Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ντάσιελ Χάμετ’

Γιατί δεν έβαλαν τον Παπαδόπουλο;

Posted by sarant στο 26 Ιουνίου, 2018

Ο τίτλος του άρθρου δεν νοσταλγεί τον θλιβερό πρωτοδικτάτορα, ούτε λιγουρεύεται μπισκότα. Είναι λογοπαίγνιο, αν και ίσως όχι πολύ πετυχημένο, πάνω στον τίτλο του αστυνομικού μυθιστορήματος της Αγκάθας Κρίστι Why didn’t they ask Evans? Βέβαια, στο αγγλικο μυθιστόρημα το κλειδί είναι ότι ο τίτλος δεν προσδιορίζει φύλο, και τελικά δεν προκειται για κάποιον Ίβανς αλλά για μια κυρία Ίβανς -αλλά δεν είναι αναγκη να επεκταθούμε προς τα εκεί. Ας πούμε ότι συνεχίζω το άρθρο της προηγούμενης εβδομάδας για τα αστυνομικά μυθιστορήματα, μόνο που τώρα θα επεκταθώ στα ονοματολογικά.

Στη νουβέλα του Ντάσιελ Χάμετ Το ξεθεμέλιωμα του Κάφιναλ (The gutting of Couffignal, ήμουν πολύ νέος όταν το μετέφρασα για τον Καστανιώτη, δεν ξέρω αν σήμερα θα το απέδιδα έτσι), ο αρχικακός είναι ένας φαινομενικά άκακος γεροντάκος, ο Παπαντοπουλος, ελληνικής βέβαια καταγωγής. Δεν είχε μόνο κακούς Έλληνες ήρωες ο μεγάλος αστυνομικός συγγραφέας. Ο ντετέκτιβ του μυθιστορήματος Ο αδύνατος άντρας, που ήταν το μπεστ σέλερ του Χάμετ, αν και δεν το πληρώθηκε γερά διότι στο μεταξύ έγινε κομμουνιστής και μεταπολεμικά μπήκε στη μαύρη λίστα του Μακάρθι και στη φυλακή, ήταν κι αυτός Έλληνας. Χαραλαμπίδης, αλλά τελικά Νικ Τσαρλς, όπως κούρεψε το επώνυμο του πατέρα του ο υπάλληλος στο Ιμιγκρέσιο. «Και Χ να τον έλεγαν, ο γέρος μου θα το δεχόταν», λέει -παραθέτω απο μνημης.

Ξερουμε βέβαια πως Παπαδοπουλος είναι το συχνοτερο ελληνικό επώνυμο, μια και κάθε χωριό έχει ιερέα και οι παπάδες κάνουν παιδιά, και μάλιστα πολλά («επειδή χρόνο-χρονικής μένουν κοντά στις γυναίκες τους», εξηγεί ένας παπάς ήρωας του Παπαδιαμάντη –και πάλι παραθέτω από μνήμης, μη με διορθώσετε). Η συγκριτική συχνότητα των επωνύμων είναι θέμα γι’ άλλο άρθρο, πάντως ο Παπαδόπουλος είναι το αντίστοιχο του Σμιθ των αγγλοσαξόνων.

Για τον Χάμετ, ένας Παπαντόπουλος, που αν θυμάμαι καλά το γράφει και Papadopolous σε κάποιο σημείο, όπως τυπικά τσαλακώνουν οι Αμερικάνοι την χαρακτηριστική κατάληξη των επωνυμων μας, είναι κάτι το εξωτικο, που όμως θα το αναγνωριζαν οι αναγνώστες του -και αυτό είναι το ζητούμενο: αν βάλεις έναν Έλληνα ήρωα σε αμερικάνικη νουβέλα, θα βάλεις Παπαδόπουλο ή Χαραλαμπίδη, δεν θα βάλεις, λέμε τώρα, Παραπραστανίτη, Μπρη ή Τσουρουκτσόγλου (υπαρκτα επώνυμα ολα τους, ένας τελευταίος ήταν συμμαθητής μου, εγγονός προκρίτου της Σμύρνης που βρήκε ηρωικό θάνατο μαζί με τον Χρυσόστομο το 1922).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αστυνομική λογοτεχνία, Λογοτεχνία, Ονόματα, Ψευδώνυμα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 205 Σχόλια »

Από τις αναμνήσεις ενός ιδιωτικού ντετέκτιβ (Ντάσιελ Χάμετ)

Posted by sarant στο 17 Απριλίου, 2016

hammettΈνα σχόλιο τις προάλλες μ’ έκανε να θυμηθώ τα νιάτα μου. Ο φίλος μας ο Γιώργος Μ. αναφέρθηκε σε ένα κείμενο του Ντάσιελ Χάμετ. Κατά σύμπτωση, ο Χάμετ είναι αγαπημένος μου συγγραφέας, και έχω μεταφράσει βιβλία του -μαζί και το συγκεκριμένο κείμενο ή μάλλον ένα απόσπασμά του. Οπότε, σας το παρουσιάζω σήμερα.

Με τον Χάμετ είχα ασχοληθεί εντατικά στη δεκαετία του 1980. Είχα μεταφράσει το Μεγάλο χτύπημα (τρεις νουβέλες) για τον Καστανιώτη, και το Γεράκι της Μάλτας και τον Κόκκινο θερισμό για τη Σύγχρονη Εποχή. Τότε μετέφραζα χειρόγραφα, σε κόλες Α4, που τις τσάκιζα κατά τη μεγάλη τους διάσταση ώστε να μένει ένα περιθώριο, περίπου το ένα τέταρτο του πλάτους της σελίδας, για διορθώσεις και σχόλια. Αυτό το κόλπο μού το είχε μάθει ο Στέλιος ο Μπεβεράτος. Κάθε δέκα σελίδες τις συνέρραπτα κι ένα ολόκληρο μεταφρασμένο βιβλίο θα έπιανε 50-100 τέτοια δεκασέλιδα τετραδιάκια -του Γερακιού της Μάλτας τα χειρόγραφα τα έχω κρατήσει, τιμής ένεκεν. Τώρα αν καθίσω να γράψω με το χέρι θα τα παρατήσω στις είκοσι αράδες.

Στα δύο βιβλία της Σύγχρονης Εποχής, πέρα από τη μετάφραση, είχα προσθέσει προλόγους και επίμετρα, με βιογραφικά και άλλα στοιχεία για τον Χάμετ, με υλικό που το είχα βρει ψάχνοντας πολύ καιρό, σε μια εποχή που δεν υπήρχε ιντερνέτι -αφού ήταν σύντροφος έπρεπε να τον τιμήσουμε. Πράγματι, ο Χάμετ (1894-1961) ήταν μέλος του ΚΚ ΗΠΑ στη δεκαετία του 1930, και έμεινε ώς το τέλος -πήγε φυλακή και καταστράφηκε οικονομικά με τον μακαρθισμό.

Στο Γεράκι της Μάλτας, έβαλα στην αρχή ένα βιογραφικό σχεδίασμα του Χάμετ, στο οποίο έχω παρεμβάλει αποσπάσματα από το άρθρο του «Από τις αναμνήσεις ενός ιδιωτικού ντετέκτιβ», περίπου το μισό κείμενο. Το άλλο μισό μάλλον δεν το είχα μεταφράσει τότε, οπότε κάθισα και το μετέφρασα πρόχειρα τώρα, τριάντα χρόνια μετά!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστυνομική λογοτεχνία, Βιογραφίες, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , | 146 Σχόλια »

Ο σύντροφος Μπάρλεϊ και οι άσπονδοι φίλοι του

Posted by sarant στο 5 Νοεμβρίου, 2015

Προχτές έδωσα μια ομιλία περί μετάφρασης σε ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα μεταφραστών και διερμηνέων. Έθιξα αρκετά θέματα, που πολλά από αυτά τα είχα ήδη αναφέρει και σε προηγούμενα άρθρα και τοποθετήσεις μου -όσοι μιλάμε συνεχώς για παρεμφερή θέματα είναι αναμενόμενο, αναπόφευκτο ίσως, να ανακυκλωνόμαστε. Η ομιλία ήταν μεγάλη, κράτησε πάνω από ώρα (αν προτιμάτε: πάνω από 8000 λέξεις). Διάλεξα λοιπόν ένα κομμάτι της μόνο να το βάλω εδώ, που αναφέρεται σε δύο θέματα ή ίσως τρία. Πολλά από αυτά που λέω θα είναι γνώριμα στους φίλους του ιστολογίου -μεταξύ άλλων τα είχα αναφέρει σε μια παλιότερη ομιλία μου, που την έχω παρουσιάσει εδώ, αλλά που ήταν γραμμένη στα αγγλικά, ευκαιρία τώρα να τα έχουμε και στα ελληνικά.

Προηγουμένως είχα αναφερθεί σε δάνειες λέξεις που αλλάζουν αρκετά στη μορφή κατά το ταξίδι τους, και παίρνω αφορμή από αυτό για να περάσω στο επόμενο θέμα:

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν κάποιες αγγλικές λέξεις ελληνικής καταγωγής, που δεν έχουν αλλάξει πολύ σε εμφάνιση σε σύγκριση με την αρχική ελληνική λέξη, αλλά η σημασία τους έχει γίνει σχεδόν η αντίθετη της αρχικής. Για παράδειγμα, η αγγλική λέξη sycophant. Ξέρετε τι σημαίνει; Στα αγγλικά, sycophant είναι ο κόλακας. Ωστόσο, η ελληνική λέξη, τόσο στα αρχαία ελληνικά, όσο και στα νέα, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, σημαίνει τον ψευδολόγο και τον καταδότη (στα αρχαία). (Παρεμπιπτόντως, να πούμε ότι η παραδοσιακή ετυμολόγηση που ήθελε τον συκοφάντη να σημαίνει εκείνον που κατάγγελλε όσους έκαναν παράνομη εξαγωγή σύκων από την Αττική, δεν μπορεί να τεκμηριωθεί -περισσότερα σε ένα παλιό άρθρο). Η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά, sycophanta, με την ίδια σημασία όπως και στα ελληνικά. Η σημασιολογική διολίσθηση από τον ‘ψευδολόγο’ στον ‘κόλακα’ συνέβη στα αγγλικά, γύρω στον 16ο αιώνα, και δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε πώς έγινε. Οι ισχυροί της εποχής περιστοιχίζονταν από γλοιώδεις κόλακες, οι οποίοι επίσης είχαν το καθήκον να διασπείρουν συκοφαντικές φήμες για τους αντιπάλους των αφεντικών τους –κι έτσι η λέξη απέκτησε νέα σημασία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Νομανσλάνδη, Τίτλοι, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , | 113 Σχόλια »

Δυο υποσημειώσεις στο Γεράκι της Μάλτας

Posted by sarant στο 7 Αυγούστου, 2014

malteseΤο Γεράκι της Μάλτας (The Maltese Falcon) είναι το γνωστότερο αστυνομικό μυθιστόρημα του Ντάσιελ Χάμετ, κάτι που το οφείλει σε μεγάλο βαθμό στην περίφημη κινηματογραφική του μεταφορά, το 1941, από τον Τζον Χιούστον, με τον Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ στον ρόλο του ντετέκτιβ Σαμ Σπέιντ.

Ο Ντάσιελ Χάμετ, πατέρας του σκληροτράχηλου αστυνομικού αφηγήματος, είναι ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς. Εχω διαβάσει όλα του σχεδόν τα έργα, αν και πρέπει να παραδεχτώ ότι εδώ και αρκετό καιρό έπαψα να παρακολουθώ την εκδοτική κίνηση κι έτσι κάποια θα μου έχουν ξεφύγει -βέβαια ο Χάμετ έχει πεθάνει από το 1961, αλλά όλο και κάποια από τα πρώτα έργα του βγήκαν στην επιφάνεια τα τελευταία μόλις χρόνια.

Στα νιάτα μου μετέφρασα τα μυθιστορήματά του Το γεράκι της Μάλτας και Κόκκινος Θερισμός (και τα δύο για τις εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή) και τη συλλογή διηγημάτων Το μεγάλο χτύπημα για τον Καστανιώτη. Επειδή εκείνο τον καιρό επικρατούσε καθεστώς ασάφειας σχετικά με τα πνευματικά δικαιώματα των έργων που είχαν γραφτεί πριν από το 1946, και τα δυο αυτά μυθιστορήματα έχουν εκδοθεί πολλές φορές στα ελληνικά σε διαφορετικές μεταφράσεις, τόσο πριν όσο και μετά από τη δική μου.

Πολλοί μεταφραστές αποφεύγουν να βάζουν υποσημειώσεις, ιδίως όταν μεταφράζουν λογοτεχνία. Εγώ είμαι της άλλης σχολής, που όχι μόνο δεν αποφεύγει τις υποσημειώσεις αλλά ίσως και να κάνει κατάχρηση -τόσο όταν μετέφραζα, όσο και στα βιβλία που γράφω ή επιμελούμαι εγώ ο ίδιος. Καταλαβαίνω τον αντίλογο, ότι η υποσημείωση διασπά τον ειρμό και ότι δεν πρέπει να δίνεις μασημένη τροφή στον αναγνώστη, αλλά δεν συμφωνώ -ας πούμε ότι είναι θέμα ιδιοσυγκρασίας.

Όπως και στις άλλες μεταφράσεις μου, έτσι και στο Γεράκι της Μάλτας (που τώρα πρέπει να είναι εξαντλημένο) έβαλα κάμποσες υποσημειώσεις και σήμερα θα συζητήσω για δυο από αυτές, που βρίσκονται κοντά-κοντά, σε διπλανές σελίδες, και που θα μπορούσαν να θεωρηθούν και οι δυο προαιρετικές, πολύ περισσότερο που, απ’ όσο έχω ψάξει, κανείς άλλος μεταφραστής δεν θεώρησε σκόπιμο να τις βάλει.

Είμαστε στο δέκατο κεφάλαιο του βιβλίου, που έχει τίτλο «Ο καναπές του Μπελβεντέρε». Ο Σπέιντ, που δεν έχει ακόμη συναντηθεί με τον Χοντρό, βρίσκεται στο ξενοδοχείο Μπελβεντέρε, και βλέπει στον καναπέ του σαλονιού τον νεαρό πιστολά, το τσιράκι του Χοντρού, που επιτηρεί την κίνηση κάνοντας πως διαβάζει εφημερίδα. Τον πλησιάζει, κάθεται σε μια διπλανή καρέκλα (δείτε την εικόνα από την ταινία του Χιούστον) και αρχίζει να του κάνει ερωτήσεις με σκοπό αφενός να δηλώσει την παρουσία του στον Χοντρό και αφετέρου για να σπάσει τον τσαμπουκά του μικρού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Αστυνομική λογοτεχνία, Κινηματογράφος, Μεταφραστικά, Παράλληλα κείμενα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 139 Σχόλια »

Μερικά βιαστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 12 Φεβρουαρίου, 2011

Έχει πέσει πάρα πολλή και ποικίλη δουλειά τις τελευταίες μέρες, γι’ αυτό και δεν ανέβασα τίποτα χτες. Υπάρχουν όμως μερικά μεζεδάκια που δεν κάνει να μπαγιατέψουν, οπότε τα παρουσιάζω.

Το πρώτο μεζεδάκι, το έστειλε τακτικός φίλος του ιστολογίου. Σε ρεπορτάζ για τα ρεζιλίκια του Μπερλουσκόνι, που δημοσιεύτηκε στην ηλέκδοση της Ελευθεροτυπίας τις προάλλες, διαβάζουμε:

Οι συνήγοροι υπεράσπισης του Ιταλού πρωθυπουργού, θεωρούν ότι η διαδικασία που ακολουθείται είναι λανθασμένη, από την στιγμή για που το αδίκημα υποστήριξης ανηλίκων δεν προβλέπεται η άμεση παραπομπή σε δίκη.

Πέρα από την τσαπατσουλιά στο γράψιμο (άλλαξε η σειρά των λέξεων από κάποια διόρθωση, δυστυχώς στον κομπιούτερ αυτά δεν αφήνουν μουτζούρες και δεν φαίνονται, όπως παλιά στο χαρτί), ο φίλος αναρωτιέται τι να εννοεί «υποστήριξη ανηλίκων» και ποια να ήταν η λέξη στο πρωτότυπο κείμενο. Έχετε καμιά ιδέα;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 131 Σχόλια »

Το βαρίδιο της Καρθαγένης

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2010

Ο τίτλος του σημερινού ποστ είναι υβρίδιο (τη λέξη τη διάλεξα επίτηδες) από δυο θέματα που θέλω να θίξω, ένα μαργαριτάρι και μια περίπτωση γλωσσικού ευπρεπισμού, που έτυχε να τ’ ακούσω τις τελευταίες μέρες.

Και ξεκινάω από τον ευπρεπισμό, που είναι ο πιο δυσκολοπολέμητος. Λοιπόν, σε συνέντευξή της που συζητήθηκε καμπόσο, η κυρία Τζότζολα, αναπληρώτρια εκπρόσωπος τύπου (νομίζω) της Νέας Δημοκρατίας, μίλησε για βαρίδια του παρελθόντος. Πολλοί, στα ιστολόγια και στα μουμουέ, ασχολήθηκαν με το αν στα βαρίδια αυτά συγκαταλέγει και τον πρώην πρωθυπουργό Κ. Καραμανλή, και τι σημαίνει αυτό. Εγώ, επειδή δεν πολιτικολογώ, θα ασχοληθώ με το λιγότερο φλέγον θέμα, αν δηλαδή η κυρία έκανε λόγο για βαρίδι ή για… βαρίδιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευπρεπισμός, Λογοτεχνία, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 146 Σχόλια »

Ο Μάνος Λοΐζος, το χρυσό πέταλο και η καραβίδα

Posted by sarant στο 10 Οκτωβρίου, 2009

Τι σχέση έχει ο αξέχαστος Μάνος Λοΐζος με το χρυσό πέταλο και την καραβίδα; Εκ πρώτης όψεως καμιά, και εκ δευτέρας το ίδιο –τελικά όμως κάποια σχέση έχουν αφού αναφέρονται σε τρία διαφορετικά στιγμιότυπα που έχουν να κάνουν με το λάθος, το ψέμα και την αλήθεια.

Χρονολογικά, προηγήθηκε η καραβίδα –αν ήταν καραβίδα και όχι κάποιο άλλο θαλασσινό. Ήταν ένα ανέκδοτο που έλεγε ο παππούς μου, ότι κάποιος γάλλος εγκυκλοπαιδιστής ανάθεσε στον βοηθό του να συντάξει το λήμμα «καραβίδα» της εγκυκλοπαίδειας. Αυτός έγραψε: «Η καραβίδα είναι ένα μικρό κόκκινο ψάρι που κινείται προς τα πίσω». Ο εγκυκλοπαιδιστής του απάντησε ότι αν εξαιρέσουμε πως η καραβίδα δεν είναι πάντοτε μικρή, δεν είναι κόκκινη και δεν είναι ψάρι, και επίσης δεν κινείται προς τα πίσω, το άρθρο ήταν τέλειο! Δεν θυμάμαι αν ο εγκυκλοπαιδιστής κατονομαζόταν ή αν το περιστατικό έχει συμβεί, και ίσως το λήμμα να αφορούσε άλλο θαλασσινό διότι εγώ τις καραβίδες κόκκινες τις ξέρω, πάντως την κεντρική ιδέα του ανέκδοτου την πιάνετε: πρόκειται για μια πρόταση που όλες οι πληροφορίες που δίνει είναι λάθος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γκας Πορτοκάλος, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 142 Σχόλια »