Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ξενοφών Ζολώτας’

Αντιζολώτας

Posted by sarant στο 11 Απριλίου, 2019

Οι περισσότεροι θα έχετε ακούσει κάτι για τις δυο ομιλίες του Ξενοφώντα Ζολώτα στις οποίες μίλησε αγγλικά χρησιμοποιώντας σχεδόν αποκλειστικά λέξεις ελληνικής προέλευσης. Ίσως να μην τις θυμάστε, ίσως να μην ξέρετε πότε τις εκφώνησε, αλλά θα τις έχετε σίγουρα ακουστά.

Για ένα γλωσσικό ιστολόγιο, θα ήταν ασυγχώρητη παράλειψη να μην έχουμε ασχοληθεί με τις ομιλίες αυτές. Φυσικά, έχουμε βάλει σχετικό άρθρο, και μάλιστα πριν από εννιά χρόνια. Τα παλιά άρθρα που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον συνηθίζω να τα αναδημοσιεύω, αλλά αυτό ειδικά δεν το έχω ξαναβάλει. Σήμερα θα επισκεφτούμε ξανά το ίδιο θέμα αλλά από μιαν άλλη σκοπιά.

Οι δυο ομιλίες του Ζολώτα, έτσι κι αλλιώς, επανέρχονται συχνά στην (καφενειακή) συζήτηση περί τα γλωσσικά. Όχι για να επαινεθεί ο οίστρος ενός κοφτερού μυαλού, που διάλεξε αυτόν τον τρόπο για να ξυπνήσει τα φιλελληνικά αισθήματα των ισχυρών της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά, δυστυχώς, για να υποστηριχτούν αντιεπιστημονικές αγλωσσολόγητες θέσεις για την ανωτερότητα της ελληνικής γλώσσας. Πολύ πρόσφατα, σε ένα εντυπωσιακά βλακώδες άρθρο του in.gr διαβάσαμε μάλιστα  για τη «μαγική ομιλία» του Ζολώτα.

Αν και, τώρα που το ξανασκέφτομαι, ο χαρακτηρισμός «μαγική» δεν είναι και τόσο άστοχος, αφού εκφράζει σωστά τη σχέση των περισσότερων ελληνοβαρεμένων με την ελληνική γλώσσα γενικά και με την ομιλία αυτή ειδικότερα. Θεωρούν τα αρχαία ελληνικά σαν είδος ξόρκι, όπως οι παλιοί Ποσειδωνιάτες, και ανοίγουν διάπλατα το στόμα και στην παραμικρή αρχαιοελληνικούρα, όσο ασύνταχτη ή ακατανόητη κι αν είναι.

Με την ομιλία Ζολώτα, η μαγεία πιάνει και για τα ελληνογενή αγγλικά. Πολύ χαρακτηριστικά, από το κείμενο της δεύτερης ομιλίας που διακινούν οι διάφοροι ελληνοβαρεμένοι λείπουν μια καίρια λέξη και μάλιστα στην αρχή.

Πράγματι, στο παραπάνω ανόητο άρθρο του in.gr όπως και σε πολλούς άλλους ιστότοπους θα βρείτε τη φράση: ….that we should agonize the Scylla of numismatic plethora and the Charybdis of economic anaemia.

Αυτό δεν βγάζει νόημα, βέβαια. Λείπει μια λέξη: …that we should agonize between the Scylla of numismatic plethora and the Charybdis of economic anaemia.

Aυτή την έλλειψη του κειμένου τόσον καιρό κανείς δεν την έχει πάρει χαμπάρι -και δεν την έχει πάρει χαμπάρι διότι όσοι το διάβασαν δεν προσδοκούσαν να βγάλουν νόημα αλλά αρκούνταν στο να νανουρίζονται ακούγοντας λέξεις που μοιάζουν αρχαίες ελληνικές.

Οι ομιλίες Ζολώτα είναι γραμμένες με αγγλικές λέξεις αλλά πολύ αμφιβάλλω αν είναι κατανοητές από μη ελληνομαθείς Άγγλους φυσικούς ομιλητές. Ο λόγος είναι ότι, για να μπορέσει να ανταποκριθεί στο στοίχημα που είχε βάλει με τον εαυτό του, δηλ. να χρησιμοποιήσει μόνο λέξεις ελληνικής προέλευσης με εξαίρεση ορισμένα άρθρα, συνδέσμους, επιρρήματα και βοηθητικά ρήματα, ο Ζολώτας αναγκάστηκε να ρίξει τα δίχτυα του στα πολύ βαθιά νερά της αγγλικής γλώσσας -και θα ξέρετε βέβαια ότι στις αβύσσους κατοικούν όντα που μας φαίνονται τερατόμορφα.

Για να το δούμε αυτό, ας πάρουμε την πρώτη-πρώτη ημιπερίοδο της πρώτης ομιλίας:

Kyrie, I eulogize the archons of the Panethnic Numismatic Thesaurus and the Ecumenical Trapeza

To Kyrie είναι σύντομη μορφή του Kyrie eleison και χρησιμοποιείται μόνο σε εκκλησιαστικά συμφραζόμενα για ένα κομμάτι της θείας λειτουργίας. Η λέξη archon χρησιμοποιείται κυρίως για τους επώνυμους άρχοντες της αρχαίας Αθήνας. Η λέξη panethnic που υποτίθεται ότι σημαίνει International δεν υπάρχει στο OED, το μεγαλύτερο λεξικό της αγγλικής γλώσσας -και δεν είναι σημασιολογικά διαφανής για έναν Αγγλοσάξονα. Το numismatic υπάρχει βέβαια, αλλά αναφέρεται κυρίως στη συλλογή νομισμάτων σαν χόμπι και όχι στη νομισματική πολιτική. Η βασική σημασία της λέξης thesaurus είναι στη λεξικογραφία για ένα ειδικό είδος λεξικού όπου τα λήμματα ομαδοποιούνται κατά θεματικές ενότητες, σαν το Roget’s Thesaurus ενώ στην πληροφορική σημαίνει μια ιεραρχημένη λίστα από λέξεις-κλειδιά. Ο μορφωμένος Βρετανός μόνο αυτές τις σημασίες ξέρει, αν τις ξέρει. Σε καμιά περίπτωση δεν χρησιμοποιείται η λέξη για χρήματα και ταμεία. Τέλος, η λέξη Trapeza δεν υπάρχει, ούτε αυτή, στο OED. Υπάρχει η λέξη trapeze, που όμως είναι η δοκός των ακροβατών με τα σκοινιά που κρέμεται από την οροφή του τσίρκου.

Επομένως, τις ομιλίες του Ζολώτα αξίζει να τις δούμε μόνο σαν παιχνίδι με τις λέξεις, αφού είναι κατανοητές μόνο από λίγους αγγλομαθείς Έλληνες.

Αν τα κείμενα του Ζολώτα τα δούμε σαν γλωσσική άσκηση, είναι απολαυστικά· αν θελήσουμε να βγάλουμε συμπεράσματα, φοβάμαι πως θα πέσουμε έξω. Για να φέρω ένα αντιπαράδειγμα: εξαιρετική γλωσσική άσκηση από ένα πολύ κοφτερό μυαλό είναι τα κείμενα του Ζορζ Περέκ, ο οποίος κατάφερε (το θηρίο!) να γράψει κοτζάμ μυθιστόρημα εκατοντάδων σελίδων (La disparition) χωρίς να χρησιμοποιήσει ούτε μία φορά το συχνότερο γράμμα της γαλλικής γλώσσας, το e! Μένουμε έκθαμβοι για το κατόρθωμα, αλλά τάχα στέκει να συμπεράνουμε απ’ αυτό πως το γράμμα e είναι περιττό στα γαλλικά;

Έπειτα, το όντως μεγάλο ποσοστό ελληνογενών λέξεων της αγγλικής γλώσσας είναι ελαφρώς παραπλανητικό με την έννοια ότι οι περισσότερες από τις λέξεις αυτές είναι σπάνιες. Με μια στατιστική που είχα κάνει, και που ίσως την παρουσιάσω κάποτε, καμιά από τις 100 συχνότερες λέξεις της αγγλικής γλώσσας δεν είναι ελληνικής αρχής. Αν πάμε στις 1000 συχνότερες, βρίσκουμε περί τις 48 ελληνογενείς λέξεις.

Κι έπειτα, υπάρχει και η αντίθετη όψη του νομίσματος· μπορεί η ελληνική να έχει μπολιάσει τις γλώσσες όλου του κόσμου (και ιδίως τις ευρωπαϊκές) με πλήθος λέξεις, έχει όμως κι αυτή μπολιαστεί με τη σειρά της, κάτι που καμιά φορά το ξεχνάμε. Διασκεδαστικό βρίσκω ένα εγχείρημα παρόμοιο με του Ζολώτα αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, από τον γνωστό συγγραφέα Νίκο Δήμου, που το ξεσηκώνω από το Ειρωνικό νεοελληνικό λεξικό του:

Έλληνας (ο από 3.000 ετών): Ο τυπικός Ρωμιός είναι λεβέντης, μερακλής, τσίφτης, ασίκης, χουβαρντάς, ντόμπρος, μάγκας, βλάμης, μπεσαλής και καπάτσος. Καμιά φορά τεμπέλης, το ρίχνει στο χουζούρι και στο ραχάτι – μαχμουρλής, στο ντιβάνι, κοιτάει το ταβάνι. Του αρέσει ο παράς, το μπαξίσι, το κέφι και το γλέντι. Άμα τον πιάσει ο σεβντάς ή ο νταλγκάς για καμιά νταρντάνα, γίνεται νταής (μπελάς, ο γρουσούζης!) και άμα τον χτυπήσει ντέρτι και σεκλέτι, γίνεται μπεκρής και τον πονάει ο ντουνιάς.

Όπως επισημαίνει ο Ν. Δήμου, όλα τα ουσιαστικά και τα επίθετα του κειμένου (εκτός από το «τυπικός» και το «καμιά φορά», προσθέτω εγώ) είναι ξένα δάνεια. Είκοσι πέντε τουρκικά, τρία αλβανικά, δύο ιταλικά και ένα σλαβικό.

Θα αντιτείνετε ίσως ότι στο κείμενο του Δήμου τα ρήματα είναι ελληνοπρεπή –και θα συμφωνήσω. Πράγματι, τα ελληνικά δεν έχουν δανειστεί πολλά ρήματα, πράγμα που εξηγείται από τη δομή της γλώσσας· ωστόσο, εύκολα μπορούμε να κάνουμε ακόμα πιο ξενικό το κείμενο, αλλάζοντας λογουχάρη το «του αρέσει» με το ιταλοφερμένο «γουστάρει», ή το «κοιτάζει» με το τουρκοφερμένο «χαζεύει» αν και για να αντικατασταθούν όλες οι αυτόχθονες λέξεις θα πρέπει μάλλον να ανατρέξουμε σε μικρασιατικά ή σε παλιά επτανησιακά ιδιώματα, όπου υπάρχουν άφθονα δάνεια ρήματα, από τα τουρκικά και τα ενετικά αντιστοίχως. Από την άλλη πλευρά, το κείμενο του Νίκου Δήμου είναι –θα συμφωνήσετε, πιστεύω– εντελώς κατανοητό από οποιονδήποτε Έλληνα το διαβάσει και όλες οι λέξεις που χρησιμοποιεί υπάρχουν στην κοινή χρήση και στα κοινά λεξικά, π.χ. στο ΛΚΝ.

Πρόσφατα, στην ομάδα Υπογλώσσια, ο Χρήστος Μασμανίδης, που έχει μάτι που κόβει και μεγάλο ενδιαφέρον για τη γλώσσα αν και δεν έχει κάνει ειδικές σπουδές, έφτιαξε ένα ακόμα εκτενέστερο κείμενο. Παρά τον τίτλο που δίνω στο άρθρο, δηλαδή Αντιζολώτας, πρέπει να πω ότι ο Χρ.Μ. δεν διεκδίκησε τέτοιες δάφνες, ούτε καν  παρουσίασε το κείμενό του ως απάντηση στις ομιλίες Ζολώτα. Εγώ σκέφτηκα να βάλω τον τίτλο αυτό, και τον εννοώ αντίστροφα και όχι αντίθετα.

Το αντίστροφο λοιπόν λεκτικό παιχνίδι του Χρήστου Μασμανίδη:

Μιλώ …ελληνικά!

Έκανα μπάνιο, φόρεσα κάλτσες, παπούτσια, φόρμες και το σπορ μπουφάν.
Πήρα απ’ το ντουλάπι της κουζίνας το μπρίκι, έψησα καφέ και ήπια δυο τζούρες.
Σερφάρισα στο λάπτοπ και μετά σκούπισα τη μοκέτα κι έκανα φασίνα στο παρκέ. Άνοιξα την πόρτα κι έκανα και τις σκάλες.

Πήγα στον μανάβη και ψώνισα ντομάτες, πατάτες, μελιτζάνες και μπρόκολα, στο χασάπη μπριζόλες και κιμά. Είχε μποτιλιάρισμα. Από τα κορναρίσματα και τη φασαρία τα πήρα στο φουλ.

Γύρισα στο μαγαζί και σκούπισα το μπαρ και τα μπουκάλια στα ράφια, τα κάδρα και τα σποτάκια. Δυο τακίμια κουβέντιαζαν ενώ έξω σηκώθηκε μπουρίνι, οχτώ μποφώρ. Μάζεψα την τεντα. Σενιάρισα πολυθρόνες, σκαμπό, καρέκλες, ρεσώ, τασάκια και με Άζαξ εκανα τα τζάμια. Τότε αριβάρησε φουριόζα η γκόμενα του ενός από τ’ αλάνια και τον μπινελίκωσε: «Είσαι μπεκρής, μπερμπάντης και χαραμοφάης!» Έγινε σαματάς και τζερτζελές. Αυτή του έσκισε την μπλούζα κι αυτός της χαλασε το φερμουάρ απο το παντελόνι. Τότε εκείνη του έριξε μερικές με την τσάντα και καναδυό ομπρελιές. Στο φινάλε όμως καλμαρισαν και ήπιαν μπίρες.

Μετά ήρθε ένας μάστορας κι ένας ντεκορατέρ με ένα πλάνο για το ντιζάιν του μαγαζιού. Είχε γούστο το κόνσεπτ, αλλά τελικά μπλοκάρισα το πρότζεκτ επειδή ήταν μεγάλο το μπάτζετ.

Ο μάστορας μου εκανε κατι τζιριτζάντζουλες αλλά τον τουμπέκιασα και του’πα να αμπαλάρει πάλι τα κατσαβίδια, τις τανάλιες, τις πένσες, τα σκαρπέλα και τα ρέστα. Τα έβαλε στο βαλιτσάκι του και είπε αντίο.

Το μεσημέρι χλαπάκιασα ντολμαδάκια και ρούφηξα μια μποτίλια τσίπουρο.

Μετά έκανα ζάπινγκ στα κανάλια, στον καναπέ, και αφού μπούχτισα την έπεσα στο ντιβάνι με μια κουβέρτα.
Κοιμήθηκα λίγο. Μετά πήγα στο μπανιο και έκανα ντουζ. Σκουπίστηκα με την πετσέτα, έβαλα κρέμες και κολόνιες, φορεσα κουστούμι, γραβάτα, γιλέκο και μοντέρνα, στυλάτα μανικετόκουμπα.

Τράβηξα την κουρτίνα και βγήκα στο μπαλκόνι. Ακούμπησα στα κάγκελα και χάζευα τον δρόμο. Κιαλάρησα δυο τσούπες με δυο μάγκες στο σοκάκι που σουλατσάρανε στο καλντερίμι.

Πήγα στο ραντεβού στρεσαρισμένος. Πρώτα καφετέρια και μετά σινεμά.

Το νεο μου φλερτ είχε στυλ και χιούμορ με γουστόζικες ατάκες και φινέτσα. Μετά το σινεμά πήγαμε στο κλαμπ και ήπιαμε κονιακ καπνίζοντας εγώ πούρο κι εκείνη τσιγάρα. Είχε λιγο ντουμάνι αλλά τα ντεσιμπέλ με εξιτάρανε και ανεβήκαμε στην πίστα. Κάναμε σπέσιαλ φιγούρες σε ρυθμούς λάτιν.

Καταλήξαμε σ’ ενα μοτέλ. Ο μπαγάσας ο ρεσεψιονίστας μας μπάνιζε σαν ρουφιάνος. Ανεβηκαμε στη σουίτα με το ασανσέρ,

Εμεινα εγώ με το σλιπ και αυτή με το στριγκ. Έπαθα αμόκ,  τα ‘σκισα και κάναμε σεξ.

Περίπου 400 λέξεις από τις οποίες όλα τα ουσιαστικά και τα περισσότερα επίθετα είναι ξένα δάνεια, όπως και λιγοστά ρήματα. Υπάρχουν μερικά αντιδάνεια, βέβαια, αλλά κι αυτά δάνεια είναι. Κάποιες λέξεις είναι της αργκό, αλλά καμιά δεν είναι πολύ δυσνόητη -ο Χρ.Μ. είχε κάπου «ζάντζες», που είναι ιδιωματικό της Δυτικής Ελλάδας, και το άλλαξα σε «τζιριτζάντζουλες». Πρόσθεσα επίσης κάμποσα δικά μου -ελπίζω να μην το παράκανα. Πάντως είναι αρκετά εύκολο να προσθέσουμε κι άλλα ξενόφερτα ουσιαστικά: φαγητά, σύνεργα και έπιπλα, είδη ένδυσης και υπόδησης.

Θα παραδεχτώ ότι το κείμενο του Μασμανίδη μιλάει για πεζά και ευτελή πράγματα της καθημερινότητας, ενώ του Ζολώτα κινείται στις υψηλές σφαίρες της οικονομίας.

Από την άλλη, το κείμενο του Μασμανίδη το καταλαβαίνουν σχεδόν όλοι οι ενήλικοι φυσικοί ομιλητές της ελληνικής -ενώ τις ομιλίες του Ζολώτα σχεδόν κανείς φυσικός ομιλητής της αγγλικής. Κάτι είναι κι αυτό.

 

Posted in Γλωσσικά στιγμιότυπα, Γλωσσικά δάνεια, Γλωσσικά ευτράπελα, Λογολογία | Με ετικέτα: , , , , | 168 Σχόλια »

Αποκριάτικα μεζεδάκια και φέτος

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2017

Τούτες είναι οι ένατες απόκριες του ιστολογίου μας, οπότε τον σημερινό τίτλο τον έχω χρησιμοποιήσει τρεις-τέσσερις φορές ακόμα στο παρελθόν -αλλά αυτό δεν είναι λόγος για να μην τον χρησιμοποιήσω και για το σημερινό πολυσυλλεκτικό άρθρο μας. Θα μπορούσα βέβαια να βάλω τίτλο «Η γιαννιώτικη καραβίδα και άλλα μεζεδάκια», για λόγους που θα φανούν στη συνέχεια.

* Και ξεκινάω με ένα ορθογραφικό από την Αυγή –τίτλος άρθρου του Δημ. Χρήστου: Το τρεις εξαμαρτείν των Γερμανών. Ο τίτλος είναι λογοπαίγνιο πάνω στο γνωστό αρχαίο ρητό για το «δις εξαμαρτείν», αλλά ο υλατζής ή ο αρθρογράφος μπέρδεψαν τα ομόηχα.

Τρις, βεβαίως, επίρρημα που θα πει τρεις φορές (πρβλ. τρισκατάρατος, τρισμέγιστος, τρισχαριτωμένος), και όχι «τρεις».

* Διαβάζω στο skai.gr, σε είδηση για αυτοκίνητο που έπεσε στη θάλασσα:

Ο 20χρονος συνοδηγός του οχήματος, εξήλθε με ιδίες δυνάμεις, ενώ κατάφερε να απεγκλωβίσει και τον 23χρονο οδηγό…

Χμ, όχι. Το λόγιο επίθετο «ίδιος» με τη σημασία «δικός μου», που προφέρεται τρισύλλαβο και θα μπορούσε να γράφεται «ίδϊος» για να ξεχωρίζει από το κοινό επίθετο ίδιος = όμοιος που προφέρεται με συνίζηση, ίδγιος, κατεβάζει μεν τον τόνο σε κάμποσες πτώσεις π.χ. εξ ιδίων τα αλλότρια, ιδίαις χερσίν, ιδία βουλήσει, κατ’ ιδίαν, αλλά όχι σε όλες. Το θηλυκό κλίνεται ως εξής:

Η ιδία, της ιδίας, την ιδία, οι ίδιες, των ιδίων, τις ίδιες.

universith* Δεν ξέρω αν είναι αυθεντική η επιγραφή της φωτογραφίας: αν όμως είναι δεν ταιριάζει με πανεπιστημιακό ίδρυμα, τρία ολόκληρα λάθη σε πέντε αράδες.

* Φίλος στέλνει μέιλ και με ρωτάει αν έχει πλεονασμό η φράση «προσπάθησε να εμφανίσει κύκλους από πολιτικούς χώρους πως συμπλέουν στην ίδια κατεύθυνση«, που περιέχεται στην ανακοίνωση της ΝΔ κατά του υπουργού κ. Τόσκα. Ή μήπως είμαι ψείρας; αναρωτιέται ο φίλος.

Σαφώς υπάρχει πλεονασμός: αν συμπλέουν, πλέουν προς την ίδια κατεύθυνση. Πλεονασμό με άλλο σύνθετο ρήμα με τον συν-, λίγο περισσότερο αχνό ίσως, έχουμε στο «συγκαταλέγεται μεταξύ των καλύτερων…» -αφού συγκαταλέγεται, το μεταξύ περισσεύει: συγκαταλέγεται στους καλύτερους….

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Λαθροχειρίες, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 176 Σχόλια »

Τούρκικος καφές, καϊμακλής και μερακλίδικος (της Τέτης Σώλου)

Posted by sarant στο 5 Οκτωβρίου, 2016

Εμείς βέβαια από το 1974 τον λέμε ελληνικό,  ονομασία που έπιασε απόλυτα, σε αντίθεση με την άλλη πρόταση για «βυζαντινό» που επιχείρησαν κάποιοι να τον αποκαλέσουν, εντελώς ανιστόρητα αφού, αν δεν πέφτω έξω, ο καφές έφτασε στα μέρη μας μετά την Άλωση. Ο καφές, που είναι από εκείνα τα τουρκικά(*) δάνεια που κανένας λόγιος δεν πρότεινε απ’ όσο ξέρω να εξελληνιστούν, εκτός από τον… λογιότατο της Βαβυλωνίας, ο οποίος τον είχε πει «νηφοκοκκόζωμον» για να παρακούσει ο Ανατολίτης και να νομίζει πως γυρεύει νύφη και κοκόνα. Ίσως στην αποδοχή της τουρκικής ονομασίας από τους καθαρευουσιάνους να έπαιξε ρόλο και η διεθνοποίηση της λέξης, διότι αφού το café, caffé και δεν συμμαζεύεται ακουγόταν σε Παρίσια και Βερολίνα δεν πείραζε να ακούγεται και στην Αθήνα. Κάποιοι μάλιστα κοτσάρισαν κι ένα δεύτερο φ (είχα προλάβει ταμπέλες ΚΑΦΦΕΝΕΙΟΝ), εντελώς ανελλήνιστο κι αυτό αφού στα αρχαία ελληνικά ήταν αδύνατο να υπάρχει διπλό φι.

Αλλά πλατειάζω, διότι το θέμα μου δεν είναι ο καφές ειδικά. Θέλω να παρουσιάσω σήμερα ένα πολύ ωραίο κείμενο που έγραψε η διαδικτυακή φίλη Τέτη Σώλου, γνωστή και καλή σκιτσογράφος και όχι μόνο, στο οποίο αφηγείται ένα περιστατικό σε ένα καφενείο -αλλά το κείμενό της έχει μιαν ιδιαιτερότητα, ότι περιλαμβάνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 111 λέξεις τουρκικής προέλευσης που χρησιμοποιούμε συχνά.

Μου άρεσε πολύ το κείμενο και της ζήτησα την άδεια να το αναδημοσιεύσω αφού το ιστολόγιό μας ασχολείται συχνά με τα γλωσσικά δάνεια. Θυμίζει κάπως την προσπάθεια του Ξεν. Ζολώτα να γράψει στα αγγλικά χρησιμοποιώντας λέξεις μόνο ελληνικής προέλευσης (παλιότερο άρθρο εδώ) Βέβαια, στο κείμενο της Τέτης οι τουρκικής προέλευσης λέξεις είναι μειοψηφία, αλλά από την άλλη το κείμενο διαβάζεται απολαυστικά και είναι γραμμένο σε στρωτά και υπαρκτά ελληνικά, κάτι που δεν μπορούμε να το ισχυριστούμε για την ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη κατά τα άλλα προσπάθεια του Ζολώτα, που έδωσε κείμενα μάλλον ακατανόητα τόσο από Έλληνες όσο και από Άγγλους.

Επιπλέον, αξίζουν συγχαρητήρια στην Τ.Σ. διότι το κείμενό της ελάχιστες αστοχίες είχε από ετυμολογικής πλευράς (σε 2-3 περιπτώσεις μόνο δεν ήταν λέξεις τουρκικής προέλευσης). Βέβαια, υπάρχουν πάντοτε αμφισβητούμενες περιπτώσεις, αλλά με βάση τις ετυμολογίες του ΛΚΝ (του Πετρούνια δηλαδή) οι 111 λέξεις έχουν, αν δεν κάνω λάθος, τουρκική προέλευση.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε αρχικά στο ιστολόγιο της Τέτης Σώλου, που έχει τον ευρηματικό τίτλο Hellas Special και που σας συνιστώ να το κοιτάξετε. Το αναδημοσιεύω εδώ, με μία αλλαγή που έκανα, ώστε οι λέξεις τουρκικής προέλευσης να είναι πάντοτε 111. Το κειμενο συνοδεύεται από σκίτσα, φυσικά της Τέτης Σώλου. Μπορείτε να βρείτε τις 111 λέξεις; Για τις απαντήσεις, δείτε στο τέλος.

(*) Τουρκικής προέλευσης σημαίνει ότι οι λέξεις μπήκαν στα ελληνικά από τα τουρκικά. Δεν ενδιαφέρει αν τα τουρκικά είχαν πάρει τη λέξη από τα περσικά ή τα αραβικά ή (σε μια-δυο περιπτώσεις) από τα ελληνικά  (οπότε έχουμε αντιδάνειο).

Τούρκικος καϊμακλής και μερακλίδικος

ts1

Το κείμενο έχει 111 λέξεις τούρκικης προέλευσης που χρησιμοποιούμε συχνά. Μπορείτε να τις εντοπίσετε;


Η πρώτη μέρα των διακοπών μας άρχισε περίεργα. Τη Ματίνα την κυνηγούσαν απ’ το γραφείο και πήγε σ’ ένα ίντερνετ καφέ για να της εκτυπώσουν κάτι μέιλ. Εγώ με τον Μήτσο και τον Λεφτέρη μπήκαμε στο καφεζαχαροπλαστείο «Το μελτεμάκι». Πιάσαμε τραπέζι κοντά στο τζαμωτό για να βλέπουμε έξω. Είχε συννεφιάσει και ο ουρανός ήταν μαβής. Σε λίγο άρχισε να ρίχνει με το τουλούμι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Αναδημοσιεύσεις, Γελοιογραφίες, Γλωσσικά δάνεια | Με ετικέτα: , , | 305 Σχόλια »

Αληθοφανές μεζεδάκια

Posted by sarant στο 2 Οκτωβρίου, 2016

Τα σημερινά μεζεδάκια δημοσιεύονται κατ’ εξαίρεση κυριακάτικα, αφού χτες είχαμε το Μηνολόγιο, πρώτη του μηνός γαρ.

Αν απορείτε για τον αντιγραμματικό τίτλο, η εξήγηση θα σας δοθεί πολύ γρήγορα. Πάνω που αναρωτιόμουν τι τίτλο να διαλέξω για τα σημερινά μας μεζεδάκια, και προσανατολιζόμουν, όχι με πολύν ενθουσιασμό, σε κάτι ημερολογιακό και κοινότοπο σαν «τα πρώτα μεζεδάκια του Οχτώβρη», κατέφθασε το ηλεμήνυμα ενός καλού φίλου, στο οποίο υπήρχε συνημμένη η παρακάτω φωτογραφία -ή μάλλον κολλάζ από τέσσερις φωτογραφίες:

jumboaΟι φωτογραφίες είναι βγαλμένες στο Τζάμπο της Αγίας Παρασκευής, μου λέει ο φίλος.

Εκτός από «αληθοφανές» πλαστικό χέρι, στο Τζάμπο πωλούνται επίσης «αληθοφανές πλαστικά», «αληθοφανές δράκος» και «αληθοφανές αλυσίδα». Ή, όπως σχολίασε ο φίλος, άμα σου κολλήσει μια λέξη αυτά παθαίνεις.

Προφανώς, στη Τζάμπα γραμματική το «αληθοφανές» είναι άκλιτο, αφού το βλέπουμε να χρησιμοποιείται αμετάβλητο σε όλα τα γένη και τους αριθμούς. Αλλά τότε γιατί δεν το γράφαν «αληθοφανέ», να ανήκει στην οικογένεια των άκλιτων εις -έ, όπως το καμπριολέ, το εμπριμέ και το… διαμπερέ;

Και μια παρωνυχίδα: Πώς μπορεί να είναι «αληθοφανές» ή έστω αληθοφανής ένας δράκος; Μοιάζει δηλαδή με τους αληθινούς; Και πού έχουμε δει αληθινούς δράκους να τους συγκρίνουμε; Γιατί με εκείνα τα ερπετά που τα λένε δράκους, που υπάρχουν σ’ ένα νησί της Ινδονησίας, δεν πολυμοιάζει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γλωσσικοί μύθοι, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 162 Σχόλια »

Ο μύθος της μίας ψήφου

Posted by sarant στο 9 Απριλίου, 2012

Προχτές αναφέρθηκα στο κοτσανούργημα (έτσι ονομάζω μια περίτεχνη κοτσάνα θηριωδών διαστάσεων) μιας δικηγόρου που πρόσκειται στο κόμμα του κ. Καμμένου, η οποία κατηγόρησε την κ. Άννα Διαμαντοπούλου ότι η Ελληνική γλώσσα δεν έγινε η επίσημη γλώσσα της Ευρώπης, με διαφορά μιας ψήφου από την Αγγλική, της δικής της αρνητικής σε βάρος της Ελληνικής γλώσσας ψήφου. Φυσικά, κάτι τέτοιο ποτέ δεν συνέβη, η κυρία αυτή μέσα στο μυαλό της έχει μπλέξει μια αλήθεια (η κ. Διαμαντοπούλου πρότεινε να γίνουν τα αγγλικά επίσημη γλώσσα της χώρας μας) και έναν γνωστό, παλιό μύθο (ότι τάχα τα ελληνικά για μία ψήφο δεν έγιναν επίσημη γλώσσα των ΗΠΑ). Με την ευκαιρία λοιπόν, κι επειδή στο ιστολόγιο δεν έχουμε μιλήσει για τον μύθο αυτό, δημοσιεύω σήμερα, ξαναδουλεμένο, ένα παλιό μου άρθρο για τον μύθο της μίας ψήφου, που είχε πρωτοδημοσιευτεί στον παλιό μου ιστότοπο και στο βιβλίο μου «Γλώσσα μετ’ εμποδίων«.

Αυτός ο μύθος είναι παλιός: τον θυμάμαι από τα χρόνια που πήγαινα δημοτικό σχολείο, και σίγουρα ακούγεται από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Αν έχετε κάποια ηλικία, είναι πολύ πιθανό να τον έχετε κι εσείς ακούσει όταν πηγαίνατε σχολείο. Σε αντίθεση με άλλους μύθους, π.χ. το Λερναίο, ο μύθος της μίας ψήφου δεν διαδόθηκε χάρη στο Διαδίκτυο, αλλά αντίθετα χάρη στο Διαδίκτυο διευκολύνθηκε η ανασκευή του.

Ο μύθος λοιπόν λέει ότι μόλις κέρδισαν την ανεξαρτησία τους οι Ηνωμένες Πολιτείες το 1776, οι νομοθέτες τους θέλησαν να αποφασίσουν ποια γλώσσα θα είναι η επίσημη του νεοσύστατου κράτους. Και καθώς τα αγγλικά θύμιζαν την αποικιοκρατία, κάποιοι πρότειναν (λέει ο μύθος) να επιλεγούν τα ελληνικά σαν επίσημη γλώσσα του κράτους, αφού τα ελληνικά ήταν η γλώσσα που γέννησε τη δημοκρατία. Η ψηφοφορία έγινε και για μία μόνο ψήφο τα ελληνικά ηττήθηκαν και προκρίθηκαν τα αγγλικά, λέει ο μύθος, κι έτσι χάσαμε την ευκαιρία να έχουμε τη γλώσσα μας κοσμοκράτειρα κι εμείς να τρώμε με χρυσά κουτάλια σαν προνομιακοί της εκπρόσωποι (αυτό δεν το λέει ο μύθος αλλά το σκέφτονται ίσως μερικοί). Ποια ελληνικά όμως υποτίθεται ότι έχασαν την ψηφοφορία; Τα αρχαία ελληνικά, υποθέτω -αλλά αυτό σπάνια δηλώνεται σαφώς (δείτε όμως και στο τέλος).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Λαθροχειρίες, Μύθοι | Με ετικέτα: , , , , , | 103 Σχόλια »

Οι ελληνικές λέξεις ενός σοφού καθηγητή

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2010

Στην χτεσινή Καθημερινή, ο Παντελής Μπουκάλας είχε ένα ενδιαφέρον άρθρο με αφορμή την «πρόταση» της Γερμανίδας ιστορικού Λεονόρας Ζέελιγκ για επιβολή έκτακτου πολιτιστικού φόρου, βάσει του οποίου όποιος χρησιμοποιεί λέξεις ελληνικής προέλευσης, όπως idea, democracy ή theatre θα πληρώνει 5 λεπτά του ευρώ για να σωθεί η ελληνική οικονομία. Έβαλα τη λέξη πρόταση εντός εισαγωγικών, γιατί πιστεύω πως η Γερμανίδα συγγραφέα δεν το εννοούσε στα σοβαρά αλλά ήθελε να πολεμήσει το κλίμα λοιδορίας της Ελλάδας.  Αναπόφευκτα, το άρθρο του Π. Μπουκάλα αναφέρθηκε και στις περίφημες ομιλίες του Ξ. Ζολώτα. Και επειδή έχω γράψει κάτι παλιότερα για τις ομιλίες Ζολώτα, αλλά δεν το έχω παρουσιάσει στο ιστολόγιο, χτένισα το παλιό μου άρθρο (που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Φαινόμενο του Λουξεμβούργου και το ανεβάζω. Όσο για το άρθρο του Π. Μπουκάλα, έχει κι άλλα σημεία άξια σχολιασμού, ίσως επανέλθω.

Ο καθηγητής Ξενοφών Ζολώτας έγινε τακτικός καθηγητής πανεπιστημίου σε ηλικία μόλις 24 ετών, το 1928, και έμεινε έως το 1968 οπότε και διώχθηκε από τη δικτατορία, αναγορεύτηκε ακαδημαϊκός στα 48 του, διετέλεσε στέλεχος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου επί σειρά ετών και διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, αλλά και πρωθυπουργός της χώρας την περίοδο της οικουμενικής κυβέρνησης του 1989-1990. Πέθανε πλήρης ημερών το 2004, λίγους μήνες αφότου γιόρτασε τα εκατοστά του γενέθλια, και είναι ο εμπνευστής μέτρων που επηρέασαν καθοριστικά την οικονομική πορεία της χώρας, όπως η υποτίμηση κατά 50% της δραχμής το 1953 ή το κόψιμο των τριών μηδενικών από τα χαρτονομίσματα το 1954.

Ωστόσο, κατά πάσα πιθανότητα θα μείνει στην ιστορία για τους δύο λόγους που εκφώνησε στη δεκαετία του 1950 και οι οποίοι ήταν γραμμένοι στα αγγλικά αλλά χρησιμοποιούσαν λέξεις ελληνικής προέλευσης. Ας δούμε όμως τους λόγους αυτούς, διότι από μια πρόχειρη έρευνα έχω διαπιστώσει ότι όλοι ξέρουμε γενικά κι αόριστα τι είναι, λίγοι όμως τους έχουμε διαβάσει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά δάνεια, Πρόσφατη ιστορία, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου, Uncategorized | Με ετικέτα: , , , | 129 Σχόλια »