Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ν. Λίγγρης’

Μεζεδάκια των 6 εκατομμυρίων

Posted by sarant στο 27 Ιουλίου, 2013

Κάποια στιγμή σήμερα, γύρω στο απογεματάκι προβλέπω, ο αριθμός των επισκέψεων στο ιστολόγιο θα ξεπεράσει τα 6 εκατομμύρια, οπότε δικαιολογείται τα σημερινά σαββατιάτικα μεζεδάκια μας να τα αποκαλέσουμε έτσι. Παρακάτω, θα περιαυτομπλογκήσουμε λίγο για το ορόσημο αυτό, προς το παρόν ας ασχοληθούμε με τα καθαυτό μεζεδάκια.

Και ξεκινάω με ένα θηριώδες μεταφραστικό μαργαριτάρι. Σε ρεπορτάζ για τον θάνατο μιας παλαίμαχης δημοσιογράφου, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα σε ειδησεογραφικόν ιστότοπο, διαβάζουμε πως η καριέρα της τερματίστηκε αν όχι πρόωρα πάντως απότομα όταν δήλωσε ότι οι Ισραηλινοί, πρέπει να «πάρουν την κόλαση έξω από την Παλαιστίνη«. Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε το πρωτότυπο, είναι μάλλον βέβαιο πως έλεγε get the hell out of Palestine, που φυσικά δεν μπορεί να μεταφραστεί κατά λέξη, κάτι σαν «να τσακιστούν/ξεκουμπιστούν να φύγουν» είναι νομίζω το αντίστοιχο.

Προχωράμε στη γευσιγνωστική (οΘτκ) σελίδα γνωστού ειδησεογραφικού ιστοτόπου, και σε άρθρο για «7 γεύσεις που μπορούν να προκαλέσουν σκάνδαλο», με πρώτο το φουά γκρα, για το οποίο διαβάζoυμε ότι «Η κυκλοφορία του απαγορεύεται στην Τουρκία, την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ισραήλ». Εδώ υποθέτω ότι ο συντάκτης του άρθρου δεν κατάλαβε τι διάβαζε, πιθανότατα δε ούτε έβλεπε τι έγραφε, γιατί δεν μπορεί να είσαι γευσιγνώστης και να μην ξέρεις ότι το φουά γκρα είναι γαλλική σπεσιαλιτέ. Μάλλον διάβασε κάπου για προσπάθειες απαγόρευσης του γκαβάζ, της (αποκρουστικής) τεχνικής για εξαναγκασμένη πάχυνση της πάπιας ή της χήνας, και τα μπέρδεψε.

Την Τετάρτη 31 του μηνός θα τραγουδήσει στην Αθήνα, στο ΟΑΚΑ, ο Ρότζερ Γουότερς. Στο διαφημιστικό βίντεο, τον βλέπουμε να διαβάζει «Είμαι πολύ χαρούμενος να είμαι πάλι στο ΟΑΚΑ στάδιο». Όπως παρατήρησε στο φόρουμ Λεξιλογία ο Νίκος Λίγγρης που το επισήμανε, δύο κλασικά λάθη σε μια τόσο μικρή πρόταση δεν τα κάνει ούτε ο μηχανικός μεταφραστής. Για του λόγου το αληθές, έβαλε στο Google Translate την πρόταση «I’m very glad to be at OAKA stadium again» και πήρε: «Είμαι πολύ χαρούμενος που βρίσκομαι στο ΟΑΚΑ και πάλι», πρόταση εντελώς αποδεκτή. Είναι απίστευτος αλλά και θλιβερός τόσος ερασιτεχνισμός σε ένα τόσο απλό θέμα.

Υπάρχει εδώ και κάμποσα χρόνια μια τάση για αντικατάσταση των λογίων επιρρημάτων σε -ως όχι από τα αντίστοιχα δημοτικότροπα επιρρήματα αλλά από τα αντίστοιχα επίθετα. Εμβληματικό παράδειγμα είναι το περίφημο «ανεξαρτήτου», όπου το «ανεξαρτήτως ηλικίας» (λογιότροπο και σωστό) γίνεται όχι «ανεξάρτητα από ηλικία» (δημοτικό και σωστό) αλλά «*ανεξαρτήτου ηλικίας» (λογιότροπο και λάθος). Αν όμως κανείς προσέξει λίγο θα βρει και πολλά άλλα παραδείγματα. Βρήκα ένα τέτοιο παράδειγμα σε πρόσφατο ρεπορτάζ και δεν ξέρω αν το μαργαριτάρι πρέπει να χρεωθεί στον δημοσιογράφο ή στον υπουργό (οΘντκ) Άδωνη Γεωργιάδη: «Η αποσυμφόρηση των μεγάλων νοσοκομείων μέσα από τη μεταφορά των χρονίων πασχόντων στα μικρά νοσοκομεία, είναι ένας από τους στόχους του υπουργείου Υγείας υποστήριξε ο Άδωνις Γεωργιάδης». Των χρονίως πασχόντων, παιδιά. Χρόνιες είναι οι ασθένειες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , | 276 Σχόλια »

Άμεσα ή αμέσως; (σχολιασμός άρθρου του Π. Μπουκάλα και άλλα τινά)

Posted by sarant στο 21 Ιουνίου, 2013

Προοιμιακό… υστερόγραφο: Το άρθρο το είχα γράψει και μετά ήρθε η ελαφρώς αναπάντεχη διαφωνία στη χτεσινοβραδυνή σύσκεψη των αρχηγών, που φαίνεται ότι κάνει δικομματική την ως τώρα τρικομματική κυβέρνηση και σίγουρα κάνει εντελώς ανεπίκαιρο το άρθρο μου. Δεν έγραψα άλλο, επίκαιρο, επειδή δεν έχω κάτι πολύ σοφό να πω και επίσης επειδή η νύχτα βγάζει επίσκοπο κι η αυγή μητροπολίτη, δηλαδή δεν αποκλείεται εντελώς να υπάρξει και κόντρα-ανατροπή. Θα παρατηρήσω πάντως τον προφητικό στίχο «Και στα κουβέλια τότε σάπιζε το μέλι» -όλα τα είχε προβλέψει ο Καββαδίας!

Στην χτεσινή Καθημερινή δημοσιεύτηκε άρθρο του φίλου Παντελή Μπουκάλα, που σχολιάζει μια άλλη πτυχή της περίφημης προσωρινής διαταγής του Προέδρου του ΣτΕ βάσει της οποίας καλείται «να εκπέμψει άμεσα» η ΕΡΤ, διαταγή που τόσες και τόσες ερμηνείες δέχτηκε. Βέβαια, τώρα που διαβάζετε εσείς αυτό το άρθρο, υποθέτω πως θα έχει δημοσιοποιηθεί και η απόφαση του Συμβουλίου Αναστολών του ΣτΕ, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, θα καταβληθεί κάθε προσπάθεια να εκδοθεί «άμεσα» η απόφαση. Καθώς είμαστε γλωσσικό ιστολόγιο, τη χιλιοτραγουδισμένη διάκριση ανάμεσα στο «άμεσα» και στο «αμέσως» την παρακολουθούμε προσεχτικά και της έχουμε αφιερώσει ένα παλιότερο άρθρο (ενώ κι άλλες φορές έχουμε παρεμπιπτόντως αναφερθεί σ’ αυτήν). Προσωπικά, έχω ξαναγράψει πως «οι όμορφες διακρίσεις όμορφα καίγονται», και πως η διάκριση ανάμεσα στο «άμεσα» και στο «αμέσως» δεν ισχύει ή τουλάχιστον δεν ισχύει με τον τρόπο που την παρουσιάζουν ορισμένα λεξικά. Να προειδοποιήσω (αμαρτία εξομολογημένη…) ότι σε μεγάλο βαθμό το άρθρο χρησιμοποιεί υλικό από παλιότερα άρθρα.

Πράγματι, σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη που αφιερώνει (στην τρίτη έκδοσή του, για την τέταρτη δεν ξέρω) ειδικό πλαίσιο στη διάκριση αυτή (σ. 134) άλλη είναι η σημασία του άμεσα και άλλη του αμέσως. ‘Αμεσα είναι το αντίθετο του έμμεσα και σημαίνει “απευθείας, χωρίς τη μεσολάβηση κανενός”, ενώ αμέσως σημαίνει “χωρίς καθυστέρηση, τώρα”. Έτσι, συνεχίζει, “μας απάντησε άμεσα” σημαίνει “απευθείας, χωρίς να μεσολαβήσουν άλλοι”, ενώ “μας απάντησε αμέσως” σημαίνει “μας απάντησε χωρίς καθυστέρηση”.

Για να ακούσουμε και την άλλη πλευρά, η καθηγήτρια της γλωσσολογίας Άννα Ιορδανίδου, στο βιβλίο της Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες, που το παρουσίασα σε ένα ακόμα παλιότερο άρθρο, δεν δέχεται την μπαμπινιωτική θέση. Λέει, και πολύ σωστά κατά τη γνώμη μου, ότι το άμεσα δεν σημαίνει μόνο «όχι έμμεσα, με άμεσο τρόπο» αλλά και «στο άμεσο μέλλον», π.χ. ο παιδικός σταθμός πρέπει να λειτουργήσει άμεσα, ενώ το αμέσως σημαίνει «πολύ γρήγορα, την επόμενη στιγμή», π.χ. Αμέσως μετά το Πάσχα, θα εκδοθεί το πόρισμα της επιτροπής. Έτσι μετατοπισμένη, η διάκριση κρατάει ακόμα, διότι καμιά μαμά δεν διανοήθηκε να φωνάξει το βλαστάρι της «Γιαννάκη, έλα άμεσα να φας!»

Ο φίλος Παντελής Μπουκάλας φαίνεται να συμφωνεί, τουλάχιστον ενμέρει, με την άποψη του Μπαμπινιώτη, ενώ δεν ξέρω αν έχει πληροφορηθεί την άποψη της Ιορδανίδου. Παραθέτω τις δυο τελευταίες παραγράφους του άρθρου του που αφορούν πιο… άμεσα το θέμα μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 120 Σχόλια »

Οι υδατάνθρακες του Καμμένου, ο Μπαμπινιώτης και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2013

Τα σημερινά μεζεδάκια, τα πρώτα του Μαρτίου, είναι μεζεδάκια υγιεινά: δεν περιέχουν υδρογονάνθρακες. Όπως όλοι ξέρουμε η κατανάλωση πολλών υδρογονανθράκων οδηγεί στην παχυσαρκία και σε διάφορα άλλα προβλήματα υγείας, γι’ αυτό πρέπει να την αποφεύγετε. Θα καταλάβατε βέβαια ότι το ιστολόγιο δεν επιχειρεί να δώσει διαιτητικές συμβουλές (που και να τις έδινε, ελάχιστοι θα τις πίστευαν διότι θα έβλεπαν το… περιτύπωμα του Νικοκύρη), αλλά κάνει λογοπαίγνια πάνω στο κορυφαίο ίσως μαργαριτάρι της  εβδομάδας που μας πέρασε, όταν από το βήμα της Βουλής ο αρχηγός των Ανεξάρτητων Ελλήνων, ο Πάνος Καμμένος, απευθυνόμενος στον πρωθυπουργό, είπε: «…όταν ήρθε ο κ. Ολάντ εδώ, μιλήσατε για ευρωπαϊκή ΑΟΖ, για ευρωπαϊκό ορυκτό πλούτο και για ευρωπαϊκούς υδατάνθρακες. Δεν είναι ευρωπαϊκοί οι υδατάνθρακες, δεν είναι ευρωπαϊκή η ΑΟΖ. Ελληνική είναι η ΑΟΖ και ελληνικοί είναι οι υδατάνθρακες και το φυσικό αέριο!» Ε, αφού υπάρχουν κοιτάσματα… υδατανθράκων, λογικό δεν είναι να κάνουμε δίαιτα χωρίς πολλούς υδρογονάνθρακες;

Φυσικά, ο Π. Καμμένος τα μπέρδεψε, διότι εννοούσε υδρογονάνθρακες. Στα πρακτικά της Βουλής έχει γίνει η διόρθωση (όπως συνηθίζεται σε τέτοιες περιπτώσεις), κι έτσι στο παραπάνω απόσπασμα γίνεται λόγος για «υδρογονάνθρακες», αλλά στην περίεργη εποχή μας μπορεί τα σκρίπτα να βόλαντ καμιά φορά, αλλά τα βίντεα μάνεντ, κι έτσι το σαρδάμ του αρχηγού των Ανεξ. Ελλήνων απαθανατίστηκε στη ζωντανή μετάδοση της συνεδρίασης από το κανάλι της Βουλής και κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο προς τέρψη των απανταχού πικραμένων (αν και νομίζω ότι κακώς πειράχτηκε, τάχα για έμφαση, το βίντεο -αλλά αν είχαν μυαλό και τα «δεξιά εξτρέμ»…):

Για όσους έχουν ξεχάσει τη χημεία του Γυμνασίου και του Λυκείου (έτσι κι αλλιώς οι διδακτικές της ώρες κουτσουρεύτηκαν διότι προέχει να μαθαίνουμε αρχαία), οι υδατάνθρακες είναι οργανικές ενώσεις που αποτελούν μια από τις βασικές πηγές ενέργειας για τον οργανισμό μας. Οι πατάτες, τα μακαρόνια, το ρύζι είναι τροφές πλούσιες σε υδατάνθρακες. Οι υδρογονάνθρακες, από την άλλη, είναι οργανικές επίσης ενώσεις, που αποτελούνται μόνο από άνθρακα και υδρογόνο. Η οργανική χημεία ξεκινάει και σχεδόν τελειώνει με τους υδρογονάνθρακες. Το πετρέλαιο είναι μίγμα διάφορων υδρογονανθράκων (και άλλων οργανικών ενώσεων). Καθώς οι δυο ονομασίες είναι τόσο κοντινές, δεν είναι σπάνιο να τις μπερδέψει κανείς, και πράγματι αν γκουγκλίσετε θα βρείτε άφθονες περιπτώσεις μπερδέματος, όπως «Δίαιτες χαμηλών υδρογονανθράκων«, σε σημείο που ο φίλος Ζάζουλας να γράψει άρθρο στη Λεξιλογία απευθύνοντας την έκκληση: «Σταματήστε να τρώτε υδρογονάνθρακες και να ψάχνετε για κοιτάσματα υδατανθράκων!«. Κοντινές είναι οι ονομασίες και σε άλλες γλώσσες -ας πούμε στα αγγλικά έχουμε hydrocarbon (υδρογονάνθρακας, παναπεί πετρέλαιο, βενζίνη κτλ.) και carbohydrate (υδατάνθρακας, παναπεί μακαρόνια, πατάτες κτλ.)  Δεν θέλει και πολύ να τα μπερδέψεις.

Ο Καμμένος είναι γενικά πλούσια πηγή μαργαριταριών, και γέλασα πολύ με το σαρδάμ του, αλλά το θεωρώ απλή παραδρομή της γλώσσας -δεν νομίζω ότι δείχνει αγραμματοσύνη, αμορφωσιά, βλακεία και τα λοιπά που γράφτηκαν. Το ότι το είπε τρεις φορές δεν έχει σημασία, γιατί και οι τρεις είναι στην ίδια φράση. Δεν αποκλείω να είναι ακαλλιέργητος ο κ. Καμμένος, αλλά αυτό δεν συνάγεται από το ότι μπέρδεψε τους υδατάνθρακες με τους υδρογονάνθρακες. Θα μπορούσε μάλιστα κάποιος να ισχυριστεί (όχι εγώ) ότι το σαρδάμ του Καμμένου είναι αποτέλεσμα όχι αγραμματοσύνης αλλά αντίθετα βαθιάς μελέτης, ότι αποδεικνύει πως ο αρχηγός των ΑνΕλ έχει μελετήσει σε βάθος ένα σύγγραμμα που κάποιοι (όχι εγώ) θεωρούν απαραίτητο για να μιλάει κανείς «σωστά ελληνικά».

hydatanΕννοώ το λεξικό Μπαμπινιώτη, το οποίο, τουλάχιστον στη 2η και στην 3η έκδοσή του, στο λήμμα υδατάνθρακας γράφει αυτά που βλέπετε στην εικόνα αριστερά.

Ο πρώτος ορισμός (με πεδίο τη Βιολογία) αντιστοιχεί στον ορισμό που θα περιμέναμε για τους υδατάνθρακες, όμως υπάρχει και δεύτερος ορισμός (με πεδίο τη Χημεία), που δεν πολυταιριάζει στα μακαρόνια και στις πατάτες, αλλά, ακριβώς, στους υδρογονάνθρακες! Μήπως τάχα η λέξη «υδατάνθρακας» έχει άλλη σημασία στο πεδίο της Χημείας και άλλη, τόσο διαφορετική, στο πεδίο της Βιολογίας; Όχι βέβαια.

Απλώς, το καλό λεξικό τα έχει μπερδέψει -περίπου σαν τον κ. Καμμένο. Και για του λόγου το αληθές, ας δούμε τι γράφει στο λήμμα «υδρογονάνθρακας», δυο σελίδες παρακάτω:

hydroc

Αν προσέξετε, ο ορισμός του λήμματος «υδρογονάνθρακας» είναι ίδιος με τον δεύτερο ορισμό του λήμματος «υδατάνθρακας»!

Οπότε, αν ένα κορυφαίο λεξικό τα μπερδεύει, δεν θα κρεμάσουμε τον Καμμένο που τα μπέρδεψε. (Ομολογώ ότι δεν έχω κοιτάξει την τέταρτη έκδοση να δω αν παραμένει το λάθος).

Κι επειδή το μεζεδάκι (μεζεδάρα το είπε ένας φίλος) έπιασε το μισό της πιατέλας και πάνω, προχωράω χωρίς χρονοτριβή στα επόμενα.

Διάβασα ένα άρθρο στο Βήμα για τις ανατιμήσεις στη Γερμανία λόγω ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και πρόσεξα την εξής πολυτραυματισμένη παράγραφο: «Αυτό σημαίνει πως η αύξηση στα τιμολόγια του ρεύματος για τον Γερμανό φορολογούμενο αυξήθηκε, μέσα σε ένα χρόνο, κατά 50%, με το μέσο νοικοκυριό να πληρώνει 180 ευρώ το χρόνο ως άτυπη «έκτακτη εισφορά» για την ανάπτυξη των ΑΠΕ». Η αύξηση αυξήθηκε κατά 50% και τα εγκεφαλικά των αναγνωστών κατά 100%.

Δυο από τα μεζεδάκια της εβδομάδας έχουν γεωγραφική διάσταση, αφού αλλάζουν άρδην τη γεωγραφία που ξέραμε. Καταρχάς, άρθρο της Ελευθεροτυπίας φέρνει τα πάνω κάτω, αφού μας πληροφορεί ότι το Λούξορ βρίσκεται 510 χιλιόμετρα βόρεια του Καΐρου. Έχει και χάρτη, από τον οποίο προκύπτει ότι το Κάιρο μεταφέρθηκε στο Σουδάν -αλλιώς θα συμπεραίναμε ότι το Λούξορ βρίσκεται κάτω από τα νερά του Λιβυκού πελάγους. Κι έπειτα, η οριζόντια κοσμογονική αλλαγή. Σε άρθρο της Ναυτεμπορικής διαβάζουμε ότι σύμφωνα με έναν βορειοκορεατικό ιστότοπο, «οι ΗΠΑ δεν πρέπει να νομίζουν ότι είναι ασφαλείς μόνο και μόνο επειδή βρίσκονται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού Ωκεανού«. Βέβαια, και αυτό ισχύει (υπάρχει και μια Ευρασία ανάμεσα), αλλά μάλλον στον Ειρηνικό ωκεανό θα αναφέρθηκαν οι Βορειοκορεάτες.

Στη Μαδρίτη υπάρχουν κρεμαστοί κήποι νέου τύπου. Το όλο θέμα είναι ενδιαφέρον, αλλά θα τους πούμε, τάχα, «κάθετους κήπους» όπως στο άρθρο που διάβασα; Θα προτιμούσα «κατακόρυφος κήπος», εσείς;

Ένας φίλος μού έστειλε ένα άρθρο από τη Lifo και με ρωτάει αν στέκει το «πολιτικά σοφιστικέ χώρα», που αντιστοιχεί στο «politically sophisticated country» του πρωτοτύπου. Δεν το θεωρώ μαργαριτάρι, αλλά το θεωρώ τσαπατσουλιά. Ωστόσο, λίγο πιο κάτω, εκεί που λέει ότι «δεν είναι διαθήκη η ταινία», εδώ έχουμε πιστεύω σαφές λάθος. Το πρωτότυπο λέει «a movie is not a testament», αλλά testament δεν σημαίνει μόνο «διαθήκη» αλλά και «αψευδής μαρτυρία, περίτρανη απόδειξη».

Γουστόζικο ορθογραφικό στο protagon με τις χιλιοταλαιπωρημένες Ειδούς του Μαρτίου (έχουμε ξαναγράψει γι’ αυτή τη λέξη): αι ηδοί του Μαρτίου. Πανέξυπνο σχόλιο του Ν. Λίγγρη στη Λεξιλογία: αυτές έρχονται προφανώς όταν αρχίζει να γλυκαίνει ο καιρός.

Η Λαίδη Άντζελα είχε πει «Ουδείς άσφαλτος», πράγμα που είναι απόλυτα σωστό και γλωσσικά και στην ουσία του. Η Λιάνα Κανέλλη, που περηφανεύεται (δίκαια) για τα καλά ελληνικά της έδωσε τις προάλλες μιαν ακόμα απόδειξη του Θεωρήματος της Άντζελας, όταν, σε συνέντευξή της στην τηλεόραση (μπορείτε να τη δείτε εδώ, το επίμαχο σημείο είναι στο 51′), είπε ότι έχει συναναστραφεί (ή συζητήσει, δεν θυμάμαι) «με φερώνυμους και λιγότερο φερώνυμους ανθρώπους». Όμως φερώνυμος δεν θα πει «αυτός που έχει βαρύ όνομα, ο διάσημος», ο «επώνυμος» που λέμε καμιά φορά. Όχι, φερώνυμος είναι, κατά το λεξικό, αυτός που έχει πάρει το όνομά του από κάποιο πρόσωπο, πράγμα, γεγονός κτλ. (το οποίο αναφέρεται λίγο πριν ή μετά)· (πρβ. ομώνυμος): Tη μέρα της Aναλήψεως πανηγυρίζει ο φερώνυμος ναός, δηλαδή ο ναός της Αναλήψεως.

Φοβάμαι ότι ετοιμάζεται νέος γύρος Φωνηεντιάδας από τους γνωστούς σκοταδιστικούς κύκλους. Ένα παρανοϊκό ιστολόγιο (σιγά μη βάλω λινκ) έχει ήδη ξεκινήσει εκστρατεία εναντίον του βιβλίου Γραμματικής του Γυμνασίου, διότι ανακάλυψε ότι και αυτό «καταργεί» τα φωνήεντα η και ω, και τη σκυτάλη ήδη πήραν η έγκριτη Ελεύθερη Ώρα σε πρωτοσέλιδο (που δεν το κράτησα και δεν το βρίσκω) και ο παλιός μας γνώριμος κ. Θ. Ανδρεάκος με άρθρο του σε πειραϊκό ιστολόγιο. Ελπίζω να μη χρειαστεί να ξαναγράψω, αλλά φοβάμαι ότι θα γίνει κι αυτό.

Ένας ιστότοπος με όλα τα ‘Νεοελληνικά αναγνώσματα’ από το 1884(!) ως το 1977 μπορεί να ενδιαφέρει πολλούς. Δεν τον έχω ελέγξει διεξοδικά και δεν παίρνω όρκο για την πληρότητά του, αλλά με μια πρώτη ματιά έχει πολύ υλικό.

Τέλος, το περασμένο Σάββατο είχα πει ότι θα έδινα συνέντευξη (στη Γκίζα του Σκάι) στις 10.30, που τελικά όμως δόθηκε στις 11.30, με αποτέλεσμα να παραπλανήσω κάποιους φίλους. Μπορείτε να την ακούσετε εδώ, αρχίζει γύρω στο 56.45, αλλά δεν θα χάσετε και τίποτα αν δεν την ακούσετε, δεν έχει και πολύ ενδιαφέρον, είτε επειδή δεν ήμουν σε φόρμα είτε επειδή με δυσκόλεψαν οι ερωτήσεις (τις παλιότερες συνεντεύξεις μου τις συγκεντρώνω στη σελίδα About).

Posted in χημεία, Βουλή, Λεξικογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 155 Σχόλια »

Το Μαντάτο Ριλό και άλλα μεσογεναριάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 12 Ιανουαρίου, 2013

mandatorylaw2Στο καθιερωμένο σαββατιάτικο ραντεβού μας, όπου παρουσιάζουμε τα μεζεδάκια που μαζέψαμε μέσα στην προηγούμενη εβδομάδα, το πιάτο μας είναι συνήθως ισορροπημένο. Το σημερινό πιάτο, κατ΄εξαίρεση, δεν είναι. Περιλαμβάνει ένα μαργαριτάρι τόσο τερατώδες, τόσο απίστευτο, σωστό διαμάντι Κοχινούρ, που η ισορροπία αυτομάτως καταστρέφεται. Μοιραία, το μεγαμεζεδάκι αυτό εμφανίζεται και στον τίτλο του άρθρου μας: Το μαντάτο ριλό. Τι είναι το μαντάτο ριλό; Αν δεν παρακολουθήσατε τη συζήτηση στα σχόλια του χτεσινού άρθρου (ή στη Λεξιλογία) δεν νομίζω να μπορέσετε να το φανταστείτε. Σας συμβουλεύω πάντως να αποφύγετε να διαβάσετε την εικόνα αριστερά (γι’ αυτό την έβαλα και κάπως μικρή) και να προσπαθήσετε να το μαντέψετε.

Μαντάτο ξέρουμε τι σημαίνει: είδηση, άγγελμα, πληροφορία. Συχνά, είναι η κακή είδηση. Μια κατάρα που λεγόταν παλιότερα είναι: «Να έρθουν τα μαντάτα σου», δηλαδή η είδηση του θανάτου σου -ας πούμε, ο Παπαδιαμάντης στη Σταχομαζώχτρα, στην αφήγησή του παρεμβάλλει, με στόχο τον άστοργο πατέρα, την κατάρα «που να φτάσουν τα μαντάτα του ώρα την ώρα». Και στον Ερωτόκριτο, θα το θυμόμαστε γιατί έχει μελοποιηθεί ο στίχος, έχουμε τα «θλιβερά μαντάτα». Όμως εδώ κατ’ εξαίρεση δεν λεξιλογούμε αλλά σερβίρουμε μεζεδάκια, και άλλωστε το μαντάτο ριλό δεν είναι θλιβερή είδηση, είναι κάτι αστείο, ξεκαρδιστικό, να χτυπιέσαι κάτω από τα γέλια, είναι μαργαριτάρι σχεδόν εφάμιλλο του καναπουτσάρ και του συνθέτη Μποχεμιάν.

Λέξη «ριλό» βέβαια δεν υπάρχει, που και να υπήρχε θα ήταν περίεργο (αν και όχι αδύνατο) να μπαίνει μετά το ουσιαστικό. Αν όμως προφέρουμε μαζί τη φράση «μαντάτο ριλό», σαν να είναι μία λέξη, ίσως καταλάβετε τι ήταν το μαντάτο ριλό πριν εκτοξευτεί στο Πάνθεον των μαργαριταριών.

Αν δεν το μαντέψατε, ας το πάρει το ποτάμι… ή μάλλον ας δούμε την εξήγηση που δόθηκε στον ιστότοπο inews, στο σχετικό άρθρο με τίτλο «Το μαντάτο ριλό» (επειδή μπορεί να το διορθώσουν, κι επειδή τέτοια αριστουργήματα δεν είναι για να χάνονται, ο Ν. Λίγγρης πήρε εικόνα της οθόνης, βλ. αριστερά). Πολλοί βουλευτές, μας λέει το άρθρο, δεν είναι δικηγόροι, πώς λοιπόν έχουμε απαίτηση να γνωρίζουν τι είναι το «μαντάτο ριλό»; «Και όμως το έχει ψηφίσει η πλειοψηφία και από αυτό… κρέμεται η δημόσια περιουσία», λέει το άρθρο και παραθέτει την εξήγηση που έδωσε στη Βουλή ο υπουργός κ. Μανιτάκης: «Είναι μία ρήτρα πάγια, που υπάρχει σε όλες τις διεθνείς συμβάσεις εδώ και δεκαετίες, σε κάθε είδους σύμβαση ιδιωτικού δικαίου, σε ιδιωτικές οικονομικές συμβάσεις για όλα τα κράτη» Ακολουθεί μακροσκελέστατη και όχι ιδιαίτερα σαφής εξήγηση και φτάνουμε στον, ας πούμε, ορισμό: Η περιουσία του δημοσίου είναι δύο ειδών: Η ιδιωτική περιουσία του δημοσίου και η δημόσια περιουσία του δημοσίου. Εδώ πρόκειται για παραίτηση από την ιδιωτική περιουσία του δημοσίου και δεν πρόκειται για παραίτηση από τη δημόσια περιουσία. Αυτή, άλλωστε, εξαιρείται ρητά από την ίδια τη ρήτρα, που λέει ότι δεν υπάγεται σε αυτό τον περιορισμό ό,τι απαγορεύεται από διατάξεις του αναγκαστικού δικαίου. Είναι το λεγόμενο «Μαντάτο Ριλό». Είναι κλασική έκφραση. Άρα, δεν αφορά τα πολιτιστικά αγαθά, δεν αφορά ό,τι ανάγεται στα δημόσια κτήρια, δεν αφορά ό,τι αποτελεί δημόσια περιουσία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , , , | 224 Σχόλια »

Τα μυστικά του στικακιού και η γενική των υποκοριστικών

Posted by sarant στο 10 Ιανουαρίου, 2013

Οι εφημερίδες γράφουν ότι το περίφημο στικάκι (ή φλασάκι) με τα ονόματα της λίστας Λαγκάρντ εχει παραδοθεί στα χέρια των εμπειρογνωμόνων της Αστυνομίας, οι οποίοι θα προσπαθήσουν να βρουν τα μυστικά του, δηλαδή ποιος και πότε τροποποίησε τα δεδομένα του. Φαντάζομαι ότι όποιος ξέρει πέντε πράγματα από κομπιούτερ θα διαβάζει με θυμηδία τα σχετικά ρεπορτάζ, αλλά επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε δεν θα ασχοληθούμε με όλα τα μυστικά του στικακιού αλλά μόνο με ένα -ένα μυστικό γραμματικής φύσεως, δηλαδή: πώς κάνει στη γενική το στικάκι;

Όπως μου είπαν στη Λεξιλογία, ο κ. Παπακωνσταντίνου στη συνέντευξη που έδωσε, χρησιμοποίησε τον καθαρευουσιάνικο τύπο «του στικακίου», ενώ εγώ, όπως βλέπετε και στον τίτλο, προτιμώ τον κανονικό τύπο «του στικακιού», αφού δεν έχουμε λέξη της καθαρεύουσας, ούτε λόγια λέξη. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι τα υποκοριστικά σε -άκι παρουσιάζουν πρόβλημα στη γενική τους πτώση και πολλοί δυσκολευόμαστε να χρησιμοποιήσουμε τις φυσιολογικές γενικές: του γατακιού, του παιδακιού, του στικακιού. Από την άλλη, όλοι μας έχουμε πει και λέμε, χωρίς να σκοντάφτουμε, «το πορτοφόλι είναι στη δεξιά τσέπη του σακακιού μου». Οι καθαρευουσιάνικες γενικές είναι συχνές σε τοπωνύμια και οδωνύμια: πλατεία Κολωνακίου, λεωφόρος Καλαμακίου, αλλά ξέρουμε και κάνουμε τη διάκριση όταν χρησιμοποιούμε τις ίδιες λέξεις όχι σε τοπωνύμια, π.χ. «μια μύγα έκατσε στην άκρη του καλαμακιού» (παράδειγμα κλεμμένο από τη Λεξιλογία).

Καλύτερα όμως να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Στη γλώσσα μας έχουμε λέξεις σε -άκι που είναι υποκοριστικά, λέξεις σε -άκι που δεν είναι υποκοριστικά και λέξεις σε -άκι που δεν τα αισθανόμαστε για υποκοριστικά. Η πρώτη κατηγορία είναι η εύκολη: παιδάκι, καραβάκι, γατάκι. Η δεύτερη κατηγορία έχει λέξεις που είναι ξένα δάνεια, συνήθως τουρκικά και που τελειώνουν σε -άκι επειδή στα τούρκικα τελείωναν σε ak ή ανάλογα στην άλλη ξένη γλώσσα. Οι λέξεις αυτές, που θα άξιζαν ειδικό άρθρο, είναι κάμποσες: σοκάκι, καϊμάκι, τσακμάκι, κονάκι, χαντάκι, μπαμπάκι, σπανάκι.Κάποιες από αυτές τις θεωρήσαμε υποκοριστικά (χωρίς  να είναι) κι έτσι πλάσαμε, υποχωρητικά, «ακέραιες», «ασμίκρυντες» λέξεις: από το τσαρδάκι φτιάξαμε το τσαρδί (διότι πού να ξέρουμε το τουρκικό çardak, και τι ακριβώς σημαίνει) κι από το πασουμάκι (pasmak) φτιάξαμε το πασούμι. Η τρίτη κατηγορία λέξεων είναι εκείνες που κάποτε ήταν υποκοριστικά αλλά σήμερα δεν τις αισθανόμαστε έτσι. Παραδείγματα: το αυλάκι (αύλαξ), το ρυάκι (ρύαξ), το σακάκι (σάκος), το καμάκι (κάμαξ), το γεράκι (ιέραξ), το μουστάκι, το κοράκι και άλλες πολλές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 175 Σχόλια »

Ο πόλεμος των φθόγγων, απολογισμός της Φωνηεντιάδας

Posted by sarant στο 22 Νοέμβριος, 2012

Και σήμερα θα σας παρουσιάσω βιβλίο, όπως και χτες. Δεν το κάνω (μόνο) επειδή πλησιάζει η περίοδος που κάποτε ο κόσμος γιόρταζε και αγόραζε βιβλία, αλλά κυρίως διότι το βιβλίο αυτό έχει ως αντικείμενο ένα θέμα που έχει απασχολήσει κατ’ επανάληψη το ιστολόγιό μας και επειδή αύριο γίνεται εκδήλωση στην οποία το βιβλίο παρουσιάζεται, οπότε είναι πολύ προτιμότερο η παρουσίαση εδώ να έχει προηγηθεί.

Το βιβλίο που θα παρουσιάσω, που το εξώφυλλό του το βλέπετε αριστερά, είναι «Ο πόλεμος των φθόγγων» του Βασίλη Αργυρόπουλου, που κυκλόφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις CaptainBook, και το οποίο όπως θα καταλάβατε είναι αφιερωμένο στη Φωνηεντιάδα, όπως συνηθίζω να τη λέω εγώ (ο όρος πρέπει να πλάσθηκε από τον Ν. Λίγγρη), δηλαδή τις επιθέσεις εναντίον της νέας Γραμματικής του Δημοτικού, με την ασύστατη κατηγορία ότι «καταργεί» κάποια γράμματα του αλφαβήτου, επιθέσεις που μας απασχόλησαν πολύ και στο εδώ ιστολόγιο τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Ο υπότιτλος άλλωστε του βιβλίου, είναι εύγλωττος: Καταργήθηκαν τα γράμματα η, ω, ξ και ψ στη νέα γραμματική του δημοτικού;

Το βιβλίο του Βασίλη Αργυρόπουλου θα παρουσιαστεί αύριο Παρασκευή 23.11.2012 στις 8 μ.μ. στη γκαλερί «Πυλαρινός» (πλ. Μητροπόλεως 11). Θα μιλήσουν ο Γιώργος Κοτζόγλου, επίκουρος καθηγητής του Πανεπ.  Αιγαίου και ένας από τους συγγραφείς της επίμαχης γραμματικής, ο λεξικογράφος Παναγιώτης Πούτος και ο ίδιος ο συγγραφέας. Θα πήγαινα οπωσδήποτε αν ήμουν στην Αθήνα, αλλά δυστυχώς δεν είμαι. Πιστεύω πως θα γίνει ενδιαφέρουσα συζήτηση, το εγγυάται άλλωστε η κατάρτιση των τριών ομιλητών. Να πάτε!

Ο συγγραφέας του βιβλίου είναι πολύ γνωστός στο ελληνόφωνο Διαδίκτυο, ή έστω στη μικρή διαδικτυακή γειτονιά που ασχολείται με τη νεοελληνική γλώσσα. Έχει το ιστολόγιο Περιγλώσσιο (και μερικά ακόμα ειδικότερου σκοπού), είναι ο δημιουργός ομάδας στο Φέισμπουκ και συμμετέχει από παλιά στις αντιπαραθέσεις επί γλωσσικών θεμάτων, στις οποίες άλλωστε αφιέρωσε και το προηγούμενο βιβλίο του, το «Αρχαιολατρία και γλώσσα» (2009), που το είχα παρουσιάσει παλιότερα από το ιστολόγιο και που αποτελεί βασικό όπλο σε όσους προσπαθούν να ανασκευάσουν τους γλωσσικούς μύθους που διαδίδονται από αρχαιοβαρεμένους, ετυμοτσαρλατάνους και ελλαδέμπορους. Το νέο του βιβλίο είναι βέβαια πολύ πιο συνοπτικό (118 σελίδες) αφού και το θέμα του δεν είναι τόσο πλατύ. Και αξίζει έπαινος στον συγγραφέα (αλλά και στον εκδότη) που παρουσίασαν τόσο γρήγορα το βιβλίο τους, μόλις τρεις ή τρεισήμισι μήνες μετά το ξέσπασμα της Φωνηεντιάδας. Η έκδοση είναι τυπογραφικά άρτια (π.χ. διαφορετικές γραμματοσειρές στις απόψεις και στα σχόλια, ώστε να ξεχωρίζουν), αλλά η τιμή του βιβλίου λιγάκι τσιμπημένη (11,25 ευρώ) για τόσο λίγες σελίδες.

Βρίσκω εξαιρετικά εύστοχη την ιδέα της κυκλοφορίας του χρησιμότατου αυτού βιβλίου. Ο Πόλεμος των φθόγγων θα μπορούσε να πάρει θέση πλάι στη Δίκη των τόνων ως υλικό αναφοράς για μια σημαντική αντιπαράθεση γλωσσικής και όχι μόνο πολιτικής -για να το πω αλλιώς, μακάρι να είχε βρεθεί κάποιος να τεκμηριώσει σε ένα βιβλιαράκι την… μπαμπινιωτιάδα του 1998 δηλαδή τον καβγά για το Λεξικό Μπαμπινιώτη και το λήμμα «Βούλγαροι». Ο Αργυρόπουλος συγκεντρώνει σχεδόν όλα τα αντιρρητικά κείμενα εναντίον της νέας Γραμματικής, που ακολούθησαν την πανταχούσα της Δασκάλας από τη Ραφήνα, και απαντάει με αξιοθαύμαστη μεθοδικότητα, νηφαλιότητα και υπομονή, ανασκευάζοντας σημείο προς σημείο τις αντιεπιστημονικές θέσεις των φωνηεντομάχων. (Εντοπίζω μια σοβαρή έλλειψη στην τεκμηρίωση αλλά θα την πω παρακάτω).

Το στυλ συζήτησης του Αργυρόπουλου είναι εξαιρετικά νηφάλιο. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάνει εκπτώσεις στην κριτική του· ο συγγρ. πειστικά και μεθοδικά ανασκευάζει τις απόψεις που κρίνει λανθασμένες, χωρίς περιστροφές· απλώς, το κάνει με ηρεμία και νηφαλιότητα -για τις πιο εξωφρενικές απόψεις των φωνηεντομάχων, περιορίζεται να γράψει «αυτά είναι φαιδρότητες που δεν αξίζει να σχολιαστούν». Για να δείτε όμως σε ποιες απόψεις απαντά ο Αργυρόπουλος, θα σας παρουσιάσω τα περιεχόμενα του βιβλίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γλωσσικό ζήτημα, Γλωσσικοί μύθοι, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 228 Σχόλια »

Τα ντόμινα του κυρίου

Posted by sarant στο 13 Νοέμβριος, 2012

Προχτές, στη συζήτηση για τον προϋπολογισμό στη Βουλή, ειπώθηκε ότι αν η Ελλάδα χρεοκοπήσει, τότε υπάρχει φόβος να καταρρεύσει ολόκληρη η Ευρωζώνη, εξαιτίας του «φαινομένου του ντόμινου» (κατά πάσα πιθανότητα είπαν «του ντόμινο», αλλά οι ίδιοι λένε και «του τσίρκο» και σε λίγο θα πούνε και «του πιάνο», εγώ τις ελληνικές λέξεις τις κλίνω). Δεδομένου όμως ότι αυτό ειπώθηκε πριν από την ψηφοφορία και στη συνέχεια εγκρίναμε τον προϋπολογισμό, κάθε κίνδυνος χρεοκοπίας έχει εκλείψει, οπότε το θέμα αποκτά ακαδημαϊκό πλέον ενδιαφέρον, κι έτσι μπορώ κι εγώ με ήσυχη τη συνείδηση να λεξιλογήσω γι’ αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα λέξη και έκφραση. Αν και τελικά, όχι με εντελώς ήσυχη τη συνείδηση. Διότι μπορεί μεν η χώρα να έχει σωθεί, αλλά, ενώ ξεκινούσα να γράφω το άρθρο μου, διαπίστωσα ότι για το ίδιο θέμα έχει ήδη γράψει ένα θαυμάσιο σημείωμα ο φίλος Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία -σκέφτηκα προς στιγμή να γράψω για άλλο πράγμα, έπειτα όμως λυπήθηκα την προεργασία που είχα κάνει, οπότε μένω στο ντόμινο και το φαινόμενό του. Ή μάλλον στα ντόμινα, διότι είναι πολλά.

Για τον πιο πολύ κόσμο, ντόμινο είναι εκείνο το παιχνίδι, κινέζικης μάλλον καταγωγής, που παίζεται με 28 πλακίδια, κοκάλινα ή από φίλντισι, που το καθένα χωρίζεται σε δυο μισά, και στο κάθε μισό έχει επάνω από καμία έως έξι κουκίδες όπως οι όψεις του ζαριού (βέβαια, το ζάρι δεν έχει όψη με μηδέν κουκίδες). Πώς ακριβώς παίζεται το ντόμινο δεν καλοθυμάμαι, πάντως βάζεις τα πλακίδια έτσι που να εφάπτονται οι άκρες που έχουν επάνω τον ίδιο αριθμό κουκίδων, όπως στην εικόνα αριστερά. Έτσι κι αλλιώς πρόκειται για μάλλον βαρετό παιχνίδι, η λέξη όμως έχει συναρπαστική ιστορία, ετυμολογία και φρασεολογία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , , | 382 Σχόλια »

Ευχαριστώ όλους όσους ή όλους όσοι με βοήθησαν;

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2012

Μια χτεσινή ερώτηση της φίλης Βασιλικής Μετατρούλου μού θύμισε ότι είχα έτοιμο στο ηλεσυρτάρι μου ένα άρθρο σχετικά με το αν είναι «λάθος» να λέμε «ευχαριστώ όλους όσους με βοήθησαν». Το κομμάτι είναι παρμένο από το βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων, αλλά τώρα που το ξανακοίταξα το άλλαξα αρκετά, κυρίως προσθέτοντας.

Λένε οι καθαρολόγοι: Είναι λάθος να λέτε «ευχαριστώ όλους όσους ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση», αφού η αντωνυμία (εν προκειμένω το όσος) είναι υποκείμενο της δευτερεύουσας αναφορικής πρότασης, επομένως πρέπει να μπει στην ονομαστική: «ευχαριστώ όλους όσοι ανταποκρίθηκαν». Παρομοίως, να λέτε «αναφέρει τα ονόματα όλων όσοι συνεργάστηκαν». Αντίθετα, είναι σωστό το «όσους» όταν είναι αντικείμενο της πρότασης, όπως «ευχαρίστησε όλους όσους βρήκε μπροστά του». Για να μην τα λέω εγώ όμως, ας δούμε πώς τα εκθέτει ο Γ. Μπαμπινιώτης στον ιστότοπό του (προσέξτε πάντως την προσεχτική διατύπωση, δεν μιλάει για «σωστό» και «λάθος», αλλά συνιστά να αποφεύγεται ο ένας τύπος και να προτιμιέται ο άλλος).

Πράγματι, στη φράση «ευχαριστώ όλους όσους ψήφισαν…», που είναι κοινότατη στο στόμα των πολιτικών μας, το όσους κανονικά «έπρεπε» να είναι όσοι, αφού είναι υποκείμενο της αναφορικής πρότασης. Τυπικά οι καθαρολόγοι έχουν δίκιο, αλλά εδώ λειτουργεί ο νόμος της έλξης, που είναι πανίσχυρος. Μην ξεχνάμε ότι είναι σωστό να πούμε, και λέμε:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαθολογία, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 152 Σχόλια »

Και πάλι για το άμεσα και το αμέσως

Posted by sarant στο 14 Νοέμβριος, 2011

Γλωσσικο ιστολόγιο είμαστε, παρακολουθούμε λοιπόν τις γλωσσικές εξελίξεις, και καμιά φορά επιστρέφουμε και δεύτερη, μπορεί και τρίτη φορά στο ίδιο θέμα, είτε σε μεζεδάκι είτε σε ειδικό άρθρο. Κι έτσι, δεν είναι η πρώτη φορά που αναφερόμαστε στη διάκριση ανάμεσα στις λέξεις «άμεσα» και «αμέσως». Υπάρχει όμως τέτοια διάκριση στην πράξη; Να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά.

Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη, που έχει μάλιστα και ειδικό πλαίσιο, άλλη είναι η σημασία του άμεσα και άλλη του αμέσως. ‘Αμεσα είναι το αντίθετο του έμμεσα και σημαίνει «απευθείας, χωρίς τη μεσολάβηση κανενός», ενώ αμέσως σημαίνει «χωρίς καθυστέρηση, τώρα». Έτσι, συνεχίζει, «μας απάντησε άμεσα» σημαίνει «απευθείας, χωρίς να μεσολαβήσουν άλλοι», ενώ «μας απάντησε αμέσως» σημαίνει «μας απάντησε χωρίς καθυστέρηση».

Είναι κι άλλα ζευγάρια επιρρημάτων που έχουν (ή υποτίθεται ότι έχουν) διαφορετική σημασία: απλώς/απλά, εκτάκτως/έκτακτα, αδιακρίτως/αδιάκριτα, ευχαρίστως/ευχάριστα και μερικά ακόμα. Πρόκειται για μια λεπτή διάκριση που σε μια πρώτη ματιά γοητεύει, αλλά αν το σκεφτούμε θα δούμε ότι στην πράξη δεν τηρείται πάντοτε: συνήθως τηρείται μόνο σε περιπτώσεις λέξεων που δεν πολυχρησιμοποιούνται, σαν το εκτάκτως/έκτακτα, όταν όμως η λέξη χρησιμοποιηθεί πολύ, τότε, όπως μ’ αρέσει να λέω, οι όμορφες διακρίσεις όμορφα καίγονται. Μια τέτοια χιλιοτραγουδισμένη διάκριση είναι ανάμεσα στο απλώς και στο απλά’ χιλιοτραγουδισμένη επειδή σε κάθε λαθολόγιο και σε κάθε εγχειρίδιο ορθής χρήσης της ελληνικής θα διαβάσετε πως απλώς σημαίνει «μόνο» ενώ απλά σημαίνει «με απλό τρόπο». Αμ δε! Στην πράξη η διάκριση έχει καεί προ πολλού -σε ένα σχετικά πρόσφατο άρθρο είχα παραθέσει κείμενα καθηγητών πανεπιστημίου, υπουργών, συγγραφέων, κορυφαίων δημοσιογράφων, που δεν τηρούσαν τη διάκριση και χρησιμοποιούσαν το «απλά» εκεί που τα λαθολόγια συνιστούν το «απλώς». Και επειδή οι κανόνες της γλώσσας δεν είναι κάτι έξω από τους χρήστες, ιδίως σε θέματα σημασίας, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η διάκριση ανάμεσα σε απλώς και απλά έχει καεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 180 Σχόλια »

Ολετήρες και κυριακάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 6 Νοέμβριος, 2011

Στις εφημερίδες και γενικά στα ΜΜΕ, κάθε φορά που αναβάλλεται μια δημοσίευση (ή εκπομπή κτλ.), η πρόχειρη δικαιολογία είναι ότι αυτό έγινε «για τεχνικούς λόγους». Κάποτε, ίσως τις περισσότερες φορές, η δικαιολογία ήταν αληθινή, άλλοτε ήταν ένα εύσχημο πρόσχημα που κάλυπτε κάθε λογής αιτίες, από την αμέλεια του αρχισυντάκτη έως πολιτικές παρεμβάσεις ή την απόλυση του αρθρογράφου. Το ιστολόγιο εφημερίδα και ΜΜΕ δεν είναι, αλλά την ίδια δικαιολογία θα μεταχειριστώ. Για τεχνικούς λοιπόν λόγους, το χτεσινό άρθρο που θα έγραφα έμεινε στη μέση -και σας το παρουσιάζω τώρα εδώ, έστω και ελαφρώς ανεπίκαιρο, μαζί με καναδυό ακόμα μεζεδάκια.

Η εικόνα που βλέπετε αριστερά έχει να κάνει με ένα από αυτά τα μεζεδάκια, για να δείτε ότι μερικά πράγματα συμβαίνουν και στις καλύτερες οικογένειες. Είναι εικόνα της οθόνης του CNN που μπήκε σε ρεπορτάζ για τη σύνοδο κορυφής των G21 (οι είκοσι κλέφτες και ο ΓΑΠ) στις Κάννες της Γαλλίας, όπως γράφει η λεζάντα. Μόνο που εκεί που δείχνει ο χάρτης, δεν είναι ούτε Γαλλία, ούτε Κάννες, είναι η ιβηρική χερσόνησος και συγκεκριμένα η ακτή της Γαλικίας, η Λα Κορούνια ας πούμε. Ισπανία, όχι Γαλλία.

Να το έκανε αυτό ελληνικό κανάλι (που έχουν ασφαλώς κάνει και χειρότερα), θα λέγαμε για τον αγεωγράφητο δημοσιογράφο που προσλήφθηκε με μέσο. Χρήσιμο είναι να βλέπουμε ότι αυτά συμβαίνουν παντού -γιατί, φαντάζομαι, το CNN θα θεωρείται ότι ανήκει στην πρώτη δεκάδα των ειδησεογραφικών σταθμών παγκοσμίως (ή την πρώτη τριάδα ίσως) και οι συντάκτες του θα θεωρούνται πρότυπα γνώσεων και επαγγελματισμού, όχι; Και δεν πρόκειται για κάτι πρωτοφανές, που δεν έχει ξανασυμβεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευπρεπισμός, Κοτσανολόγιο, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 55 Σχόλια »

Ομερτά και Σίσυφοι

Posted by sarant στο 21 Οκτώβριος, 2011

Είχα αποφασίσει να μην ανεβάσω άρθρο σήμερα, το είχα αναγγείλει κιόλας, δεν είχα διάθεση και εκτός αυτού το πρωί θα λείπω. Τελικά όμως άλλαξα γνώμη. Ίσως φταίει γι’ αυτό η ομερτά.

Η ομερτά είναι ο νόμος της σιωπής, λένε τα λεξικά, ή τέλος πάντων όσα την έχουν, ο ιδιότυπος μαφιόζικος κώδικας συμπεριφοράς που απαγορεύει την κοινολόγηση των μυστικών της οργάνωσης. Τη λέξη τη χρησιμοποίησε χτες στη Βουλή ο ηγέτης του Σύριζα, ο κ. Τσίπρας, λέγοντας ότι δεν είναι δυνατό να λειτουργεί μία κοινοβουλευτική δημοκρατία με όρους ομερτά, αναφερόμενος στο γεγονός ότι οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ για πολλοστή φορά καλούνται να ψηφίσουν ένα νομοσχέδιο κόντρα στη δική τους συνείδηση.

Ο κ. Βενιζέλος διαμαρτυρήθηκε εντονότατα και ζήτησε από τον κ. Τσίπρα να ανακαλέσει και ο κ. Τσίπρας εξήγησε ότι ομερτά σημαίνει εκβιασμένη πειθαρχία και συμφωνία, την οποία έχουμε πολύ καιρό στα πολιτικά πράγματα της χώρας.

Το επεισόδιο, όπως αποτυπώθηκε στο βίντεο, μπορείτε να το δείτε εδώ, στην αρχή (ομιλία Τσίπρα):

http://www.youtube.com/watch?v=T6uooJIhWbQ

και τη συνέχεια εδώ:

http://www.youtube.com/watch?v=lCAR0aIq2PU

Χρησιμεύει το βίντεο ,γιατί οι χειρονομίες και οι εκφράσεις δεν αντικατοπτρίζονται στο ξερό κείμενο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , , | 54 Σχόλια »

Η γυναίκα του Καίσαρα και η εφεδρεία

Posted by sarant στο 5 Οκτώβριος, 2011

Σκεφτόμουν σήμερα να γράψω για την εφεδρεία, τη λέξη αυτή που τόσο απότομα και βάρβαρα μπήκε στη ζωή μας, αλλά πήρα ένα ηλεμήνυμα (ιμέιλ, αν προτιμάτε) από έναν φίλο, κι έτσι βγήκαν στη μέση ο Καίσαρας και η γυναίκα του.

Στον Καίσαρα θα έπρεπε να είχα αφιερώσει ειδικό άρθρο, γιατί έχει μεγάλο γλωσσικό ενδιαφέρον -από γλωσσική άποψη θα έλεγα πως ο Ιούλιος Καίσαρας είναι ίσως η μεγαλύτερη προσωπικότητα που έζησε ποτέ, αν σκεφτούμε πόσο πλούτισε τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Στον Καίσαρα χρωστάμε το όνομα του μήνα Ιουλίου, από αυτόν είναι και η λέξη Kaiser (κάιζερ) των Γερμανών, από εκεί και ο τσάρος στα ρώσικα· επίσης, από τον Καίσαρα είναι και η καισαρική τομή -αλλά το θέμα αξίζει ειδικό σημείωμα, ας μην το ξεπετάξουμε στο πόδι, ας περιοριστούμε στη γυναίκα του Καίσαρα.

Η οποία γυναίκα του Καίσαρα, σύμφωνα με την πασίγνωστη παροιμία, δεν αρκεί να είναι τίμια, πρέπει να φαίνεται κιόλας τίμια. Τη φράση αυτή τη λέμε για να τονίσουμε ότι τα δημόσια πρόσωπα δεν πρέπει μόνο να είναι ουσιαστικά, αλλά και τυπικά εντάξει, δεν πρέπει ούτε τους τύπους να παραβαίνουν.

Ποια όμως είναι η προέλευση της φράσης; Τα λέει αναλυτικά ο Νίκος Λίγγρης σε ένα παλιό άρθρο στη Λεξιλογία, εγώ θα τα πω πιο περιληπτικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ρώμη, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 152 Σχόλια »

Η καταστροφή της Λισαβόνας και η απλογράφηση των τοπωνυμίων

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2011

Όταν λέω «καταστροφή της Λισαβόνας» δεν εννοώ τον μεγάλο σεισμό του 1755, που ήταν ένας από τους πιο καταστροφικούς της παγκόσμιας ιστορίας, ούτε την πυρκαγιά του 1988, που μετέτρεψε σε στάχτη ένα μεγάλο τμήμα της παλιάς πόλης. Εννοώ την καταστροφή που έχουμε πάθει εμείς οι επαγγελματίες γραφιάδες, από τα πολλά πρόσωπα με τα οποία παρουσιάζεται η Λισαβόνα στα διάφορα κείμενα, μια και μπορεί να βάλεις ένα ή δύο σίγμα, όμικρον ή ωμέγα, πράγμα που όπως ξέρουν οι μαθηματικοί δίνει τέσσερις συνδυασμούς: Λισαβόνα, Λισσαβόνα, Λισαβώνα, Λισσαβώνα.

Τη Λισαβόνα τη βρίσκουμε και θα τη βρίσκουμε όλο και περισσότερο μπροστά μας επειδή η ΕΕ ψήφισε πέρυσι τη Συνθήκη της Λισαβόνας που σαν αναφορά θα κυριαρχεί στην επικαιρότητα –έτσι άλλωστε δεν έγινε διάσημο και το Μάαστριχτ;

Λοιπόν; Ποια γραφή θα προτιμήσουμε; Στα τοπωνύμια δεν ισχύει ο κανόνας ότι οι λέξεις ξένης προέλευσης απλογράφονται πάντοτε (π.χ. βόλεϊ), δεν θα γράψουμε *Μασαλία ούτε *Βριξέλες. Το όνομα της πόλης στο πρωτότυπο είναι Lisboa, κάτι που συνηγορεί υπέρ της γραφής «Λισαβόνα». Πράγματι, το Μεγάλο Λεξικό Μπαμπινιώτη προτείνει τον τύπο Λισαβόνα.

Το αδερφάκι του όμως, το Ορθογραφικό λεξικό, αναιδέστατο, ανατρέπει την άποψη του μεγάλου, και προκρίνει τον τύπο Λισσαβόνα. Πώς το εξηγεί; Παραθέτω:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Ορθογραφικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , | 313 Σχόλια »

Ο ευάριθμος που σοβεί

Posted by sarant στο 28 Σεπτεμβρίου, 2011

Το σημερινό σημείωμα είναι δύο σε ένα -δηλαδή, συνδυάζει ένα παλιό μου άρθρο, γραμμένο πριν ανοίξω το ιστολόγιο, με ένα φρέσκο μεζεδάκι, μαργαριτάρι ή όχι θα το κρίνετε εσείς. Όπως υποδηλώνει και ο τίτλος, μιλάμε για δυο λέξεις, δυο λέξεις που κατατάσσονται στην κατηγορία των «λέξεων για φιγούρα και τρικλοποδιά«, σύμφωνα με την ορολογία του φίλου Νίκου Λίγγρη -για φιγούρα, επειδή τις χρησιμοποιούμε για να δείξουμε πόσο καλά ελληνικά ξέρουμε και για τρικλοποδιά επειδή υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να χρησιμοποιούμε τη λέξη με διαφορετική σημασία απ’ αυτήν που θα καταλάβει ο συνομιλητής μας.

Έγραφε λοιπόν ο Λίγγρης:

Η λέξη όμως που θα ήθελα να δω να αποβάλλεται από τη νεοελληνική γλώσσα είναι ο «ευάριθμος». Δεν έχω δει να χρησιμοποιείται λανθασμένα γιατί είμαι βέβαιος ότι ξέρουν τη σημασία της όσοι τη χρησιμοποιούν (στο διαδίκτυο δεν έψαξα). Βάζω ωστόσο στοίχημα ότι δεν υπάρχει άλλη λέξη που τόσο πολλοί να την έχουν καταλάβει τόσο λάθος. Γιατί μπορεί ευάριθμος να είναι αυτός που μετριέται εύκολα, άρα ο ολιγάριθμος, αλλά, δεν ξέρω, εμένα με κάνει να σκέφτομαι πολυάριθμος. Και κάθε φορά που τη διαβάζω, μπορώ να φανταστώ τον γράφοντα να κρυφοκλείνει το μάτι στους ευάριθμους φίλους του και να τεντώνει το πόδι του να βάλει τρικλοποδιά στον αναγνώστη.

Βεβαια, ο Λίγγρης είναι ή ειρωνικός ή επιεικής όταν λέει ότι είναι βέβαιος πως όσοι τη χρησιμοποιούν ξέρουν τη σημασία τους. Εγώ ξέρω τουλάχιστον έναν που χρησιμοποίησε τη λέξη λαθεμένα, και μάλιστα σε διήγημα: εμένα τον ίδιο, και να είναι καλά η Έλλη Παππά που μου το υπέδειξε με πολύ τακτ· αλλά ας πούμε πως έχω το ελαφρυντικό της μετεφηβικής ηλικίας, μια κι έχουν περάσει δεκαετίες από τότε.

Διότι, τι θα πει «ευάριθμος»; Σύμφωνα με το λεξικό, ευάριθμος είναι ο ολιγάριθμος, αυτός που μετριέται, που αριθμείται, εύκολα. Όμως, στη γλώσσα μας, το «ευ» δεν παντρεύεται καλά με το «λίγος». Είναι πάρα πολλές οι λέξεις που αρχίζουν από ευ- και σημαίνουν αφθονία: για παράδειγμα ευήλιος είναι αυτός που έχει άφθονο ήλιο, εύκαιρος αυτός που διαθέτει ελεύθερο χρόνο, ευμεγέθης αυτός που έχει μεγάλο μέγεθος, εύπορος αυτός που έχει άφθονα οικονομικά μέσα, το ίδιο και ο ευκατάστατος, εύρωστος αυτός που έχει μεγάλη σωματική δύναμη, εύσωμος αυτός που έχει ανεπτυγμένη σωματική διάπλαση, το ίδιο και ο ευτραφής, ενώ ο ευφάνταστος έχει μεγάλη φαντασία και ο εύφορος παράγει πολλούς καρπούς. Οπότε, κάθε άλλο παρά περίεργο είναι που πάρα πολλοί (και όχι ευάριθμοι!) ομιλητές, με διαφορά οι περισσότεροι θα τολμήσω να πω, θεωρούν ότι ευάριθμος σημαίνει «πολυάριθμος». Δεν θα τολμήσω να πω ότι καλά κάνουν όσοι την ερμηνεύουν λαθεμένα τη λέξη, γιατί θα σκεφτείτε πως το λέω επειδή κι εγώ είχα κάνει λάθος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Εφημεριδογραφικά, Μαργαριτάρια | Με ετικέτα: , , , , | 85 Σχόλια »