Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Νότια Αφρική’

Πρόστιμο 100 ευρώ σε όποιον δεν ξέρει την Μποτσουάνα!

Posted by sarant στο 2 Δεκεμβρίου, 2021

Ήθελα να γράψω ένα άρθρο για την Μποτσουάνα, που έγινε ξαφνικά διάσημη με την παραλλαγή Ο του κορονοϊού, αλλά επειδή είχαμε δεσμευμένη την Τρίτη (κείμενο 1821) και την Τετάρτη (μηνολόγιο) το ανέβαλα για σήμερα -και αφού στο μεταξύ έσκασε και το πρόστιμο των 100 ευρώ, αναπόφευκτα θα συνδυάσω τα δυο θέματα, κυρίως στον τίτλο, ενώ περιμένω και τα σχόλιά σας. Bέβαια, συζητήσαμε μερικά πράγματα για τη χώρα στα μεζεδάκια του Σαββάτου, αλλά δεν νομίζω ότι καλύψαμε το θέμα.

Η Μποτσουάνα λοιπόν είναι χώρα της νότιας Αφρικής. Είναι περίκλειστη, χωρίς έξοδο στη θάλασσα, όπως βλέπετε.

Η Μποτσουάνα έχει μάλλον μεγάλη έκταση, 580.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, τέσσερις και βαλε φορές η Ελλάδα, και για να πάρετε κι ένα άλλο μέτρο σύγκρισης να πούμε ότι είναι μεγαλύτερη απο την ηπειρωτική Γαλλία (το εξάγωνο, χωρίς τα υπερπόντια εδάφη). Ωστόσο, ενώ η Γαλλία έχει 65+ εκατομμύρια πληθυσμό, η Μποτσουάνα έχει 2.300.000 μόνο, κάτι που εξηγείται αν δούμε πιο προσεχτικά, αφού το μεγαλύτερο μέρος της έκτασης της χώρας το πιάνει η έρημος Καλαχάρι (εγώ την είχα ακούσει πριν μάθω τη χώρα). Είναι λοιπόν η Μποτσουάνα μια από τις πιο αραιοκατοικημένες χώρες του πλανήτη -θα άξιζε κάποτε να δούμε σε ένα άρθρο τις δυο άκρες του φάσματος με τις πυκνοκατοικημένες και τις αραιοκατοικημένες χώρες.

Πρωτεύουσα της Μποτσουάνας είναι η Γκαμπορόνε. Ναι, το όνομα της χώρας το κλίνω, και αν θέλετε το συζητάμε. Τώρα που έγινε διάσημη η «παραλλαγή/μετάλλαξη της Μποτσουάνας» στα μέσα ενημέρωσης, είδα ότι τα περισσοτερα είχαν άκλιτο το όνομα, αλλά δεν συμφωνώ. Εφόσον τα θηλυκά γεωγραφικά ονόματα σε -α είναι εκ κατασκευής προσαρμοσμένα στο τυπικό της ελληνικής, δεν υπάρχει λόγος να μένουν άκλιτα. Έτσι, εγώ κλίνω όλα τα ονόματα χωρών ή πολιτειών των ΗΠΑ: της Μποτσουάνας, της Φλόριντας, της Καλιφόρνιας, της Ζάμπιας, της Νικαράγουας, της Γιούτας, της Νεβάντας, της Ναμίμπιας.

Η πλειοψηφούσα εθνοτική ομάδα στην Μποτσουάνα (Botswana) είναι οι Τσουάνα (Tswana). Δεν είναι σύμπτωση η κοινή κατάληξη. Επίσημη γλώσσα είναι τα αγγλικά, αλλά η επικρατούσα γλώσσα είναι η Σετσουάνα, Setswana, το βλέπετε το πατερνάκι; Που συνεχίζεται, διότι ο Μποτσουανέζος, να τον πούμε έτσι, λέγεται Motswana στον ενικό και Batswana στον πληθυντικό. Πρόκειται για γλώσσα της οικογένειας των Μπαντού, που δουλεύει με προθήματα, όχι όπως η δική μας με επιθήματα-καταλήξεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αφρική, Γεωγραφία, Επικαιρότητα, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , , | 373 Σχόλια »

Μεταφράζεται το φιλότιμο σε άλλες γλώσσες;

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2019

Θα το έχετε ακούσει αμέτρητες φορές, πως το φιλότιμο είναι μια ελληνική λέξη που δεν μεταφράζεται σε καμιά άλλη γλώσσα.

Πολλοί συνεχίζοντας πάνω σε αυτή τη βάση υποστηρίζουν ότι η έννοια πλέον του φιλότιμου είναι χαρακτηριστικό της ιδιοσυστασίας του Έλληνα, ενώ κάποιοι υπονοούν εμμέσως μα σαφέστατα ότι οι άλλοι λαοί δεν έχουν στη γλώσσα τους αντίστοιχη λέξη διότι, απλούστατα, δεν έχουν φιλότιμο.

Μια και αναφέρουμε τη λέξη, να δούμε κι έναν ορισμό της, από το ΛΚΝ: η ιδιαίτερη, αυξημένη ευαισθησία, ως στοιχείο του χαρακτήρα κάποιου σε σχέση με την προσωπική τιμή, την αξιοπρέπειά του και γενικότερα με την εικόνα που σχηματίζουν οι άλλοι (η κοινωνία, το περιβάλλον) γι΄ αυτόν.

Σε ένα εξόχως φιλελληνικό βίντεο φτιαγμένο από ομογενείς στις ΗΠΑ, το φιλότιμο αναφέρεται ως το «μυστικό όπλο» των Ελλήνων. Όπως λέει το βίντεο,»Καμιά άλλη γλώσσα δεν διαθέτει μια λέξη για αυτόν τον μοναδικό ελληνικό όρο, ο οποίος θεωρείται ένα σύνθετο πλήθος αξιών που είναι δύσκολο να οριστούν (No other language has a word for this unique Greek term. It is considered a complex constellation of values that is difficult to define).

Το φιλελληνικό βίντεο γράφει το φιλότιμο στα αγγλικά ως philotimo, όπως συνηθίζεται στα ελληνικά δάνεια, αλλά στα αρχαία ελληνικά η λέξη «φιλοτιμία» και το επίθετο «φιλότιμος» (οι αρχαίοι δεν είχαν το ουσιαστικό «φιλότιμο») είχε αρχικά αρνητική έννοια, αφού σήμαινε την υπερβολική δίψα για τιμή, την κακώς εννοούμενη φιλοδοξία. Βέβαια, δεν άργησε να πάρει και θετική σημασία. Πάντως, η άλλη ελληνική λέξη από φ που έχει πρόσφατα περάσει στα αγγλικά, εννοώ τη λέξη fakelaki, μεταγράφηκε με f-.

Πρόσφατα, πάλι, σε ιστότοπο συμφερόντων Μαρινάκη γράφτηκε άρθρο για τις «δύο ελληνικές λέξεις που δεν μπορούν να μεταφραστούν σε καμιά γλώσσα«. Η πρώτη είναι φυσικά το φιλότιμο, ενώ η άλλη είναι… το κέφι -ο συντάκτης παραλείπει να επισημάνει πως η λέξη αυτή δεν έχει ελληνική αρχή. Και πριν απο μερικά χρόνια, ο Γ. Καρατζαφέρης, τότε που συγκυβερνούσε τη χώρα, ειχε αποφανθεί ότι εμείς στη γλώσσα μας, την πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου, έχουμε κάποιες λέξεις που δεν τις έχουν στο λεξιλόγιό τους [οι Ευρωπαίοι], όπως «μπέσα» και «φιλότιμο». Ελληνική λέξη ειναι βέβαια η μπέσα, αλλά αλβανικής προέλευσης.

Αλλά ας αφήσουμε την μπέσα και το κέφι και ας περιοριστούμε στον κοινό παρονομαστή, το φιλότιμο. Ισχύει άραγε ο ισχυρισμός ότι «σε καμιά γλώσσα του κόσμου δεν μεταφράζεται» το φιλότιμο;

Προσωπικά διαφωνώ με τον όρο «μεταφράζεται». Θα έλεγα πως ο ισχυρισμός έτσι που είναι διατυπωμένος ασφαλώς δεν ισχύει. Το φιλότιμο, όπως και οποιαδήποτε άλλη ελληνική λέξη, καθώς και οποιαδήποτε λέξη οποιασδήποτε γλώσσας του κόσμου, ασφαλώς μεταφράζεται σε ξένες γλώσσες. Αυτό που εννοείται μάλλον είναι πως δεν μπορεί εύκολα να αποδοθεί μονολεκτικά σε άλλες γλώσσες ή ίσως «δεν μεταφράζεται με απόλυτη ακρίβεια» σε άλλες γλώσσες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , | 255 Σχόλια »

Η λέξη που αρχίζει από κ

Posted by sarant στο 29 Αυγούστου, 2018

Πολλές λέξεις αρχίζουν, βέβαια, από κ. Ίσως θα έπρεπε να το γράψω λίγο διαφορετικά, η λέξη που αρχίζει από k-. Το γράμμα k είναι σχετικά σπάνιο στα αγγλικά και οι λέξεις που αρχίζουν από k δεν είναι πάρα πολλές, σήμερα όμως θα ασχοληθούμε μόνο με μία, μια λέξη που χρησιμοποίησε ένας ομογενής και βρήκε τον μπελά του -και, προσωπικά, δεν στενοχωρήθηκα καθόλου.

Ο ομογενής, ο Adam Catzavelos, Αδάμ Καντζαβέλος θα λέγαμε στα ελληνικά, ήρθε οικογενειακώς από το Γιοχάνεσμπουργκ, όπου γεννήθηκε και κατοικεί, για διακοπές στην Ελλάδα και από κάποια ακρογιαλιά, ίσως της Πελοποννήσου, έβγαλε ένα σελφοβιντεάκι, στο οποίο ξεκινάει σε στιλ μετεωρολογικού δελτίου και ύστερα εκφράζει τη χαρά του που δεν υπάρχει ούτε ένας μαύρος στην πλαζ -χρησιμοποιώντας, μάλιστα, μια λέξη ιδιαίτερα φορτισμένη στη Νότια Αφρική, μια λέξη που αρχίζει από k.

«Let me give you a weather forecast here; blue skies, beautiful day, amazing sea and not one kaffir in sight… Fucking heaven on earth. You cannot beat this. You cannot beat this, τονίζει κουνώντας το δάχτυλο.

H λέξη που αρχίζει από k, που πολύ σπάνια θα τη δείτε ακέραια γραμμένη στα αγγλόφωνα άρθρα που είναι αφιερωμένα στο περιστατικό, είναι η λέξη kaffir. Είναι τόσο προσβλητική, που θα τη δείτε γραμμένη είτε με αστερίσκος (k***r) είτε, το συχνότερο, να αναφέρεται ως the k-word.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αφρική, Διαδίκτυο, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Εθνοφαυλισμοί, Ιστορίες λέξεων, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , | 281 Σχόλια »

Μικρό γλωσσάρι της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας (1942)

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2013

Οι Έλληνες που έφευγαν να ζήσουν σε άλλες χώρες, οι μετανάστες της πρώτης γενιάς τουλάχιστον, συνήθιζαν να φτιάχνουν ένα δικό τους λεξιλόγιο με λέξεις ντόπιες εξελληνισμένες. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι τα ελληνοαμερικάνικα, με την εμβληματική λέξη «μπιλοζίρια» (below zero, για τις θερμοκρασίες κάτω του μηδέν στην κλίμακα Φαρενάιτ, δηλαδή άγρια πράγματα, -18 βαθμοί Κελσίου. Στο ιστολόγιο δεν έχουμε βάλει, περιέργως, ειδικό άρθρο για το ελληνοαμερικάνικο λεξιλόγιο, αν και κατά καιρούς μάς τυχαίνουν τέτοιες λέξεις -τις προάλλες, που είχαμε τις αναμνήσεις ενός μετανάστη, είπαμε για το Καστιγκάρι, που είναι το Castle Garden στα ελληνοαμερικάνικα. Μιαν άλλη φορά είχαμε πει για έναν πρόσφατο ελληνοαμερικανισμό: τις πινακίδες τις δίνει ο Μοροβίκος, όπου Μοροβίκος είναι το (Department of) Motor Vehicles. Ωστόσο, δεν έχουμε ασχοληθεί εκτενώς με το θέμα, επομένως αν έχετε δει διαλόγους τύπου «φριζάρανε τα λέκια» θα τους έχετε διαβάσει αλλού. Θα προσέξατε πάντως ότι έβαλα παρελθοντικό χρόνο στην αρχή του άρθρου γιατί δεν ξέρω αν και σημερα, με τη γλωσσομάθεια που μας δέρνει, εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται οι ελληνο-ντόπιες λέξεις.

Ούτε ξέρω αν έχει κανείς γράψει για τα ελληνοαυστραλιανά (δεν μπορεί, θα υπάρχουν) ή άλλα ελληνο-ντόπια. Εμείς εδώ έχουμε αναφερθεί παρεμπιπτόντως στην ελληνογερμανική διάλεκτο των ελλήνων φοιτητών στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά τα ελληνογερμανικά (ή λαζογερμανικά;) δεν ξέρω αν έχουν μελετηθεί. Όμως σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα μικρό γλωσσάρι της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας, δηλαδή τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν, στα 1942, οι Έλληνες της περιοχής του Τράνσβααλ στη Νότια Αφρική. Το κείμενο έχει ιδιαίτερη αξία γιατί το γλωσσάρι δεν το έφτιαξε όποιος κι όποιος αλλά ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, ο οποίος την εποχή εκείνη υπηρετούσε στην ελληνική πρεσβεία στην Πρετόρια. Οι ποιητές έχουν βέβαια οξυμένο αισθητήριο για τις λέξεις και πολλοί φτιάχνουν ιδιωτικά λεξικά (ο Καβάφης έφτιαχνε χρόνια ένα λεξικάκι, ενώ ο Σεφέρης έχει κι αλλού λεξικογραφικές καταγραφές). Δεν είμαι πάντως σε θέση να ξέρω αν οι λέξεις αυτές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και στις μέρες μας από τους Έλληνες της Νότιας Αφρικής ή αν στις καθαυτό αγγλόφωνες περιοχές της χώρας υπάρχει άλλη ελληνοντόπια διάλεκτος. Η Πρετόρια βρίσκεται σε περιοχή που μιλάνε και τα αφρικάανς, αλλά, όπως σημειώνει ο Σεφέρης, όλες οι λέξεις της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας είναι παρμένες από τα αγγλικά.

Πολλά είπα όμως, αντιγράφω χωρίς δικές μου παρεμβολές το σχετικό κομμάτι από τις Μέρες Δ’, το ημερολόγιο του Σεφέρη, την εγγραφή της 16.2.1942. Στο τέλος του άρθρου έχω και μια παράκληση για έναν-δυο εθελοντές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 123 Σχόλια »