης τον κατηγόρησε ότι: «με εξύβριζε επί δεκαλέπτου» -προφανώς, όπως λέμε «επί Παπάγου» ή «άσκηση επί χάρτου».

Εκτός αν εννοούσε ότι ο Λαζόπουλος την ώρα που τον εξύβριζε πατούσε πάνω σε ένα νόμισμα των δέκα λεπτών.

* Αλλά μερικά (μικρά) μεζεδάκια συγκεντρώθηκαν και κατά την ψήφιση του νομοσχεδίου με τα προαπαιτούμενα στη Βουλή.

Πρόσεξα ας πούμε μια καταχρηστική γενική από τον υπουργό Γ. Σταθάκη, με το «δεν επιδέχεται παρερμηνειών». Βέβαια, δεν είναι και πολύ πρωτότυπο το λαθάκι, κι άλλοι το κάνουν, υπάρχει άλλωστε και η έλξη από το «επιδεκτικός παρερμηνειών» (και βέβαια το «ανεπίδεκτος μαθήσεως»).

Δυστυχώς δεν άκουσα την αγόρευση του Μιλτ. Βαρβιτσιώτη, που συνηθίζει τις ομοβροντίες σολοικισμών. Μια φίλη όμως που έτυχε να ακούσει ένα απόσπασμα, σημείωσε δυο μαργαριτάρια: «Είναι πρωτοφανΕς ο τρόπος….», «είχατε εδώ προηγουμένως τόν διευθύνΩΝ σύμβουλο…»

* Κι ένα διαφημιστικό διάλειμμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Νατσουλισμοί, Νομανσλάνδη, Νομικά | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Άραβες γυναίκες, λάγνες ερωτιάρες!

Posted by sarant στο 29 Οκτώβριος, 2015

Στα σχόλια του χτεσινού άρθρου, αναφέρθηκε ο τύπος «μια Αφροαμερικανή», που ακούστηκε σε δελτίο ειδήσεων με αφορμή τη νέα βαρβαρότητα που θα είδατε ίσως σε ιότροπο βιντεάκι, τον ένοπλο αστυνομικό που εισβάλλει σε τάξη σχολείου, ρίχνει κάτω και τραβολογάει βάναυσα τη μαύρη μαθήτρια που αρνιόταν να βγει έξω.

(Θα κάνω δυο παρενθέσεις εδώ: ο τρόπος που φέρεται η αστυνομία στους μαύρους της Αμερικής μερικές φορές θυμίζει στρατό κατοχής -σε άλλα κράτη (όχι όμως σε όλα) θα είχε προκαλέσει επίσημα διπλωματικά διαβήματα. Και αν αυτό γίνεται τη στιγμή που πρόεδρος της χώρας είναι μαύρος εδώ και εφτά χρόνια, σκεφτείτε πόσο ανεδαφικό είναι να περιμένουμε από την αριστερή κυβέρνηση να μεταμορφώσει ξαφνικά την αστυνομία σε υποδειγματικούς δημόσιους λειτουργούς που μοιράζουν κλήσεις και τριαντάφυλλα.

Η δεύτερη παρένθεση: τη βάρβαρη σκηνή τη μαγνητοσκόπησαν συμμαθητές με τα κινητά τους και την είδε όλος ο πλανήτης. Πριν από δέκα χρόνια το συμβάν θα είχε κουκουλωθεί εύκολα. Και τώρα μπορεί να κουκουλωθεί, αλλά όχι εύκολα. Μερικά πράγματα λειτουργούν και υπέρ αδυνάτου).

Όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε κλείνω τις παρενθέσεις. Λέγαμε για τον τύπο «Αφροαμερικανή», που ξένισε τον φίλο μας τον Γουσού. Και πράγματι, συνήθως λέμε Αμερικανίδα και πιο λαϊκά Αμερικάνα, υπάρχει όμως και ο (λογιότερος) τύπος «Αμερικανή». Και το «Αφροαμερικανή» έχει τουλάχιστον το πλεονέκτημα ότι γλιτώνει μια συλλαβή ως προς το -ίδα, κάτι που δεν είναι αμελητέο σε μια λέξη ήδη εφτασύλλαβη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 221 Σχόλια »

Κανάρια από τα Κανάρια

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2015

Canari_jaune_lipochrome_intensifΣτο άρθρο του περασμένου Σαββάτου είχα κάνει λόγο για τα «καναρίνια του Ναπολέοντα«, που δεν ήταν καναρίνια, αλλά πάπιες, διότι ο μεταφρατζής μιας είδησης για το καθημερινό σιτηρέσιο του εξόριστου αυτοκράτορα διάβασε 4 canards, τέσσερις πάπιες, και το μετέφρασε «4 καναρίνια», κι έτσι εβαλε κοτζάμ αυτοκράτορα να τρώει ωδικά πτηνά, ενώ στα γαλλικά το καναρίνι είναι canari.

Κατά ένα μόνο γράμμα διαφέρει το canari από το canard, και αφού είναι και τα δυο πουλιά θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί κάποια ετυμολογική συγγένεια, αλλά παρά την εντυπωσιακή ομοιότητά του οι δυο λέξεις δεν έχουν ετυμολογική σχέση μεταξύ τους, όπως έγραψα στο προηγούμενο άρθρο. Και επειδή το προηγούμενο άρθρο είχε άλλο αντικείμενο, δεν συνέχισα, απλώς πρόσθεσα: «αλλά  δεν θα πω περισσότερα, και σας παρακαλώ να μην πείτε κι εσείς, διότι το θέμα έχει ψωμί και αξίζει χωριστό άρθρο».

Αμ’ έπος αμ’ έργον, που λένε, αυτό το χωριστό άρθρο σκέφτηκα να το γράψω σήμερα, να μην αφήνω και χρέη, διότι το αρθρογραφικό μου χρέος είναι εξίσου υπέρογκο με το δημόσιο χρέος της Ελλάδας, και οι ελπιδες για διεθνή διάσκεψη που θα το μειώσει είναι ακόμα μικρότερες.

Το καναρίνι λοιπόν, που εμείς το δανειστήκαμε από το βενετικό canarin, λέγεται canari στα γαλλικά, canary στα αγγλικά (σύντομη μορφή του canary-bird), και έχει παρεμφερές όνομα σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, πράγμα που μας υποψιάζει ότι δεν υπήρχε από παλιά στα μέρη μας, αλλιώς θα είχε διαφορετικές ονομασίες από τη μια γλώσσα στην άλλη, όπως συμβαίνει με τα περισσότερα πουλιά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Ετυμολογικά, Ζωολογία, Ιστορίες λέξεων, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 172 Σχόλια »

Πλαστικά καλούπια και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 8 Αύγουστος, 2015

Μπαίνουμε στην περίοδο γύρω από τον δεκαπενταύγουστο, που παραδοσιακά αραιώνει η κίνηση στα ιστολόγια, καθώς όλοι φεύγουν για διακοπές. Από τη Δευτέρα, και μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου, το ιστολόγιο θα προσπαθήσει μεν να κρατήσει τον ρυθμό του ενός άρθρου την ημέρα (χωρίς να το υπόσχεται) αλλά θα καταφύγει σε επαναλήψεις, αναδημοσιεύσεις ή μικρότερα άρθρα, που πάντως θα εναλλάσσονται με άρθρα μεγαλύτερου μεγέθους.

Ξεκινάμε λοιπόν τα μεζεδάκια μας -και θα αναρωτιέστε ποια είναι τα πλαστικά καλούπια, που κατάφεραν να μπουν και στον τίτλο, κάτι που δεν γίνεται και πολύ συχνά.

kaloupiaΠρόκειται για ένα «μικρό αριστούργημα» όπως το χαρακτήρισε ο Νίκος Λίγγρης, που το παρουσίασε στη Λεξιλογία, απ’ όπου και το έκλεψα μια και δεν έπρεπε να το στερηθείτε. Σε δελτίο ειδήσεων του Σταρ, γινόταν λόγος για ένα άρθρο του Μπλούμπεργκ, και διαβάστηκε το εξής απόσπασμα (που το βλέπετε και αριστερά): Στην πεινασμένη, από μετρητά, Ελλάδα, τα πλαστικά καλούπια φωτίζουν τη σκιώδη οικονομία.

Τι να είναι τάχα τα πλαστικά καλούπια; Και πώς φωτίζουν την οικονομία;

Πλαστικά καλούπια δεν υπάρχουν, είναι μεταφραστικό δημιούργημα. Το πρωτότυπο άρθρο έχει τίτλο In Cash-Starved Greece, Plastic Casts Light Into Shadow Economy. Ο μεταφρατζής αγνοούσε την έκφραση «casts light» που σημαίνει ρίχνω φως, κι επειδή το cast είναι και ουσιαστικό εκτός από ρήμα, και πράγματι σημαίνει «καλούπι», εφεύρε πλαστικά καλούπια, ενώ ο τίτλος λέει ότι «στην πεινασμένη για μετρητά Ελλάδα, το πλαστικό [χρήμα] ρίχνει φως στη σκιώδη οικονομία».

Ο φίλος Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία θεώρησε ότι ο ελληνικός τίτλος βγήκε από μηχανάκι (γκουγκλομετάφραση). Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται σαφώς για μετάφραση από άνθρωπο -αν το ελέγξετε, το μηχανάκι βρίσκει σωστά το «φωτίζει» ως απόδοση του casts light, αλλά τα χαλάει στο shadow economy.

* Φρέσκο από τις χτεσινές βραδινές ειδήσεις του skai.gr, όπου η εκπρόσωπος της Κομισιόν εμφανίζεται να λέει «δεν μπορώ να πω πότε θα ενεχειρισθεί το κείμενο» -καινοφανές μαργαριτάρι, τύπος ενεστώτα που φτιάχτηκε (κακώς, βέβαια) από τον αόριστο «ενεχειρίσθη» του ενεστώτα «εγχειρίζω».

* Μου έστειλαν την προκήρυξη ενός μεταπτυχιακού στην Δημόσια Ελεγκτική. Διαβάζοντας ότι το πρόγραμμα θα είναι «μερικούς φοίτησης», ελπίζω τα οικονομικά τους να είναι καλύτερα από τα ελληνικά τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , | 158 Σχόλια »

Κανάλια και καναλάρχες

Posted by sarant στο 5 Αύγουστος, 2015

Τις μέρες αυτές γίνεται συζήτηση για το νομοσχέδιο για τις τηλεοπτικές άδειες, και πρόσεξα ότι χρησιμοποιείται πολύ ο όρος «καναλάρχης», όχι μόνο στις ανεπίσημες συζητήσεις αλλά και σε άρθρα εφημερίδων -για παράδειγμα, η Αυγή είχε προχτές άρθρο με τίτλο «Εκβιάζουν με απολύσεις οι καναλάρχες«.

Ο καναλάρχης, βέβαια, είναι ο ιδιοκτήτης τηλεοπτικού σταθμού, καναλιού όπως το λέμε στην καθομιλουμένη. Φυσικά είναι λέξη λαϊκή, αλλά δεν μπορούμε να την πούμε νεολογισμό, αφού λημματογραφείται όχι μόνο στο πρόσφατο Χρηστικό λεξικό της Ακαδημίας, αλλά και στην τρίτη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη (2008), αλλά και στο Αντίστροφο λεξικό της Άννας Συμεωνίδη (2003). Οπότε, όσο κι αν είμαστε αιωνοφάγοι, έναν όρο λεξικογραφημένον εδώ και δώδεκα χρόνια δεν τον λες νεολογισμό -το πολύ να τον πούμε «πρόσφατον όρο», όπως τον είχε χαρακτηρίσει (αλλά πριν από πέντε χρόνια) ο φίλος Νίκος Λίγγρης σε ένα άρθρο του από το οποίο θα αντλήσω υλικό.

Ο καναλάρχης προέρχεται από τη λέξη «κανάλι» και το επίθημα «-άρχης». Κανάλια λέμε τους τηλεοπτικούς σταθμούς και ο όρος, που είναι απόδοση του αγγλικού channel, βρίσκεται μαζί μας από τα πρώτα πρώτα χρόνια της τηλεόρασης, από τα μέσα ή τα τέλη των 60. Η λέξη «κανάλι» είναι δάνειο από τα λατινικά (υπάρχει ήδη το ελληνιστικό κανάλιον, από το canalis).

Το επίθημα -άρχης, που με βάση αυτό πλάστηκε ο καναλάρχης, είναι πολύ παραγωγικό στη νέα ελληνική, για τον σχηματισμό λέξεων που δηλώνουν 1. το πρόσωπο που ασκεί εξουσία κάπου, π.χ. σε πολιτικό ή στρατιωτικό τμήμα: νομάρχης, κοινοτάρχης, σωματάρχης, ταγματάρχης, στρατοπεδάρχης, ή  2. τον δημόσιο λειτουργό που προΐσταται σε υπηρεσία, π.χ. γυμνασιάρχης, δασάρχης, λιμενάρχης, προσωπάρχης, τμηματάρχης, ή  3. τον ιδιοκτήτη αυτού που δηλώνει το α’ συνθετικό, π.χ. εργοστασιάρχης, καταστηματάρχης -και εδώ ανήκει και ο καναλάρχης. Στο ΛΚΝ βρίσκουμε πάνω από πενήντα όρους με -άρχης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 201 Σχόλια »

Ηλιοστασιακά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2015

Οι αστρονομούντες θα μας πουν πότε ακριβώς, πάντως ή σήμερα ή αύριο ή μεθαύριο έχουμε το θερινό ηλιοστάσιο, τη μεγαλύτερη μέρα της χρονιάς, που από τα πανάρχαια χρόνια είχε ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους, οπότε είπα να αποκαλέσω έτσι τα μεζεδάκια μας. Και για να προλάβω σχόλια, η λέξη «ηλιοστασιακός» φαίνεται να υπάρχει, αφού την καταγράφει τουλάχιστον το ηλελεξικό της live-pedia, ενώ τη βρίσκω επίσης σε αστρολογικά συμφραζόμενα. [Με ειδοποίησαν ότι το ηλιοστάσιο θα είναι αύριο 21/6 στις 19.38 ώρα Ελλάδος -δηλαδή την ώρα της συγκέντρωσης στο Σύνταγμα].

redishΑρκετά μεζεδάκια θα μπορούσε να ψαρέψει κανείς από τα ομοιόμορφης κατασκευής μικρά πλακάτ που κρατούσαν αρκετοί από τους διαδηλωτές της συγκέντρωσης των φιλοευρωπαϊστών την περασμένη Πέμπτη (λες κι εμείς είμαστε αντιευρωπαϊστές, αλλά τέλος πάντων).

Το καλυτερότερο πάντως είναι αυτό που βλέπετε αριστερά, που καταφέρνει να στριμώξει αρκετά λάθη σε έξι λέξεις. Υποθέτω πως ήθελε να πει reddish αντί για redish, κοκκινωπό δηλαδή (και όχι κόκκινο -θυμίζει λίγο εκείνο το κοκκινομπορντοροδί της κυρίας που πουλάει χαλιά) αλλά το cliantel είναι πολλαπλό λάθος διότι δεν είναι σαφές ποια λέξη ήθελε να βάλει ο αστοιχείωτος που το έγραψε. Πελατειακό κράτος, αλλά τότε είναι clientelist, διότι το client state είναι άλλο πράγμα.

Δύσκολες λέξεις, κίνδυνος για λάθη. Καλά έκανε ο άλλος που διάλεξε το πλακάτ No to Stalinism.

.

* Και πόσοι τάχα πήραν μέρος στη συγκέντρωση εκείνη; Εδώ η Lifo είχε την απάντηση που πάει με όλα, αφού στην αρχική μορφή του άρθρου της μίλησε για «Ευάριθμο πλήθος στην πλατεία Συντάγματος». Ύστερα, κάποιος άνοιξε το λεξικό, είδε ότι «ευάριθμος» σημαίνει «ολιγάριθμος», και το διόρθωσαν. Για του λόγου το αληθές:

lifosynt2

* Συνεχίζουμε με άλλα θέματα και με ένα εισαγόμενο μαργαριτάρι. Γιατί εισαγόμενο; Διότι στην αγγλική έκδοση του Πρώτου Θέματος γράφτηκε κάτι για το σουβλάκι που φτιάχνεται με εισαγόμενο (σε μεγάλο βαθμό) κρέας, και εκεί διαβάζουμε ότι A large portion of souvlaki meet is imported. Πέρα από αυτό, το άρθρο μιλάει, αν κατάλαβα καλά, για γύρο, ενώ η φωτογραφία έχει καλαμάκια (με την αθηναϊκή έννοια του όρου).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , , | 286 Σχόλια »

Είναι βιώσιμο το ελληνικό χρέος;

Posted by sarant στο 11 Φεβρουαρίου, 2015

Η ερώτηση αυτή ακούγεται συνεχώς τον τελευταίο καιρό και ένα σωρό άρθρα έχουν γραφτεί για τη βιωσιμότητα του χρέους, ερώτηση πολύ επίκαιρη ειδικά σήμερα, που πραγματοποιείται η έκτακτη συνεδρίαση της Ευρωομάδας.

Από πρώτη ματιά, φαίνεται όχι απλώς δυσβάστακτο αλλά αβάσταχτο το βάρος του ελληνικού χρέους, τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και ως ποσοστό του ΑΕΠ. Από την άλλη, σωστά υποστηρίζουν κάποιοι ότι το ζητούμενο δεν είναι η πλήρης εξόφληση του χρέους, αλλά η συγκράτησή του, ο περιορισμός του σε διαχειρίσιμα επίπεδα. Ωστόσο, η τωρινή διευθέτηση, που στηρίζεται στη δέσμευση της προηγούμενης κυβέρνησης ότι η χώρα θα πετυχαίνει συνεχώς θηριώδη πρωτογενή πλεονάσματα (πάνω από 4% επί πολλά συναπτά έτη), ασφαλώς φαίνεται ανέφικτη και αυτό το αναγνωρίζουν όλοι σχεδόν. Άρα, από την άποψη αυτής της διευθέτησης το χρέος είναι μη βιώσιμο.

Μπορείτε να επιχειρηματολογήσετε υπέρ ή εναντίον αυτής της θέσης -αλλά δεν είναι αυτό το βασικό αντικείμενο του άρθρου. Ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε, κι έτσι η ερώτηση του τίτλου, αν και κάπως παραπλανητική στη διατύπωσή της, έχει γλωσσικό χαρακτήρα.

Για να την θέσω αλλιώς, είναι σωστό να χρησιμοποιούμε τον όρο «βιώσιμος» για το χρέος μιας οποιασδήποτε χώρας ή πρόκειται για σολοικισμό;

Αφορμή παίρνω από ένα άρθρο του Γ. Μπαμπινιώτη στο Βήμα της Κυριακής που μας πέρασε, με τίτλο «Τα Ελληνικά της πίκρας» (στίχος του Ελύτη), στο οποίο ο καθηγητής εξετάζει τρεις «πικρές» λέξεις που έχουν γίνει επίκαιρες τα τελευταία χρόνια: κρίση, βιώσιμο χρέος, τρόικα. Συμφωνώ με όσα λέει για την τρόικα και έχω μια δευτερεύουσα διαφωνία σε σχέση με την κρίση (όπως λέω και εδώ). Για τον όρο «βιώσιμο χρέος», ο κ. Μπαμπινιώτης έχει σοβαρές ενστάσεις, που τις αναδημοσιεύω εδώ:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μεταφραστικά, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 185 Σχόλια »