Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Οι δώδεκα καρέκλες’

Οι 12 Καρέκλες σε οχινέα μετάφραση

Posted by sarant στο 11 Απριλίου, 2021

Ένα από τα αγαπημένα βιβλία της νεανικής μου ηλικίας ήταν το σατιρικό μυθιστόρημα «Οι 12 καρέκλες» των σοβιετικών συγγραφέων Ηλία Ιλφ και Ευγενίου Πετρόφ.

Μου το είχε δώσει ο πατέρας μου, που πολύ το αγαπούσε, στην παλιά (1945) μετάφραση του Κώστα Μερτβάγου, επί δικτατορίας. Το βιβλίο αυτό το δάνεισα μετά κάπου -δανεικό κι αγύριστο όπως αποδείχτηκε, και ο πατέρας μου είχε καταστενοχωρηθεί. Μετά τη μεταπολίτευση, γύρω στο 1978, το ξανακυκλοφόρησε η Σύγχρονη Εποχή, σε καινούργια μετάφραση, μάλιστα πληρέστερη, αλλά εμάς μάς άρεσε πιο πολύ η παλιότερη -άλλο είναι ο γαλανούλης κλεφταράκος κι άλλο ο γαλάζιος κλεφταράς, και τον λάκκο από μαλαχίτη ο νεότερος μεταφραστής τον είχε κάνει «μαλαχιτική μπάρα», αρρώστησα όταν το διάβασα. Πριν από 10-12 χρόνια, βρήκα την παλιά μετάφραση του Μερτβάγου στον Αλφειό και την έδωσα στον πατέρα μου, και χάρηκε πολύ.

Πριν από λίγο καιρό έμαθα εδώ στο ιστολόγιο ότι το βιβλίο αυτό των Ιλφ/Πετρόφ, όπως και το δεύτερο σατιρικό τους αριστούργημα, το Χρυσό Μοσχάρι, επανεκδόθηκε από τη Σύγχρονη Εποχή σε μετάφραση Πλάτωνα Καραντάνη, ο οποίος υπογράφει επίσης μερικές ακόμα μεταφράσεις σοβιετικών συγγραφέων (σε μία από αυτές είχα βρει πολλά ψεγάδια) . Με λαχτάρα έσπευσα να τα προμηθευτώ -αλλά η αδημονία μου μετατράπηκε σε αμηχανία όταν, διαβάζοντας το πρώτο κεφάλαιο από τις 12 Καρέκλες, η μετάφραση μού φάνηκε γνώριμη, και με ψεγάδια.

Στην πατρική βιβλιοθήκη βρήκα τις παλιές εκδόσεις των δύο βιβλίων. Kαι με έκπληξη διαπίστωσα ότι και στα δύο βιβλία το κείμενο των νέων εκδόσεων είναι σχεδόν ταυτόσημο με τις αντίστοιχες εκδόσεις του 1979 και του 1977! Βέβαια έχει μονοτονιστεί, η ορθογραφία έχει εκσυγχρονιστεί και έχουν γίνει κάποιες επουσιώδεις αλλαγές, αλλά κατά τα άλλα το κείμενο είναι ολόιδιο!

Για του λόγου το αληθές, έχω ανεβάσει εδώ την πρώτη σελίδα του 4ου κεφαλαίου από τις 12 Καρέκλες στην παλιά έκδοση της Σύγχρονης Εποχής (βρήκα την 3η ανατύπωση, του 1984) και εδώ την αντίστοιχη σελίδα από την έκδοση του 2020. Αν τις διατρέξετε, θα δείτε ότι το κείμενο είναι σχεδόν πανομοιότυπο. Το «τραίνο» του 1977/84 έχει γίνει «τρένο» το 2020, ο Προύσης έγινε Προύσι, η καυγατζίδικη έγινε καβγατζίδικη, το «κύτταξε» έγινε «κοίταζε» και το «λαθεμένο εισιτήριο» έγινε «λάθος εισιτήριο» -αλλά αυτές δεν ειναι βεβαίως αλλαγές ουσίας.

Έκανα έλεγχο στις πρώτες 40 σελίδες από τις 12 Καρέκλες και στις 20 πρώτες σελίδες από το Χρυσό μοσχάρι, καθώς και δειγματοληπτικά σε άλλα σημεία των βιβλίων και το συμπέρασμα είναι το ίδιο: το κείμενο του 2020 είναι ίδιο, εκτός από τριτεύουσες τροποποιήσεις και εκσυγχρονισμό της ορθογραφίας, με το κείμενο του 1977/79/84.

Αυτό βάζει ένα πρόβλημα δεοντολογίας. Τι εννοώ; Στο Χρυσό Μοσχάρι αναφέρεται μεταφραστής ο Απόστολος Κοτσιώλης. Για τις 12 Καρέκλες, η έκδοση του 1984 που έχω βρει δεν αναφέρει όνομα μεταφραστή, αλλά την εποχή εκείνη η Σύγχρ. Εποχή συχνά δεν ανέφερε ονόματα μεταφραστών. Επειδή τότε συνεργαζόμουν με το εκδοτικό, είμαι σχεδόν βέβαιος ότι ο Κοτσιώλης είχε μεταφράσει το 1977 και τις 12 Καρέκλες.

Αν όμως την αρχική μετάφραση την έκανε πριν από 40-45 χρόνια ο Απ. Κοτσιώλης, πώς τώρα εμφανίζεται μεταφραστής ο Πλ. Καραντάνης ενώ το κείμενο είναι πρακτικά το ίδιο; Αυτό είναι το δεοντολογικό φάουλ. Οι επεμβάσεις στην ορθογραφία ή οι επουσιώδεις αλλαγές (τύπου «ύστερα από» –> «μετά από») δεν συνιστούν βεβαίως νέα μετάφραση αλλά απλώς επιμέλεια ή μάλλον απαρχές επιμέλειας διότι κανονικά η επιμέλεια προχωράει πολύ περισσότερο. Γι’ αυτό και χαρακτηρίζω τη μετάφραση «οχινέα» στον τίτλο του άρθρου -αλλά για να είμαι δίκαιος πρέπει να πω ότι δεν είδα να διαφημίζεται ως νέα παρά μονο να αναφερεται νέος μεταφραστής.

Προφανώς οι υπεύθυνοι της Σύγχρονης Εποχης θεώρησαν περιττό να αναφέρουν ότι επανεκδίδουν «επιμελημένη» την παλιά μετάφραση της προ πολλού εξαντλημένης έκδοσης, ενδεχομένως με τη συναίνεση του Απ. Κοτσιώλη ή των κληρονόμων του -αλλά αυτό δεν το βρίσκω σωστό και με λυπεί πολύ από έναν εκδοτικό οίκο με τον οποίο έχω συνεργαστεί για πολλά χρόνια και πολλά βιβλία, πάντοτε ανέφελα.

Ακόμα περισσότερο όμως με λυπεί ως αναγνώστη. Όχι επειδή η μετάφραση του Κοτσιώλη είναι κακή. Δεν είναι κακή όπως θα δείτε πιο κάτω. Αλλά θα μπορούσε να είναι καλύτερη -η νέα έκδοση λοιπόν είναι μια ευκαιρία που χάθηκε. Το χειροτερο, η παλιά έκδοση είχε λάθη επιμέλειας τα οποία η «νέα» έκδοση δεν έχει διορθώσει. Αναφέρω δυο περιπτώσεις από τις πρώτες σελίδες:

Στη σελ. 37 (της έκδοσης του 2020) ο Βορομπιάνινοφ επιστρέφει στο σπίτι του και βρίσκει την πεθερά του ετοιμοθάνατη. Η γειτόνισσα τού λέει: Είναι πολύ άσχημα, μόλις που κατάλαβε. Το ίδιο έχει και η έκδοση του 1977/84 (στη σελ. 34). Εδώ προφανώς υπάρχει λάθος.

Tο ρωσικό κείμενο λέει: Ей хуже, она только что исповедовалась, δηλαδή Είναι χειρότερα, μόλις εξομολογήθηκε. Ο Μερτβάγος στη μετάφραση του 1945: Η κατάστασή της χειροτέρεψε, μόλις ξομολογήθηκε. Στοιχηματίζω ότι ο Κοτσιώλης είχε γράψει στο χειρόγραφο (υπήρχε μια εποχή που ο κόσμος έγραφε με το χέρι) «μόλις που μετάλαβε» και αυτό έγινε στο τυπογραφείο «μολις που κατάλαβε». Και ο «μεταφραστής» του 2020 άφησε το λαθος!

Παρόμοια περίπτωση στη σελ. 42: «Στο μεταξύ, η Κλαύδια Ιβάνοβνα πέθανε. Πότε ζητουσε νερό, πότε έλεγε ότι πρέπει να σηκωθεί και να πάει στον τσαγκάρη για να πάρει τα καλά μποτίνια….» Κατά πάσα πιθανότητα εδώ ο μεταφραστής είχε «πέθαινε» στο χειρόγραφο (ο Μερτβάγος βάζει «ξεψυχούσε», ίσως καλύτερο) και στο τυπογραφείο έγινε το λάθος.

Ξαναλέω. Η μετάφραση του Κοτσιώλη τόσο στις 12 Καρέκλες οσο και στο Χρυσό Μοσχάρι δεν είναι κακή. Αφενός όμως δεν έχει καλή επιμέλεια, αφετέρου θα μπορούσε να είναι καλύτερη, λιγάκι πιο εμπνευσμένη σε κάποια κρίσιμα σημεία. (Και, οσο κι αν μ’ αρέσουν οι ιδιωματικές λέξεις, πόσοι ξέρουν σήμερα τη μπάρα με τη σημασία της λιμνούλας, του λάκκου με νερά;)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Μυθιστόρημα, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Σατιρικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 117 Σχόλια »