Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ναπολέων Λαπαθιώτης’

Εμμανουήλ Κριαράς (1906-2014)

Posted by sarant στο 24 Αυγούστου, 2014

Αθάνατος θα μείνει σίγουρα, αλλά τελικά δεν ήταν απέθαντος, όπως είχαμε πιστέψει. Ο καθηγητής Εμμανουήλ Κριαράς έφυγε από τη ζωή προχτές το βράδυ, αφού πρόλαβε να δει τα δοκίμια του 19ου τόμου του Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας, του έργου που ο ίδιος είχε ξεκινήσει και που μπορεί να θεωρηθεί το έργο ζωής του. Ο άγιος Κριαράς, συνήθιζα να τον αποκαλώ, επειδή πρωτοστάτησε στην καθιέρωση του μονοτονικού και βοήθησε να απαλλαγούν οι νεότερες γενιές από τον βραχνά των μακρών και των βραχέων σε μια γλώσσα που δεν κάνει τέτοιες διακρίσεις. Όπως μου είχε πει ένας κοινός γνωστός, όταν είχε δει τον χαρακτηρισμό αυτό (στο βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων) είχε σχολιάσει «Ακόμα δεν πέθανα και βιάζονται να με κάνουν άγιο», ή κάτι τέτοιο.

Οπότε, το σημερινό άρθρο θα είναι αφιερωμένο στη μνήμη του Εμμανουήλ Κριαρά κι ελπίζω να τιμήσουμε τη μνήμη του περισσότερο απ’ ό,τι ο ημιμαθής πρωθυπουργός μας, που αποκάλεσε τον μεγάλο νεκρό «καθηγητή της φιλοσοφίας«, χωρίς απ’ όσο ξέρω κάποιος σύλλογος φιλολόγων να διαμαρτυρηθεί για την απρέπεια.

Διάλεξα να δημοσιεύσω εδώ αποσπάσματα από δυο νεανικά κείμενα του Κριαρά, που τα έγραψε πριν από 82 χρόνια, δηλαδή το 1932, τότε που υπέγραφε «Μανόλης Κριαράς». Πρόκειται για έναν διαξιφισμό που είχε, μέσα από τις στήλες της Νέας Εστίας, με τον αγαπημένο μου ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη. Ο Λαπαθιώτης υποστήριζε ασαφώς τη «μουσικότητα στη γλώσσα» ενώ ο Κριαράς επέμενε ότι αυτό είναι χαρακτηριστικό του ατομικού ύφους και όχι της γλώσσας. Επίσης, ενδιαφέρουσες σκέψεις ανταλλάσσουν σχετικά με το ρόλο που διαδραματίζουν λογοτέχνες και γλωσσολόγοι στη διαμόρφωση της γλώσσας.

Πρώτη επιστολή, Κριαράς στη Νέα Εστία, τχ. 137 (1.9.1932, σελ. 939)

¨Μουσική», «ευφωνία», κ.ά.

Τον κ. Λαπαθιώτη τον εχτιμώ ως διαλεχτό ποιητή και διανοούμενο. Αυτό βέβαια δε μ’ εμποδίζει ν’ ανασκευάσω μερικά σημεία απ’ όσα έγραψε στο προηγούμενο τεύχος (αρ. 135, σελ. 827κ.ε.) της «Νέας Εστίας», απαντώντας σ’ ένα σημείο της κριτικής του κ. Ν.Α.[νδριώτη] για το βιβλίο του κ. Γιαννίδη «Γλωσσικά Πάρεργα», που ατομικά τον αφορούσε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Δημοτικισμός, Εις μνήμην, Λαπαθιώτης, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , | 130 Σχόλια »

Ποιήματα για τη μέρα της ποίησης

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2014

Σήμερα είναι η πρώτη μέρα της άνοιξης [μου λένε ότι φέτος η άνοιξη άρχισε από χτες], είναι όμως και η Παγκόσμια μέρα της ποίησης, και το ιστολόγιο, που διακηρυγμένα έχει ως αντικείμενο «τη γλώσσα, τη λογοτεχνία» και μετά όλα τα άλλα, έχει κι άλλες χρονιές τιμήσει τη μέρα -ας πούμε πρόπερσι είχα δημοσιεύσει ένα ποιητικό κουίζ. Φέτος λέω να κάνω κάτι πιο απλό, περίπου σαν κι αυτό που είχα κάνει το 2010, όταν έβαλα ένα αθησαύριστο ποίημα του Λαπαθιώτη και σας ζήτησα να προσθέσετε ποιήματα της επιλογής σας, κατά προτίμηση όχι πολύ γνωστά.

Για τη σημερινή ανάρτηση, θα παρουσιάσω τρία αγκούγκλιστα ποιήματα, δηλαδή που δεν υπάρχουν στο Διαδίκτυο ή τουλάχιστον δεν βγαίνουν αν κάνεις αναζήτηση στο Γκουγκλ -δεν βγαίνουν, να διευκρινίσω, τώρα που γράφω το άρθρο, διότι, όπως έχω πει χίλιες φορές και πιο πρόσφατα προχτές, σε λίγες ώρες από τώρα τα ποιήματα αυτά θα γκουγκλίζονται, αφού θα τα έχει καταγράψει το αδηφάγο και παντεποπτικό μάτι του γκουγκλ· αλλά αυτός είναι ο σκοπός μου, να αυξηθεί έστω και λίγο η παρουσία της ποίησης στο Διαδίκτυο.

Ωστόσο, για να το κάνω αυτό χρειάστηκε να ψάξω κάμποσην ώρα, ν’ ανοίξω κιτάπια -δεν έχουν όλοι τον δική μου την πετριά. Οπότε, ενώ σας προσκαλώ να βάλετε στα σχόλια ένα ή περισσότερα ποιήματα που αγαπάτε, δεν βάζω σαν όρο να μην γκουγκλίζονται. Αν τα ποιήματα που διαλέξατε δεν είναι και πολύ γνωστά, αυτό αρκεί’ αν δεν γκουγκλίζονται, ακόμα καλύτερα. Και γνωστά να είναι, δεν θα χαλάσουμε τις καρδιές μας, άλλωστε είναι και υποκειμενικό το τι είναι γνωστό -ε, δεν θα βάλετε και την Ιθάκη, φαντάζομαι 🙂

Εγώ θα ξεκινήσω με ένα ποίημα του Λαπαθιώτη, βέβαια. Επειδή όμως ο Λαπαθιώτης έχει έντονη παρουσία στο Διαδίκτυο -είναι άλλωστε από τους περισσότερο μελοποιημένους ποιητές μας- δυσκολεύτηκα αρκετά να βρω κάποιο δικό του που να μ’ αρέσει και να μην υπάρχει ήδη στον κυβερνοχώρο.

Τελικά, βρήκα ένα από τα μάλλον γνωστά του, που με παραξένεψε όταν διαπίστωσα ότι δεν γκουγκλιζόταν, διότι όσο ζούσε ο Λαπαθιώτης είχε αναδημοσιευτεί πολλές φορές. Πρόκειται για ένα νεανικό ποίημα:

ΣΟΥΡΟΥΠΩΝΕΙ

Αργά πάνε στον κάμπο, να πλαγιάσουνε,
στη χλόη, τ’ αρνάκια, ολόλευκα σα χιόνι.
Ο λύκος μες στα μαύρα δάση μούγκρισε,
καιρός να κοιμηθούνε… Σουρουπώνει.

Ένα χλωμό τριαντάφυλλο αναστέναξε.
Το αγκάλιασαν, σα μια μανούλα, οι κλώνοι.
Σπαράξανε γλυκά τα φυλλαράκια του,
καιρός να ξεψυχήσει… Σουρουπώνει.

Αποσταμένος ο ήλιος, πέρα, σέρνεται,
στο βελουδένιο της βραδιάς σεντόνι.
Ερωτικά, οι αφροί το βράχο φίλησαν.
Καιρός του να πεθάνει… Σουρουπώνει.

…Και τώρα, που όλα γέρνουν να πεθάνουνε,
μες στις καρδιές μας, τι ζητάτε, πόνοι;
Το φως, η χλόη, το κύμα, πια, γαλήνεψαν.
Καιρός να κοιμηθείτε… Σουρουπώνει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , | 95 Σχόλια »

Ποδαρικό στα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Ιανουαρίου, 2014

Πρώτο Σάββατο του 2014 σήμερα και κάνουμε ποδαρικό στα μεζεδάκια. Βέβαια, κάποια από τα μεζεδάκια της πιατέλας έχουν μαζευτεί από… πέρσι, από τις τελευταίες φυσικά μέρες του 2013.

Και ξεκινάω με ένα περσινό, μια τραγική είδηση με κωμικό πλεονασμό στη διατύπωσή της: Πρόκειται για 56χρονο επιχειρηματία, ο οποίος αυτοπυροβολήθηκε με όπλο μέσα στο διαμέρισμα όπου διέμενε… Μήπως «αυτοπυροβολήθηκε με πυροβόλο όπλο»;

Κι ένα άλλο, ακόμα πιο παλιό, αλλά τώρα το είδαμε, διότι, όπως ξέρετε, και το φως θέλει κάμποσο καιρό για να ταξιδέψει. Νέος υπερκαινοφανής αστέρας (ελληνιστί σουπερνόβα) εμφανίστηκε στο στερέωμα της Νομανσλάνδης, ονομαζόμενος Νεφέλωμα Καβούρι. Οι κοινοί θνητοί το ξέρουν ως «νεφέλωμα Καρκίνος» ή «νεφέλωμα του Καρκίνου».

Με εκνευρίζει που διάφοροι γράφουν στο λατινικό αλφάβητο απλούστατες ξένες λέξεις για να δείξουν ότι ξέρουν πώς γράφονται, αλλά το βρίσκω κωμικό όταν τις γράφουν λάθος, αποδεικνύοντας πως είναι ημιμαθείς. Τελευταίο παράδειγμα, από το προπύργιο της ημιμάθειας, το protagon, όπου και ο τίτλος: Michele εναντίον Τομπούλογλου. Αν όμως αναφέρεστε στον Μιχάλη Λιάπη, κι αν θεωρείτε βλαχουριά να γράψετε «Μισέλ», τουλάχιστον γράψτε τον σωστά, Michel, όχι Michele, που είναι γυναικείο όνομα (με αξάν, Michèle, αν είναι γαλλικό, με ένα ή δύο l στα αγγλικά). Προσέξτε πάντως ότι με τη λατινογραφή δεν ξεμπερδεύουμε, διότι ένα σκέτο Michel δεν ξέρουμε αν εννοεί τον Μισέλ ή τον Μίτσελ (τον προπονητή του Ολυμπιακού, ας πούμε).

* Το πρωτοχρονιάτικο κύριο άρθρο του Βήματος (τουλάχιστον στην ηλέκδοση) είχε τον τίτλο «Από την επανεθεμελείωση στην ανοικοδόμηση«.  Στο μεταξύ το είδαν και το διόρθωσαν, αν και ο μαργαριταρένιος τίτλος έχει αναπαραχθεί σε άλλους ιστότοπους. Ωστόσο, μέσα στο άρθρο δεν διόρθωσαν την «επαναθεμελείωση», ούτε το φοβερό «νέα οικονομική βάση,υγιέστερη της προηγούμενης προβληματικής και μη υπερασπιζόμενης από οπουδήποτε και από οποιονδήποτε». (Από τη στιγμή που το υπερασπίζομαι έχει ενεργητική σημασία δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τη μετοχή με παθητική σημασία). Όσο για το περιεχόμενο του άρθρου, αξίζει να αναδημοσιεύσω το σχόλιο ενός αναγνώστη:

‘Στις υπερβολές σας κυριολεκτικά ξεπεράσατε κι εμένα…’ Hieronymus Carl Friedrich von Münchhausen

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 151 Σχόλια »

Αγαπητέ Στρατή Μυριβήλη

Posted by sarant στο 24 Νοεμβρίου, 2013

Κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες, από τις εκδόσεις της Εστίας, το βιβλίο της κυρίας Νίκης Λυκούργου, «Αγαπητέ Στρατή…«, που περιέχει τέσσερις μελέτες σχετικές με τη ζωή και το έργο του συγγραφέα Στρατή Μυριβήλη, μελέτες που βασίζονται σε επιστολές που περιέχονται στο αρχείο Μυριβήλη. Η Νίκη Λυκούργου, που δίδασκε μέχρι πρόσφατα στο τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ, έχει ασχοληθεί επί σειρά ετών με τον Μυριβήλη και με το αρχείο του. Το βιβλίο θα το αναζητούσα έτσι κι αλλιώς, γιατί μου αρέσει να διαβάζω αλληλογραφία συγγραφέων, πολύ περισσότερο που ο Μυριβήλης με ενδιαφέρει ιδιαίτερα και ο ίδιος αλλά και λόγω της καταγωγής του από τη Μυτιλήνη, όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε ο πατέρας μου -με την ευρύτερη έννοια, κι εγώ Μυτιληνιός λογαριάζομαι.

Ένας λόγος παραπάνω να με ενδιαφέρει το βιβλίο ήταν ότι μια μελέτη εξετάζει την αλληλογραφία Λαπαθιώτη-Μυριβήλη, ενώ μια άλλη έχει να κάνει με την αλληλογραφία Κοτζιούλα-Μυριβήλη, δηλαδή με δυο αγαπημένους μου συγγραφείς που τους μελετώ εδώ και χρόνια. Η τρίτη μελέτη, που δίνεται σε επίμετρο, εξετάζει τις πρώτες μεταφράσεις της Ζωής εν Τάφω, του μυθιστορήματος που καθιέρωσε τον Μυριβήλη, ενώ η πρώτη παρουσιάζει μιαν ανέκδοτη επιστολή του Αλέξανδρου Παπαναστασίου προς τον Μυριβήλη, γραμμένη κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες, όταν ο πολιτικός ήταν κρατούμενος και υπόδικος ύστερα από το κίνημα του 1935.

Οι μελέτες που απαρτίζουν το βιβλίο βασίζονται σε προηγούμενες ανακοινώσεις και δημοσιεύσεις της συγγραφέα, που όμως ήταν διεσπαρμένες σε μάλλον δυσεύρετα έντυπα κι έτσι απρόσιτες σε όποιον δεν είναι ταχτικός θαμώνας των βιβλιοθηκών. Επιπλέον, με την ευκαιρία της δημοσίευσής τους σε βιβλίο, η συγγραφέας ξαναδούλεψε το υλικό, πρόσθεσε πλούσιον υπομνηματισμό και επικαιροποίησε τις αναφορές της, προσφέροντας υποδειγματική δουλειά. Και βέβαια, η Ν. Λυκούργου δεν περιορίζεται στο να παρουσιάσει τις επιστολές που αντάλλαξαν, αλλά σκιαγραφεί και τη σχέση των δυο ανθρώπων, τη σχέση δηλαδή του Μυριβήλη με τον Αλέξ. Παπαναστασίου, τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη και τον Γιώργο Κοτζιούλα.

Το κακό με την αλληλογραφία των λογοτεχνών είναι ότι στο αρχείο του καθενός υπάρχουν συνήθως μόνο οι επιστολές που έλαβε ο λογοτέχνης από τους ομοτέχνους του, και όχι εκείνες που έστειλε, εκτός αν είχε κρατήσει αντίγραφο -αλλά αυτό σπάνια γινόταν. Έτσι, για να παρουσιαστεί η πλήρης εικόνα της αλληλογραφίας δύο λογοτεχνών πρέπει να γίνει συγχώνευση υλικού από δύο αρχεία, κάτι που δεν είναι πάντοτε εύκολο. Ας πούμε, στο αρχείο Λαπαθιώτη που απόκειται στο ΕΛΙΑ δεν υπάρχει καμιά επιστολή του Μυριβήλη και γενικά υπάρχουν ελάχιστες επιστολές. Από άλλη πηγή έχει βρεθεί μία επιστολή Μυριβήλη προς Λαπαθιώτη, αλλά για να συμπληρωθεί το παζλ θα πρέπει να περιμένουμε να αξιοποιηθεί κάποτε το μυθικό αρχείο Λαπαθιώτη που κατέχουν οι αδελφοί Παπανδρέου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Επιστολές, Μυτιλήνη, Μικροφιλολογικά, Παρουσίαση βιβλίου, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 51 Σχόλια »

Σατιρικοί στίχοι για την 4η Αυγούστου

Posted by sarant στο 5 Αυγούστου, 2013

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, 4η Αυγούστου, στην κυριακάτικη Αυγή, επετειακά, αντί για τη συνηθισμένη μου στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» και βασίζεται σε ένα παλιότερο επετειακό άρθρο του ιστολογίου. Οπότε το δημοσιεύω εδώ σήμερα, έστω κι αν η επέτειος πέρασε -πείτε ότι διαβάζετε την χτεσινή εφημερίδα, καλοκαίρι είναι στο κάτω κάτω. Σε αντιστάθμισμα για το ανεπίκαιρο, έχω προσθέσει στο άρθρο αφενός κάποιους συνδέσμους και αφετέρου ένα αυτόγραφο σατιρικό του Λαπαθιώτη (στον οποίο κατά σύμπτωση ήταν αφιερωμένο το χτεσινό άρθρο) που το είχα ξεχάσει.

1-sarantakosswstoΤο καθεστώς της 4ης Αυγούστου ήταν τυχερό, με την έννοια ότι δεν είχε το συνηθισμένο κακό τέλος των δικτατοριών, αλλά έπεσε μετά τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα. Δεν πέρασε έτσι από φάση ανοιχτής παρακμής, ενώ τα κοσμοϊστορικά γεγονότα που ακολούθησαν, ο πόλεμος και η Κατοχή, το μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης, ο Εμφύλιος Πόλεμος, βοήθησαν στο να ξεχαστεί η δικτατορία, όσο κι αν η γύμνια του καθεστώτος ήταν φανερή (δείτε, ας πούμε, τι λέει ο Σεφέρης στο Πολιτικό Ημερολόγιο για την ποιότητα των τεταρταυγουστιανών που είχαν τοποθετηθεί σε καίριες κρατικές θέσεις).

Για τον ίδιο λόγο, δεν είναι πολλοί οι σατιρικοί στίχοι για την 4η Αυγούστου. Σατιρικά έντυπα κυκλοφορούσαν βέβαια, αλλά η λογοκρισία δεν άφηνε καμιά χαραμάδα για κριτική. Να πούμε παρεμπιπτόντως ότι σε ένα από αυτά τα έντυπα, τον Διαδοσία, δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το τραγούδι της 4ης Αυγούστου, το γνωστό «Γιατί χαίρεται ο κόσμος και χαμογελά πατέρα», που αποδίδεται στον θεατρικό συγγραφέα και ευθυμογράφο Τίμο Μωραϊτίνη. Ο γιος του πάντως, ο δημοσιογράφος Γιώργος Μωραϊτίνης, υποστηρίζει, με πειστικά επιχειρήματα, ότι πρόκειται για παλιούς επιθεωρησιακούς στίχους γραμμένους για την 25η Μαρτίου, που το καθεστώς τούς οικειοποιήθηκε χωρίς να ρωτήσει τον στιχουργό (και πράγματι οι εικόνες του τραγουδιού είναι ανοιξιάτικες, όχι αυγουστιάτικες).

Πάντως, όπως θυμόμαστε και από την πιο πρόσφατη χούντα του 1967, σε συνθήκες δικτατορίας ακόμα και ο παραμικρός υπαινιγμός παίρνει διαστάσεις. Η Βαρβάρα, το ρεμπέτικο του Παναγ. Τούντα, μπορεί να ήταν απλώς ένα από τα πολλά ρεμπέτικα με πονηρούς στίχους:

«Η Βαρβάρα κάθε βράδυ στη Γλυφάδα ξενυχτάει
και ψαρεύει τα λαβράκια, κεφαλόπουλα, μαυράκια

[…]

Ένας κέφαλος βαρβάτος, όμορφος και κοτσονάτος
της Βαρβάρας το τσιμπάει, το καλάμι της κουνάει
Μα η Βαρβάρα δεν τα χάνει, τον αγκίστρωσε, τον πιάνει
τον κρατά στα δυο της χέρια και λιγώνεται στα γέλια».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Σατιρικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 51 Σχόλια »

Εδώδιμα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2013

Ο τίτλος μπορεί να σας φανεί πλεονασμός, αφού τα μεζεδάκια εξορισμού πρέπει να είναι εδώδιμα, φαγώσιμα δηλαδή, αλλιώς δεν έχουν λόγο ύπαρξης -αλλά ο τίτλος δόθηκε για να τιμήσει ένα θηριώδες μαργαριτάρι, που μόλις χτες διέπραξε ένας επιφανής πολιτικός, ο πρώην υπουργός Οικονομικών Αλ. Παπαδόπουλος, ο οποίος σε άρθρο του, όπως διαβάζω στο in.gr, μιλάει για «κύματα εισαγόμενης και εδωδίμως καλλιεργούμενης εσχάτως αισιοδοξίας». Το λάθος θα το χρεώσουμε στον τ. υπουργό, αφού υπάρχει και στην προσωπική του ιστοσελίδα. Και βέβαια, «εγχωρίως» ήθελε να γράψει ο κ. Παπαδόπουλος, αλλά παρασύρθηκε από το «εδώ» της λ. εδώδιμος και νόμισε, ελπίζω φευγαλέα, ότι «εδώδιμος» σημαίνει «αυτός που είναι από εδώ».

Κακά τα ψέματα, η λέξη «εδώδιμος» δεν έχει ετυμολογική διαφάνεια, δεν φαίνεται από πού προέρχεται, αν και υπάρχει μια λέξη συγγενική της που τη χρησιμοποιούμε, τα εδέσματα. Ίσως να υπάρχει κι ένας άλλος λόγος που μπλέκονται τα εδώδιμα με τα εγχώρια: οι πινακίδες των παλιών μπακάλικων έγραφαν συχνά «Εδώδιμα – Αποικιακά», κι αφού τα αποικιακά είδη έρχονται από μακρινά μέρη, εύλογο είναι να υποθέσουμε πως τα «εδώδιμα» είναι… από εδώ. Οπότε, θα συγχωρούσαμε το λάθος στον κ. Γιώργο Καρατζαφέρη, που επίσης το διέπραξε, διότι στο κάτω-κάτω της γραφής είναι ασπούδαχτος ο άνθρωπος, με λίγη ή πολλή καλή θέληση το συγχωρούμε και στον κ. Πέτρο Τατούλη, που ίσως επηρεάστηκε επειδή ο κ. Καρατζαφέρης τον είχε στηρίξει στις εκλογές -αλλά σε κοτζάμ Αλέκο Παπαδόπουλο, στυλοβάτη του εκσυγχρονισμού απ’ όπου κι αν προέρχεται;

Θα μου πείτε, ένα λάθος δεν σημαίνει τίποτε, και θα συμφωνήσω. Αλλά τότε ας μη λέμε ούτε για τις κάλτσες του Γ. Παπανδρέου, και κυρίως ας τα βλέπει αυτά εκείνος ο ανεκδιήγητος καθηγητής του Παντείου με το περίεργο όνομα που δεν ντρέπεται κάθε τόσο να ξεμπροστιάζει τις ελλιπείς γλωσσικές γνώσεις των μαθητών του (στην πραγματικότητα, εκθέτει και την δική του κακή διδασκαλία), διότι αν κάνει τόσο χοντρό λάθος κοτζαμάν πρωτοκλασάτος υπουργός, όχι της πρώτης νιότης (άρα: που διδάχτηκε πολυτονικό και αρχαία από το νηπιαγωγείο), που γράφει κείμενο στην προσωπική του ιστοσελίδα (δηλ. δεν πρόκειται για προφορικό λόγο), τότε έχουμε τάχα ηθικό δικαίωμα να κατηγορήσουμε τον φοιτητή που παρερμηνεύει την αρχαϊκούρα του καθηγητή του;

Από την άλλη, μπορεί η «εδώδιμη αισιοδοξία» του κ. Παπαδόπουλου να μην είναι λάθος. Θα σκέφτηκε ο άνθρωπος, αφού δεν μας έχει μείνει τίποτε άλλο να φάμε, ας χορτάσουμε τουλάχιστον με αισιοδοξία, που την παράγει και σε μεγάλες ποσότητες η βιομηχανία ζεστού αέρα της Συγγρού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Περιαυτομπλογκίες, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , | 92 Σχόλια »

Ένας λησμονημένος ποιητής και μια απρόβλεπτη ρίμα

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2013

Ένας λησμονημένος ποιητής και μια σπάνια ρίμα

MylonΣε ένα ποίημά του, σατιρικό και αυτοσαρκαστικό, γραμμένο το 1937, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης περιγράφει πώς (φαντάζεται ότι) θα αντιδράσουν οι φίλοι και οι γνωστοί του σαν μαθευτεί η είδηση του θανάτου του, ποιοι θα έρθουν στην κηδεία του και τι θα γράψουν οι εφημερίδες και η κριτική. Το ποίημα δεν δημοσιεύτηκε όσο ζούσε ο ποιητής, αλλά σώθηκε χρονοσημασμένο στο τμήμα του αρχείου του που υπάρχει στο ΕΛΙΑ. Αργότερα, ο Άρης Δικταίος συμπεριέλαβε στη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Λαπαθιώτη μια μεταγενέστερη επεξεργασία του ίδιου ποιήματος, συντομότερη και με αρκετές διαφορές.

Όμως στο θέμα αυτό έχω αφιερώσει ειδικό άρθρο, στο οποίο σας παραπέμπω.

Θα εστιάσω τώρα τον φακό σε ένα από τα πρόσωπα που μνημονεύει ο Λαπαθιώτης ανάμεσα σε εκείνους που θα έρθουν στην κηδεία του:

Θα είναι κι ο Μήτσος με το Χάρη,
και πέντε-δέκα συγγενείς,
–κι ο Γιώργος ο Μυλωνογιάννης:
άλλος κανείς, κανείς, κανείς…

Ο Μήτσος είναι ο Παπανικολάου, ο Χάρης είναι ο Σταματίου, ο αρχισυντάκτης του Μπουκέτου. Στη δεύτερη βερσιόν του ποιήματος, οι λιγοστοί πενθούντες γίνονται άξαφνα πολλοί, αλλά τα πρόσωπα αλλάζουν:

Θα είναι ο Άγγελος, ο Χάρης,
ο Κλέων, ο Τάκης, η Λιλή,
ο Γιώργος ο Μυλωνογιάννης,
κι άλλοι πολλοί, πολλοί, πολλοί…

Πάλι αναφέρεται κάποιος Χάρης, αλλά (εικάζω ότι) τώρα πρόκειται για τον Πέτρο Χάρη της Νέας Εστίας, όπως φαίνεται και από τους άλλους συμπενθούντες (Σικελιανό, Κλ. Παράσχο, Τάκη Παπατζώνη, Λιλή Ιακωβίδου).

Ο Μυλωνογιάννης όμως, ο κοινός παράγοντας των δύο εκδοχών, φιγουράρει και σ’ ένα άλλο σημείο της πρώτης εκδοχής του ποιήματος:

Ο Γιώργος ο Μυλωνογιάννης
με σφίξιμο χεριού γερό
θα λέει, αράδα, σ’ όσους βρίσκει:
– Τι φοβερό! Τι φοβερό!…

Και παρατώντας και Σκαρίμπαν,
και στίχους και πολιτική,
και το παιδί του, και το σύμπαν,
θα μου σκαρώσει κριτική!

Η πρωτότυπη ρίμα Σκαρίμπαν-σύμπαν με είχε εντυπωσιάσει όταν πρωτοδιάβασα το ποίημα, και αναρωτήθηκα αν το σύμπαν μπήκε για να βρει ρίμα στον Σκαρίμπα (που αλλιώς μόνο με τη λίμπα και τη μπιρίμπα ριμάρει) ή αν υπήρχε κάποια άλλη, πιο ουσιαστική, αιτία. Απάντηση δεν βρήκα, μέχρι προχτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μικροφιλολογικά, Περιοδικά, Ποίηση, Φιλολογικοί καβγάδες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 53 Σχόλια »

Ένας ψευτοπρίγκιπας πριν από 90 χρόνια

Posted by sarant στο 26 Αυγούστου, 2012

Το σημείωμα αυτό βασίζεται σε παλιότερο άρθρο μου δημοσιευμένο στο περιοδικό «Μικροφιλολογικά» της Λευκωσίας το 2010, αλλά εδώ έχω προσθέσει πολύ επιπρόσθετο υλικό.

Το αρχείο του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη που υπάρχει στο ΕΛΙΑ περιλαμβάνει και αρκετές δεκάδες χειρόγραφα σατιρικά στιχουργήματα, γραμμένα από το 1922 και μετά, που πολλά από αυτά σατιρίζουν την πολιτική και τη λοιπή επικαιρότητα. (Ένα από αυτά, το «Πολιτικόν δελτίον», το είχα παρουσιάσει σε παλιότερο άρθρο).

Ανάμεσα σ’ αυτά υπάρχει και το εξής επίγραμμα:

ΕΠΙΓΡΑΜΜΑ
Επί τη αφίξει του Don Louis de Bourbon!
[Αχ, γιατί να κακομελετήσετε προχθές; …εσείς φταίτε!]

…Ήλθεν πάλιν δα κι ο Πρίγκιψ, ευεργέτης των ανθρώπων,
που για μόνον πριγκιπάτον,
έχει τον πτωχόν του πάτον,
και τον άγει και τον φέρει, από τόπου σ’ άλλον τόπον.

με την Υψηλότητά του, αν τις μείνει κατά μόνας,
ημπορεί ν’ αποκομίσει,
μετά δυνατόν γαμήσι,
ένα πλήθος «παρασήμων», -πιθανόν δε και… βου(ρ)βώνας!

24/8/1922

Τα παράσημα είναι βέβαια τα αφροδίσια νοσήματα. Αν και τα σατιρικά στιχουργήματα του Λαπαθιώτη έχουν εκδοθεί, με εκτενή υπομνηματισμό (Ναπολέων Λαπαθιώτης, Σατιρικοί («Φαιδροί» και «μυλλωμένοι») στίχοι. Επιμέλεια Λευτέρης Παπαλεοντίου. Μικροφιλολογικά Τετράδια 7. Λευκωσία 2009), το πρόσωπο του Πρίγκιπα αυτό παρέμενε αταύτιστο.

Ψάχνοντας στις αθηναϊκές εφημερίδες της εποχής, βρίσκουμε κάποιες πληροφορίες. Στο Έθνος της 24.8.1922 διαβάζουμε το εξής ειδησάκι: Άφιξις Ινφάντου εξ Αγκύρας. Αφίκετο εξ Αγκύρας μέσω Κων/πόλεως ο αδελφός του βασιλέως της Ισπανίας Αλφόνσος Ντε Μπουρμπόν, καταλύσας εις το ξενοδοχείον της Μεγ. Βρετανίας. Ίδια είδηση την επομένη στον Ελεύθερο Τύπο. Στις 27.8.1922 η βασιλόφρων Πρωινή γράφει: Η Α.Μ. ο Βασιλεύς εδέχθη χθες εις ακρόασιν τον ερχόμενον εξ Αγκύρας Ισπανόν πρίγκιπα Λοΐ Ντε Μπουρμπόν. Άρα, λεγόταν και Λουί και Αλφόνσος, διόλου περίεργο για γαλαζοαίματο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Λαπαθιώτης, Πρόσφατη ιστορία, Σατιρικά | Με ετικέτα: , , , , , | 53 Σχόλια »

Ο Γιώργος Κοτζιούλας θυμάται έναν ποιητή του σκιόφωτος

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2012

Λογοτεχνικό θέμα για σήμερα, Κυριακή. Ποιητής γράφει για ποιητή, ο Γιώργος Κοτζιούλας (1909-1956) θυμάται τα πρώτα του βήματα στην Αθήνα, από το 1926 και μετά, τη δουλειά που έπιασε στο περιοδικό Μπουκέτο και τον Μήτσο Παπανικολάου (1900-1943), που ήταν βοηθός αρχισυντάκτη στο λαϊκό αυτό περιοδικό και είχε πάρει υπό την προστασία του τον νεαρό Κοτζιούλα. Φυσικά γίνεται επίσης λόγος για τον Ν. Λαπαθιώτη, φίλο του Παπανικολάου, καθώς και για τις φιλολογικές και άλλες παρέες του μεσοπολέμου.

Μερικά εργοβιογραφικά για τον Παπανικολάου θα βρείτε στον ιστότοπο του ΕΚΕΒΙ. Το κείμενο του Κοτζιούλα δημοσιεύτηκε στην Φιλολογική Πρωτοχρονιά του 1953, αλλά είναι γραμμένο νωρίτερα, γύρω στο 1947, όπως φαίνεται από την πρώτη κιόλας πρόταση, όπου λέει ότι «τον Παπανικολάου τον συναπάντησα πριν από είκοσι χρόνια». Αν είχε ξαναδημοσιευτεί νωρίτερα, δεν το ξέρω. Ευχαριστώ τον φίλο Α. Τ. για την πληκτρολόγηση. Μονοτονίζω και εκσυγχρονίζω ορθογραφία, αλλά στα γαλλικά ονόματα επικρατεί αλαλούμ γιατί αλλού άφησα την παλιά μεταγραφή (π.χ. Μπωντλέρ) κι αλλού όχι. Πρόσθεσα σχόλια, με κόκκινο μελάνι, και συνδέσμους.

Μήτσος Παπανικολάου, ένας ποιητής του σκιόφωτος

Τον Παπανικολάου τον συναπάντησα πριν είκοσι χρόνια, στο περιοδικό «Μπουκέτο», όταν εργαζόταν σαν εσωτερικός μόνιμος συντάκτης. Θυμάμαι λοιπόν, απ’  τις πρώτες μέρες που έπιασα κι εγώ δουλειά στο περιοδικό, πως πηγαίναμε μαζί στο υπόγειο τυπογραφείο της οδού Πετράκη για να δώσει ύλη ή να δει διορθώσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαπαθιώτης, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 49 Σχόλια »

Η μέρα με τα τρία εντεκάρια

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2011

Σήμερα είναι 11 Νοεμβρίου του 2011, μέρα σημαδιακή, που τη γράφουμε 11/11/2011, κι επειδή έχουμε πλέον ξεπεράσει το φόβο του “σφάλματος της χιλιετίας” (το θυμάται κανείς αυτό; ), 11/11/11. Παναπεί, σήμερα είναι η μέρα με τα τρία εντεκάρια, η μοναδική σε τούτον τον αιώνα, οπότε σκέφτηκα να γράψω ένα αρθράκι για να τιμήσω τον αριθμό 11 που έχει σήμερα την τιμητική του (επίσης γιορτάζει ο φίλος μου ο Μηνάς). Οι ταχτικοί θαμώνες ίσως να θυμούνται ότι παρόμοιο άρθρο είχα γράψει και πριν από ένα χρόνο, ένα μήνα και μια μέρα, τότε όμως ήταν η μέρα με τα τρία δεκάρια· κι άλλο ένα, την αντίστοιχη μέρα πρόπερσι, τη μέρα με τα τρία εννιάρια.

Βέβαια, σε αντίθεση με πέρσι και πρόπερσι, η σημερινή μέρα είναι σημαδιακή έτσι κι αλλιώς, γιατί σήμερα προβλέπεται να ορκιστεί κι η νέα κυβέρνηση «ευρείας συνεργασίας», του εξωκοινοβουλευτικού πρωθυπουργού Λουκά Παπαδήμου, που κάποιος υπολόγισε ότι είναι ο ενδέκατος πρωθυπουργός μετά τη μεταπολίτευση, και πράγματι αυτό ισχύει. Ο ενδέκατος πρωθυπουργός, και ο τρίτος εξωκοινοβουλευτικός μετά τον Ιωάννη Γρίβα και τον Ξενοφώντα Ζολώτα το 1989-1990. Κάποιοι μάλιστα είπαν ότι η νέα κυβέρνηση θα ορκιστεί στις 11 το πρωί, ίσως μάλιστα και στις 11.11 της 11.11.11, ώστε να πήξουμε στα εντεκάρια, κάτι πολύ λογικό για μια κυβέρνηση που σχηματίζεται με τη διακηρυγμένη πρόθεση (και δέσμευση) να μας αφήσει στον άσσο. (Μια κυβέρνηση, επίσης, που θα κουβαλάει το στίγμα ότι περιλαμβάνει και υπουργούς από την άκρα δεξιά, αλλά ας προσπεράσουμε προς το παρόν αυτό το πολύ θλιβερό γεγονός).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριθμοί, Ποίηση, Τραγούδια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 104 Σχόλια »

Μία φωτογραφία, δύο λεζάντες

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2011

Θα μπορούσα να το βάλω και κουίζ, αλλά τελικά αποφάσισα να μην σας ταλαιπωρήσω. Κοιτάξτε όμως τη φωτογραφία αυτή και προσπαθήστε να μαντέψετε ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι, γιατί έχουν συγκεντρωθεί, πότε περίπου τραβήχτηκε η φωτογραφία. Η σωστή απάντηση -ή ίσως οι σωστές απαντήσεις- δίνονται στη συνέχεια, κάτω από τη φωτογραφία, οπότε μη βιαστείτε να προχωρήσετε αν θέλετε να λύσετε το αίνιγμα.

Ποιοι είναι και γιατί μαζεύτηκαν;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Πρόσφατη ιστορία, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 48 Σχόλια »

Ο Κεραυνός του Κ. Βάφη

Posted by sarant στο 31 Ιουλίου, 2011

Ο Καβάφης είναι ο ποιητής μας που τα ποιήματά του έχουν παρωδηθεί περισσότερο από κάθε άλλον -και με μεγάλη διαφορά. Ο όρος «παρωδία» εδώ είναι αναγκαστικά πολύ ευρύς -ίσως θα έπρεπε να τον κρατήσουμε μόνο για τις περιπτώσεις όπου αυτό γίνεται με αποκλειστικό σκοπό τη σάτιρα, συχνά και του ίδιου του ποιητή, ενώ τις άλλες περιπτώσεις, όπου το ποίημα γράφεται  «με τον τρόπο» του ποιητή, και που μπορεί να αποτελούν ακόμη και φόρο τιμής, να τις πούμε «μιμήσεις». Μια άλλη διάκριση είναι ανάμεσα στις παραφράσεις, δηλαδή τις παρωδίες που ακολουθούν πιστά ένα συγκεκριμένο ποίημα, αλλάζοντας φυσικά κάποιες λέξεις, όπως εδώ ο Γιώργος Κοροπούλης και ο Αλλού Φαν Μαρξ στους Ιδανικούς αυτόχειρες, και σε εκείνες που απλώς εμπνέονται από το ύφος του ποιητή.

Αλλά ας γυρίσουμε στον Καβάφη. Έλεγα ότι έχει παρωδηθεί περισσότερο από κάθε άλλον. Το 1997 ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος συγκέντρωσε σε βιβλίο 170 παρωδίες καβαφικών ποιημάτων, τις περισσότερες από επώνυμους λογίους, ενώ ο καθηγητης Ξ. Κοκόλης έχει εκδώσει δικό του βιβλίο με τριάντα καβαφικές παρωδίες (του τύπου της παράφρασης). Οι πρώτες χρονολογικά καβαφικές παρωδίες που συγκέντρωσε ο Δασκαλόπουλος είναι εχθρικές προς τον ποιητή. Ίσως η καλύτερη ή γνωστότερη από αυτές να είναι η ακόλουθη του Φώτου Πολίτη (1923):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Καβαφικά, Πρόσφατη ιστορία, Παρωδίες, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 73 Σχόλια »

Πού τραβάει η ποίηση – εξήντα χρόνια μετά

Posted by sarant στο 10 Ιουλίου, 2011

Έχω ξαναγράψει για τον ποιητή Γιώργο Κοτζιούλα (1909-1956), τόσο εδώ στο ιστολόγιο όσο και στον παλιό μου ιστότοπο, όπου έχω ειδική σελίδα αφιερωμένη στον άνθρωπο και στο έργο του και όπου παρουσίασα και εκτενή πεζά έργα του -διότι ο Κοτζιούλας δεν ασχολήθηκε μόνο με την ποίηση, αλλά και με την πεζογραφία, τη μετάφραση,  το θέατρο και την κριτική.

Ο Κοτζιούλας ως ποιητής ήταν οπαδός του παραδοσιακού ισόμετρου στίχου ως το τέλος της σύντομης ζωής του. Την αντίθεσή του με τον ελεύθερο στίχο και γενικά με τα νέα ποιητικά ρεύματα, που ορμητικά επικράτησαν μετά τον πόλεμο, την εξέφρασε σε μια μελέτη του με τίτλο «Πού τραβάει η ποίηση», που δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό «Νέος Νουμάς» το 1950 και μετά κυκλοφόρησε σε ανάτυπο.

Στη συνέχεια η μελέτη αυτή αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ευθύνη στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ενώ σ’ αυτήν αναφέρεται επίσης ο Νάσος Βαγενάς σε άρθρο του γραμμένο στην επέτειο των 50 χρόνων από τον θάνατο του Κοτζιούλα. Η μελέτη του Κοτζιούλα είναι μια βιαιότατη επίθεση στους ποιητικούς του αντιπάλους, με όλη τη συναισθηματική φόρτιση του διπλά κυνηγημένου -του νικημένου αριστερού και του ποιητή της «παλιάς τεχνοτροπίας» (για να δανειστώ τη φράση που χρησιμοποίησε σαν υπότιτλο στο αποχαιρετιστήριο ποίημά του πριν αυτοκτονήσει ο Λαπαθιώτης). Ο Νάσος Βαγενάς, που εκτιμά πολύ τον Κοτζιούλα κατά τα άλλα, γράφει ότι Δεν υπήρξαν απαξιωτικότεροι χαρακτηρισμοί εναντίον ποιητικών αντιπάλων από εκείνους του Κοτζιούλα, να προσέξουμε όμως ότι δεν πρόκειται για προσωπική αντιπαράθεση (ούτε καν για πολιτική: ο Κοτζιούλας επιτίθεται εξίσου στον Ρίτσο όσο και στον Σεφέρη ή τον Ελύτη) αλλά για ποιητική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , | 49 Σχόλια »

Απαυδημός

Posted by sarant στο 22 Μαΐου, 2011

Απαυδημός. Να μια λέξη που δεν την έχει κανένα (νομίζω) από τα μεγάλα λεξικά μας: ούτε τα καινούργια, ούτε του Παπύρου, ούτε του Δημητράκου που υποτίθεται πως έχει «όλη» την ελληνική, μόνο το Αντίστροφο την έχει, που πρέπει να διαθέτει το πληρέστερο λημματολόγιο, αλλά δεν δίνει σημασίες· και βέβαια την έχει ο βασιλιάς των ελληνικών λεξικών, το ελληνοαγγλικό λεξικό του Γεωργακά. Βασιλιάς χωρίς θρόνο, όμως, μια και μόνο το γράμμα Α έχει εκδοθεί και είναι διαθέσιμο ονλάιν.

Απαυδημός, το ουσιαστικό του ρήματος «απαυδώ», είναι η κούραση, η εξάντληση· είναι κι ο χορτασμός, ο κορεσμός.

Ο ενεστώτας του ρήματος είναι απαυδώ, αλλά σπάνια χρησιμοποιούμε τον ενεστώτα στην καθημερινή χρήση· πολύ συχνότερες είναι οι παρελθοντικές χρήσεις· βέβαια, εγώ λέω και «απαύδησα», αλλά οι (πολύ) περισσότεροι λένε «απηύδησα» και αυτός είναι, με διαφορά, ο επικρατέστερος τύπος.

Ωστόσο, συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον: επειδή η λέξη έχει χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια, πολλοί ομιλητές δεν αισθάνονται την εσωτερική αυτή αύξηση, και θεωρούν ότι το ρήμα έχει –η- στο θέμα του, κι έτσι παράγεται ο λαθεμένος τύπος «έχει απηυδήσει», τύπος μάλιστα ο οποίος είναι αρκετά πιο συχνός από τον σωστό τύπο «έχει απαυδήσει». Το πιο αστείο είναι ότι το Γκουγκλ, αν του δώσεις τον σωστό τύπο «απαυδήσει» θα τον περάσει για λανθασμένο και θα σε ρωτήσει «Μήπως εννοείτε απηυδήσει;» Στον ενεστώτα, όμως, το σωστό «απαυδώ» επικρατεί καθαρά –το *απηυδώ ελάχιστες γκουγκλιές έχει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαπαθιώτης, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 43 Σχόλια »