Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Νίκος Φωκάς’

Δυο ποιήματα για τη γλώσσα που αλλάζει

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2014

Τον παλιό καιρό, στον μεσοπόλεμο ας πούμε, πολλές καθημερινές εφημερίδες δημοσίευαν κάθε μέρα στη δεύτερη (συνήθως) σελίδα τους και ένα ποίημα, συνήθως Έλληνα ποιητή, αν και όχι σπάνια και ξένο μεταφρασμένο. Τα περισσότερα απ’ τα ποιήματα αυτά ήταν ήδη εκδομένα, αλλά ανάλογα με το μεράκι και τις γνωριμίες του υπεύθυνου της στήλης δημοσιεύονταν κι ανέκδοτα ποιήματα πότε-πότε: κάμποσα του Φιλύρα, ας πούμε, έχουν βρεθεί από αναδιφήσεις σε δεύτερες σελίδες.

Η συνήθεια αυτή συνεχίστηκε και μεταπολεμικά -ας πούμε στη «Μακεδονία», τουλάχιστον ως και τη δεκαετία του 1960, αλλά στα νεότερα χρόνια έχει σχεδόν χαθεί. Όχι ολότελα όμως. Υπάρχει μία καθημερινή εφημερίδα που δημοσιεύει κάθε μέρα ένα νεοελληνικό ποίημα, και μαλιστα στο κυριακάτικο το φύλλο της τα ποιήματα είναι ανέκδοτα και δημοσιεύονται κάτω από τον γενικό τίτλο «Ποιήματα που τώρα γράφ0νται».

Η εφημερίδα αυτή που αποτελεί την τιμητικήν εξαίρεση είναι η Αυγή, με την οποία έχω την τιμή να συνεργάζομαι κι εγώ. Κάθε μήνα, τα ποιήματα που δημοσιεύονται τα διαλέγει κι ένας «ανθολόγος του μήνα». Το μόνο στο οποίο διαφωνώ είναι πως τα ποιήματα δημοσιεύονται σε πολυτονικό, κάτι που μου φαίνεται περιττό (και που, παλιότερα, προκαλούσε διάφορα τεχνικά προβλήματα και απόλυτα δικαιολογημένες ενστάσεις και άλλων). Αλλά, έτσι γι’ αλλαγή, σήμερα δεν θα εστιαστώ στα αλεξαντριανά σκουληκάκια (όπως τα αποκαλούσε ένας από τους στυλοβάτες της Αυγής, ο Τάσος Βουρνάς).

Λοιπόν, για τον τρέχοντα μήνα, τον Νοέμβριο του 2014, οι ανθολόγοι κατ’ εξαίρεση είναι δύο, οι φίλοι Κώστας Κουτσουρέλης και Σοφία Κολοτούρου, που μαζί επιμελούνται και το ιστολόγιο Παμπάλαιο νερό, που δημοσιεύει ποιήματα σε παραδοσιακό (ισόμετρο) στίχο και που μ’ αρέσει πολύ. Στην Αυγή, οι δυο συνανθολόγοι δημοσιεύουν αυτό τον μήνα σατιρικά και κωμικά ποιήματα, με την ευρύτερη έννοια του όρου, σχεδόν όλα γραμμένα τα τελευταία 30 χρόνια.

Χτες, ο Κώστας Κουτσουρέλης ανέβασε και στο Φέισμπουκ το παρακάτω ποίημα του Νίκου Φωκά, που είχε μόλις δημοσιευτεί και στην εφημερίδα. Το αναδημοσιεύω χωρίς δασείες και περισπωμένες και σύμφωνα με τη σημερινήν ορθογραφία:

Ραδιόφωνο

Χαμήλωσα στο ελάχιστο τον ήχο
κι οι πρόστυχες φωνές αυτοστιγμεί
ακούγονται σαν ψίθυρος αγνές·
σαν ψίθυρος μαζί με τις φωνές
οι γλωσσικοί βιασμοί κι οι ξενισμοί
που δεν απαριθμούνται σ’ ένα στίχο.

Διότι αν πρέπει να ‘χω τέτοια γλώσσα
με σόου τζάκποτ ζάπινγκ και τι-βι
την καταργώ καλύτερα εντελώς
κι ας μείνει μόνο ως ψίθυρος απλός
μιας πίστης υπενθύμιση ακριβή
καθώς κοιτώ τα σύννεφα στην Όσσα.

ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ
Πλανόδιον, τχ. 21, 1994

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Εφημεριδογραφικά, Μεταφραστικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 83 Σχόλια »

Τρία κι ένα λευκά άλμπατρα

Posted by sarant στο 3 Δεκεμβρίου, 2010

Τις προάλλες που συζητήσαμε για «λεξικά που διαβάζονται», η συζήτηση είχε ξεκινήσει από το βιβλίο Word Histories του J. Ayto, που το είχε αναφέρει σαν παράδειγμα τέτοιου βιβλίου, τερπνού και εγκυρου, ο φίλος που μου έστειλε το ηλεμήνυμα. Στο βιβλίο αυτό, που περιέχει ενδιαφέρουσες ετυμολογίες, τερπνά δοσμένες σαν ιστορίες (αγγλικών) λέξεων, υπάρχει και η ιστορία της λέξης albatross, του άλμπατρος.

Στα νέα ελληνικά, πρόκειται φυσικά για δάνειο, μάλλον από τα γαλλικά ή τα αγγλικά, όμως σύμφωνα με την άποψη του Ayto η απώτερη προέλευση της λέξης είναι ελληνική, από τη λέξη κάδος. Η ιστορία της λέξης είναι μια σαγηνευτική περιπλάνηση στο χώρο, το χρόνο και τις σημασίες.

Η αρχαία ελληνική λέξη κάδος, με σημασία παρόμοια με τη σημερινή, πέρασε στα αραβικά ως kadus, διατηρώντας τη σημασία της. Τώρα μπαίνει στην εικόνα ο πελεκάνος: για το πουλί αυτό πίστευαν ότι γεμίζει το μεγάλο στόμα του με νερό και το μεταφέρει για να ποτίσει τα μικρά του. Γι’ αυτό άλλωστε και στα αραβοπερσικά είχε την ονομασία saqqa (= νερουλάς). Λοιπόν, αυτό το πουλί με το τεράστιο, μεγάλο σαν κάδο, στόμα, ονομάστηκε, πράγμα καθόλου παράλογο, al-kadous, «το πουλί-κάδος» θα λέγαμε. Η λέξη ταξιδεύει προς τη Δύση και φτάνει στα πορτογαλικά και με τις δυο σημασίες: alcatruz λέγεται ο κάδος του πηγαδιού, και alcatraz ο κορμοράνος ή ο πελεκάνος (όπως συνήθως, το αραβικό άρθρο αλ ενσωματώθηκε στη δανεισμένη λέξη). Από εκεί, η λέξη περνάει στα αγγλικά, όπου πλέον σημαίνει όχι μόνον τον πελεκάνο ή τον κορμοράνο αλλά και το άλμπατρος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μεταφραστικά, Παράλληλα κείμενα | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 127 Σχόλια »