Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Οπωροφόρες λέξεις’

Ο θεϊκός καρπός

Posted by sarant στο 29 Αύγουστος, 2016

Το σημερινό άρθρο εκπληρώνει μια περυσινήν υπόσχεση. Πέρυσι τον Αύγουστο, παρουσιάζοντας το χρονογράφημα του Βάρναλη «Το σαββατιανό σταφύλι«, έγραφα: Στο ιστολόγιο έχουμε ανεβάσει πολλά άρθρα για διάφορα οπωρικά, λείπει όμως ένα άρθρο για το σταφύλι γενικώς. Έχουμε όμως δημοσιεύσει άρθρο για τη σταφίδα, καθώς και για τα φρασεολογικά του αμπελιού. Οπότε, ας συμπληρωθεί η τριάδα με το σαββατιανό και με μιαν άλλη ευκαιρία θα δημοσιεύσουμε και το γενικό άρθρο.

800px-Grapes Η άλλη ευκαιρία ήρθε τώρα, οπότε το σημερινό άρθρο, που αποτελεί αναδημοσίευση του αντίστοιχου κεφαλαίου από το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«, είναι αφιερωμένο σε αυτόν τον θεϊκό καρπό.

Καρπός πανάρχαιος και πολύτιμος το σταφύλι, βρίσκεται μαζί μας από τη Νεολιθική εποχή. Ολόκληρο βιβλίο θα μπορούσαμε να γράψουμε· για να μην πάρει μεγάλη έκταση το άρθρο δεν θα επεκταθούμε καθόλου στο κρασί (για το οποίο μπορεί να γραφτεί άλλο βιβλίο!) και θα κάνουμε την σχεδόν ιερόσυλη επιλογή να αντιμετωπίσουμε τα σταφύλια σαν ένα φρούτο όπως όλα τα άλλα, ενώ δεν είναι.

Οι αρχαιολόγοι μάς λένε ότι οι άνθρωποι για πολλούς αιώνες κατανάλωναν σταφύλια, αρχικώς άγρια και μετά καλλιεργημένα, χωρίς να έχουν μάθει να φτιάχνουν κρασί. Οι αρχαίοι συνήθως θεωρούσαν ότι ο Διόνυσος εισήγαγε την άμπελο στην Ελλάδα και τούς έμαθε την τέχνη της οινοποιίας και προς τιμή του τελούσαν τα Διονύσια σε πολλές περιοχές. Στον Όμηρο η αμπελουργία ακμάζει, όπως μαρτυρούν επίθετα σαν το «πολυστάφυλος» και το «αμπελόεσσα» για μέρη κατάφυτα από αμπέλια. Αν και όχι από την αρχή, κάποια διαφοροποίηση των ποικιλιών σε επιτραπέζια σταφύλια και σταφύλια προς οινοποίηση υπήρχε ήδη από την αρχαιότητα. Τα νωπά σταφύλια οι αρχαίοι τα διατηρούσαν περισσότερο χρόνο μέσα σε κρασί. Φυσικά, τα ξέραιναν κιόλας –αλλά στη σταφίδα έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Παροιμίες, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 195 Σχόλια »

Το πονηρό φρούτο

Posted by sarant στο 17 Αύγουστος, 2016

Είναι η εποχή τους και συνειδητοποιώ ότι δεν έχω δημοσιεύσει, τόσα χρόνια, άρθρο για τον πανάρχαιο αυτόν καρπό -εννοώ τα σύκα. Βέβαια, έχουμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο άρθρα για την προέλευση της λέξης ‘συκοφάντης’ ή για την ετυμολογία του συκωτιού ή για την έκφραση ‘λέω τα σύκα σύκα’, αλλά σε αυτό καθαυτό το σύκο δεν έχω βάλει άρθρο.

Οπότε επανορθώνω σήμερα, παίρνοντας το σχετικό κεφάλαιο από το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις» -προσθέτω μερικά λινκ και ορισμένες λεπτομέρειες.

sykaΤα σύκα είναι από τους πρώτους καρπούς που μάζεψε και λίγο αργότερα καλλιέργησε ο άνθρωπος και ανήκει, μαζί με την ελιά και το σταφύλι, στην τριάδα των μεσογειακών καρπών. Η παρουσία του στο διαιτολόγιο και γενικά στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων ήταν εντονότατη, πολύ περισσότερο που οι αρχαίοι δεν γνώριζαν μια σειρά από τροφές που σήμερα θεωρούνται αναπόσπαστα στοιχεία της ελληνικής κουζίνας. Το σύκο ήταν πολύτιμο και για έναν ακόμη λόγο: διατηρείται καλά και πολύ όταν ξεραθεί. Συχνά το δείπνο των αρχαίων Αθηναίων ήταν ένα πιάτο ξερά σύκα, που επειδή περιέχουν πολλά ζάχαρα έχουν μεγάλη θερμιδική αξία.

Συκιές υπάρχουν κιόλας στον Όμηρο: στην τελευταία ραψωδία της Οδύσσειας, όταν ο Λαέρτης ζητάει σημάδι από τον Οδυσσέα ότι είναι γιος του, αυτός του θυμίζει πως του είχε χαρίσει, σαν ήταν παιδί, δεκατρείς αχλαδιές, δέκα μηλιές και σαράντα συκιές. Νωρίτερα, στη χώρα των Φαιάκων, ανάμεσα στα άλλα οπωροφόρα υπάρχουν και «συκέαι γλυκεραί». Τα αττικά σύκα εθεωρούντο περιζήτητα και τη φήμη τους αντανακλά η (αναληθής, όπως φαίνεται) ιστορία που οι περισσότεροι από εμάς μάθαμε στο σχολείο, για τον νόμο που απαγόρευε την εξαγωγή τους και τους συκοφάντες που, υποτίθεται, κατέδιδαν όσους τα έβγαζαν από την Αττική παράνομα.

Τέτοιος νόμος ή ψήφισμα δεν έχει βρεθεί πουθενά, και δεν θα είχε και πολύ νόημα, αφού σύκα είχε σε αφθονία όλη η Ελλάδα. Πώς όμως προέκυψε η λέξη συκοφάντης; Έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες, αλλά η πιο πειστική φαίνεται να είναι ότι συκοφάντες ονομάζονταν αυτοί που αποκάλυπταν όσους είχαν σύκα κρυμμένα στα ρούχα τους, δηλαδή μια ασήμαντη μικροκλοπή, και κατ’ επέκταση όσοι κατέδιδαν ασήμαντες πράξεις και στη συνέχεια έκαναν ψευδείς καταγγελίες. Η εκδοχή αυτή δεν είναι απίθανη· πράγματι, στα συμπόσια πολλοί παράσιτοι θα έφευγαν έχοντας κρύψει ξερά σύκα και άλλα τραγήματα στο ιμάτιό τους. (Για μια επισκόπηση των θεωριών σχετικά με την προέλευση της λέξης, δείτε το παλιότερο άρθρο μας -όμως και τα σχόλια είναι σημαντικά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 222 Σχόλια »

Κοσκινίζοντας τις (Οπωροφόρες) λέξεις

Posted by sarant στο 29 Δεκέμβριος, 2015

kosk2Την προηγούμενη Δευτέρα, στις 21 του μηνός, είχα τη χαρά να παρουσιάσω το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις» στη Νέα Σμύρνη, στο συνεργατικό παντοπωλείο «Το κόσκινο» (Χρυσουπόλεως 23 και Σεβαστείας).

Πρόκειται για ένα καινούργιο κατάστημα που άνοιξε πολύ πρόσφατα στη γειτονιά, και, αν κατάλαβα καλά, έχει δημιουργηθεί μέσα από πρωτοβουλίες διάθεσης προϊόντων «χωρίς μεσάζοντες». Ο Γιώργος Αγγελόπουλος λοιπόν, διάβασε το βιβλίο, του άρεσε, και με κάλεσε να δώσω την ομιλία -και αφού βρισκόμουν στην Ελλάδα δεν είπα όχι, πολύ περισσότερο που το παντοπωλείο βρίσκεται κοντά στο σπίτι μου, σε απόσταση μικρότερη από ενάμισι χιλιόμετρο.

Θα μου πείτε, παντοπωλείο; Γιατί όχι, για ένα βιβλίο που αναφέρεται σε φαγώσιμα -με έναν διαφορετικό τρόπο βέβαια. Αλλά σε παντοπωλείο διαφορετικό, που φιλοδοξεί να κάνει κι άλλες εκδηλώσεις, από παρουσιάσεις βιβλίων έως επιδείξεις π.χ. πώς φτιάχνεται τυρί φέτα.

Τελικά, χωρέσαμε στο Κόσκινο, αν και αρκετοί στάθηκαν όρθιοι -υπήρχε κι ένα τεράστιο κάρο, αυθεντικό μανάβικο, μέσα στο μαγαζί, που έπιανε αρκετόν χώρο. Είδα παλιούς φίλους, είδα φίλους του πατέρα μου, ήρθαν φίλοι του ιστολογίου και παιδιά από το slang.gr. Θα παραθέσω στα επόμενα την ομιλία μου, που δεν διέφερε πολύ από ανάλογες ομιλίες που έχω κάνει σε παρουσιάσεις του ίδιου βιβλίου, αλλά θα προτάξω ένα κομμάτι, άσχετο με το βιβλίο αλλά σχετικό με το κατάστημα που με φιλοξενούσε, που το ανέφερα, εκτός χειρογράφου (αλλά με κάποια προετοιμασία) κατά τη συζήτηση με το κοινό, σαν παράδειγμα του πώς φτιάχνεται η ιστορία μιας λέξης -κάτι σαν άρθρο του ιστολογίου με θέμα το κόσκινο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 94 Σχόλια »

Λεξιλογώντας στη λαϊκή

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2015

Στο δρόμο μας, οδό Ήβης Αθανασιάδου στο Παλιό Φάληρο, δυο τετράγωνα πάνω απ’ το σπίτι μου, έχει λαϊκή κάθε Παρασκευή, τους μονούς μήνες -τους ζυγούς η αγορά μεταφέρεται στον παράλληλο δρόμο, τη Νηρηίδων. Εκτός λάθους, η λαϊκή γίνεται σ’ αυτούς τους δυο δρόμους από τότε που τη θυμάμαι, ίσως πάνω από πενήντα χρόνια. Δεν είναι πολύ μεγάλη η λαϊκή, πιάνει τέσσερα οικοδομικά τετράγωνα στο μάκρος. Στην αρχή της έχει καναδυό πάγκους με ψάρια, στο τέλος πάγκους με υφάσματα και είδη νοικοκυριού, και στο ενδιάμεσο, στον κύριο όγκο της αγοράς, βρίσκεις οπωροκηπευτικά. Μπορεί να μη φτάνει την αίγλη της λαϊκής της Καλλιδρομίου, αλλά δεν είναι και του πεταματού.

Μου αρέσει να πηγαίνω στη λαϊκή, μέσα στα χρώματα και τις φωνές -και βέβαια, μια από τις καλύτερες εποχές είναι ακριβώς ο Μάης, που τα οπωρικά έχουν την τιμητική τους. Και επειδή εδώ λεξιλογούμε, προχτές που πήγα στη λαϊκή να ψωνίσω αποφάσισα να το συνδυάσω και να λεξιλογήσω, να καταγράψω δηλαδή τα ταμπελάκια που έχουν οι παραγωγοί πάνω στην πραμάτεια τους. Είναι άλλωστε ένα θέμα που μ’ αρέσει, όπως θα έχετε διαπιστώσει όσοι παρακολουθείτε τα άρθρα που βάζω κατά καιρούς για φρούτα και λαχανικά (τα πρώτα έχουν μπει και στο βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις).

Να καταγράψω, αλλά πώς; Σε μπλοκάκι δεν είναι πρακτικό, να βγάλω φωτογραφίες μπορεί και να μην άρεσε στους πουλητάδες, πήρα λοιπόν το σμαρτόφωνό μου και, όπως περπατούσα, απάγγελνα χαμηλόφωνα ό,τι διάβαζα στα ταμπελάκια, τάχα πως τηλεφωνάω -για αληθοφάνεια, κάθε τόσο έλεγα κι ένα δυνατότερο «ναι, ναι» ή «θα σε πάρω εγώ». Μετά, έκανα την απομαγνητοφώνηση.

Ένα πλεονέκτημα της μεθόδου αυτής είναι ότι ταυτόχρονα καταγράφονται και τα συνθήματα, οι στερεότυπες ή όχι φράσεις με τις οποίες οι πουλητάδες διαλαλούνε την πραμάτεια τους και προσπαθούν να προσελκύσουν τον πελάτη. Δεν είχα τον σκοπό να τις καταγράψω αυτές, παρόλο που μπορεί να είναι και πιο ενδιαφέρον θέμα από τις ταμπέλες -αλλά αφού προέκυψε, τις έγραψα και τις έβαλα με πλάγια για να ξεχωρίζουν. Όμως, επειδή πήγα νωρίς στη λαϊκή και δεν είχε πολύ κόσμο, και τα διαλαλήματα δεν ήταν πάρα πολλά -ή δεν τα έγραψε καθαρά το σμαρτόφωνο.

Ιδού λοιπόν η απομαγνητοφώνηση. Σε αγκύλες βάζω διάφορες επεξηγήσεις.

Σαραβάδες Ελλάδος [Μια λέξη που δεν την ήξερα. Γκουγκλίζοντας βρίσκω πως είναι άλλο όνομα για τους σαλούβαρδους]

Μελανούρια Ελλάδος Λαβράκια ντόπια

Ορίστε παιδιά, και γόπα και σαφρίδι.

Πολύ καλά τα ψαράκια!

Γαύρος πρωινός Χοντρός γαύρος Μπαλάδες Ελλάδος

Πατάτες Νάξος γνήσιες νόστιμες.

Αχαΐας φούρνου ελληνικές. Δεν μαυρίζουν στο τηγάνι

Αχαΐας πολύ νόστιμες

Γνήσιες!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Γκρέιπ-φρουτ, φράπες και τα υπόλοιπα εσπεριδοειδή

Posted by sarant στο 5 Νοέμβριος, 2014

Kαθώς χτες το απόγευμα είχα την παρουσίαση του βιβλίου μου Οπωροφόρες λέξεις στην Κηφισιά, δεν προλάβαινα να γράψω φρέσκο άρθρο, οπότε αναδημοσιεύω σήμερα ένα κεφάλαιο από το βιβλίο αυτό, ένα κεφάλαιο που δεν έχει παρουσιαστεί στο ιστολόγιο.

250px-Citrus_grandis_-_Honey_White

Φράπα, pomelo αγγλιστί

Πρόκειται για το κεφάλαιο που αφορά τα «υπόλοιπα» εσπεριδοειδή. Σε προηγούμενα κεφάλαια του βιβλίου (και αντίστοιχα άρθρα του ιστολογίου) παρουσιάστηκαν τα πορτοκάλια, τα λεμόνια και οι φτωχοί συγγενείς τους, νεράντζια και κίτρα· σε άλλο άρθρο είπαμε και για το μανταρίνι. Όμως υπάρχουν και άλλα εσπεριδοειδή, που θα μας απασχολήσουν λιγότερο, μια και δεν κατέχουν κεντρική θέση στη ζωή μας ή στην κουλτούρα μας.

Για παράδειγμα, το γκρέιπ-φρουτ, παρόλο που τις τελευταίες δεκαετίες έχει μπει ορμητικά στη ζωή μας, ούτε ντόπιο όνομα δεν αξιώθηκε να αποκτήσει – είναι το πιο διαδεδομένο στην Ελλάδα φρούτο που έχει διατηρήσει ασυμμόρφωτο και άκλιτο το ξένο του όνομα (οι ανανάδες και οι μπανάνες κλίνονται, βλέπετε, ενώ το μάνγκο είναι πολύ λιγότερο διαδεδομένο). Λοιπόν, στα ελληνικά είναι δάνειο από το αγγλικό grape-fruit, που το είπαν έτσι επειδή οι καρποί του φυτρώνουν σε τσαμπιά στις άκρες των κλαδιών.

Αν δεν βρίσκετε πολύ εύστοχη την αγγλική ονομασία, δεν είστε ο μόνος· μάλιστα διαβάζω ότι έχουν γίνει επανειλημμένες προσπάθειες να καθιερωθεί άλλο όνομα, αλλά απέτυχαν, γιατί έχει πια ριζώσει.

Στις Αντίλλες, που είναι η πατρίδα του, και συγκεκριμένα στα νησιά Μπαρμπάντος, το είπαν αρχικά «απαγορευμένο καρπό», πράγμα που αντανακλάται και στο βοτανικό του όνομα, Citrus paradisi. Ωστόσο, το γκρέιπ-φρουτ προέκυψε από διασταύρωση ανάμεσα στο πορτοκάλι και στη φράπα, που είναι καρπός ιθαγενής της Νοτιοανατολικής Ασίας. Κάπως τα μπλέξαμε τα πράγματα, οπότε ας τα πάρουμε με τη σειρά, όσο κι αν είναι μπερδεμένα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 104 Σχόλια »

Οι ελληνικές φράουλες

Posted by sarant στο 14 Οκτώβριος, 2014

Για να ευλογήσω λίγο τα γένια μου, θυμίζω ότι στις 4 Νοεμβρίου, μέρα Τρίτη, θα παρουσιάσω το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις», στους «Αμμωνίτες», Κέντρο ΓΑΙΑ, Όθωνος 100 Κηφισιά, σε εκδήλωση των Φίλων Μουσείου Γουλανδρή. Και σαν πρόγευση της μελλοντικής εκείνης παρουσίασης, σκέφτομαι σήμερα να παρουσιάσω ένα κεφάλαιο από το βιβλίο. Βέβαια τα περισσότερα κεφάλαιά του έχουν ήδη παρουσιαστεί από το ιστολόγιο -και ωφελήθηκαν πολύ από αυτή την πρώτη δημοσίευση, αφού μπόρεσα και λάθη να διορθώσω αλλά και τα καλύτερα σχόλια να ενσωματώσω, οπότε στο βιβλίο είναι πολύ βελτιωμένα. Πάντως, έχουν μείνει αδημοσίευτα κάμποσα κεφάλαια και σήμερα θα παρουσιάσω ένα από αυτά, ένα από τα μικρότερα κεφάλαια του βιβλίου, για ένα περιφρονημένο φρούτο. Εδώ προσθέτω μερικά πράγματα, λινκ και άλλα, και κάνω και κάποιες αλλαγές τεχνικού, ας πούμε, χαρακτήρα.

koumaraΜιλώντας για ελληνικές φράουλες δεν εννοούμε βέβαια τις φράουλες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα, στα ματωμένα θερμοκήπια της Μανωλάδας. Δεν κυριολεκτεί ο τίτλος, ούτε  ξέρω αν είναι δόκιμος αυτός ο χαρακτηρισμός, πάντως τον χρησιμοποιούσαν οι πλανόδιοι που τα μάζευαν από Πεντέλη και Πάρνηθα και τα πουλούσαν στην Αθήνα κάθε φθινόπωρο εκεί γύρω στα 1920, όπως τουλάχιστον διαβάζω σε εφημερίδες της εποχής. Εννοώ τα κούμαρα, που μπορούμε να τα θεωρήσουμε αυτόχθονα καρπό, αφού είναι από πολύ παλιά μαζί μας: σπόροι τους έχουν βρεθεί στη νεολιθική Λέρνα.

Στο άρθρο που αφιέρωσα στη φράουλα, είπαμε ότι οι αρχαίοι τα κούμαρα τα έλεγαν «χαμαικέρασο». Ωστόσο, αυτή ήταν μία μόνο από τις ονομασίες· τα έλεγαν επίσης μιμαίκυλα, ονομασία που έχει επιβιώσει στο διαλεκτικό «μεμαίντζουλα» (στην Κύμη). Αρχαίο είναι και το κόμαρος, ονομασία της κουμαριάς, εξού και το σημερινό όνομα του καρπού.

 

Σήμερα τα κούμαρα είναι καρπός περιφρονημένος, αλλά εξαιτίας της ιστορίας θα τους αφιερώσω ειδικό κεφάλαιο αντί να τα στριμώξω μαζί με τα άλλα φρούτα του δάσους, παρόλο που ποτέ δεν καλλιεργήθηκαν και πάντοτε από το δάσος τον μαζεύαμε. Και οι Άγγλοι επισήμαναν την ομοιότητα με τις φράουλες, γι’ αυτό και τα κούμαρα τα ονομάζουν «tree strawberries», φράουλες του δέντρου, και την κουμαριά strawberry tree, φραουλόδεντρο, όπως άλλωστε και οι Γερμανοί που τη λένε Erdbeerbaum.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 156 Σχόλια »

Το ώριμο φρούτο

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2014

Peponia01Μη σας παραπλανά ο τίτλος, όταν λέω για ώριμο φρούτο δεν υπαινίσσομαι την κυβέρνηση και δεν έχω στο νου μου τη λεγόμενη «θεωρία του ώριμου φρούτου», σύμφωνα με την οποία η αντιπολίτευση πρέπει να κρατήσει χαμηλό προφίλ και να περιμένει την κυβέρνηση να καταρρεύσει μόνη της, από τις δικές της αντιφάσεις και αδυναμίες, όπως μόνος του πέφτει από το κλαδί του δέντρου ο καρπός σαν έρθει η ώρα του. Το σημερινό άρθρο δεν ασχολείται με την πολιτική.

Απλώς, τις προάλλες ένας εκλεκτός φίλος του ιστολογίου παραπονέθηκε ότι, ενώ έχουμε μπει προ πολλού στο καλοκαίρι, το ιστολόγιο δεν έχει κεράσει «ούτε ένα φρουτάκι» τους αναγνώστες του, οπότε σκέφτηκα σήμερα να επανορθώσω την παράλειψη αυτή και να δημοσιεύσω ένα κεφάλαιο από το περσινό βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις» (κυκλοφορεί ακόμα, αν πιάσατε το υπονοούμενο). Πολλά κεφάλαια του βιβλίου αυτού είχαν δημοσιευτεί στο ιστολόγιο πριν συμπεριληφθούν (ξαναδουλεμένα και βελτιωμένα) στο βιβλίο, ενώ κάποια τα αναδημοσίευσα εδώ μετά την έκδοση, υπάρχουν όμως και κάμποσα που δεν τα έχω βάλει καθόλου στο ιστολόγιο, και ένα από αυτά διάλεξα για να σας τρατάρω σήμερα: ένα ώριμο φρούτο.

Φρούτα υπάρχουν άγουρα, ώριμα και υπερώριμα –φυσικά, ανάλογα με την εποχή στην οποία βρίσκονται– αλλά υπάρχει κι ένα φρούτο που είναι πάντοτε ώριμο! Με το δίκιο σας θα μου πείτε ότι κάτι τέτοιο είναι αδύνατο· αδύνατο στη φύση, όχι όμως στη γλώσσα. Εννοώ ότι υπάρχει ένα φρούτο που το ίδιο του το όνομα δηλώνει απλώς ότι είναι ώριμο. Είναι το πεπόνι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 180 Σχόλια »

Αναπληροφόρηση στις Οπωροφόρες λέξεις

Posted by sarant στο 6 Δεκέμβριος, 2013

Σήμερα ο Νικοκύρης του ιστολογίου γιορτάζει και δέχεται βεβαίως επισκέψεις στο διαδικτυακό κονάκι του, και αφού είναι η ατμόσφαιρα εορταστική και ευφρόσυνη είχα αρχικά σκεφτεί να δημοσιεύσω ένα άρθρο για δώρα, εννοώ για βιβλία-δώρα, διότι ο καθένας στο είδος του. Όμως τελικά προτίμησα το άρθρο το σχετικό με τα δώρα να το αναβάλω για την επόμενη εβδομάδα, ενμέρει και για τεχνικούς λόγους, και σήμερα, αφού γιορτάζω που γιορτάζω, να ευλογήσω λίγο (λίγο ακόμα;) τα γένια μου και να αφιερώσω το άρθρο σε ένα φετινό βιβλίο μου, τις Οπωροφόρες λέξεις και στην αναπληροφόρηση σχετικά μ΄ αυτό.

Για να αρχίσουμε από την αρχή, δηλαδή από τον τίτλο του σημερινού άρθρου, με τον όρο “αναπληροφόρηση” εννοώ αυτό που λέμε ελληνικά feedback, αλλά με τη μεταφορική του σημασία, όχι την κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανατροφοδότηση) ή την οιονεί κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανάδραση) στις θετικές επιστήμες. Εδώ μιλάμε για το φίντμπακ με τη σημασία “γνώμες, παρατηρήσεις, σχόλια”, αλλά επειδή οι λέξεις αυτές είναι πολύ γενικές νομίζω ότι δεν ταιριάζουν και προσωπικά προτιμώ την αναπληροφόρηση, έστω κι αν η λέξη δεν νομίζω να έχει λεξικογραφηθεί. (Το θέμα έχει φυσικά συζητηθεί στη Λεξιλογία).

Θα παρουσιάσω λοιπόν την αναπληροφόρηση που έχω πάρει από έναν εκλεκτό φίλο του ιστολογίου, ο οποίος έκανε τον κόπο να διαβάσει το βιβλίο με χαρτί και μολύβι και να μου γράψει όσα συνειρμικά του έρχονταν στο νου καθώς διάβαζε τα επιμέρους κεφάλαια. Αφενός με τιμά που αφιέρωσε τόση προσοχή στο βιβλίο μου, αφετέρου βρίσκω ότι έχουν αξία τα σχόλιά του και γι’ αυτό τα παραθέτω πιο κάτω. Ο ίδιος φίλος είχε ήδη σχολιάσει με παρόμοιο τρόπο ένα προηγούμενο βιβλίο μου, τις Λέξεις που χάνονται, και τα σχόλιά του τα είχα δημοσιεύσει εδώ.

Πριν όμως παρουσιάσω τα σχόλια του φίλου για τις Οπωροφόρες λέξεις, να διορθώσω μιαν αδικία που έκανα. Εννοώ την εκδήλωση παρουσίασης των Οπωροφόρων λέξεων στον Ιανό, που έγινε στις 30 Οκτωβρίου φέτος. Έφτιαξα λοιπόν μια σελίδα αφιερωμένη στην εκδήλωση εκείνη, αλλά επειδή τις αμέσως επόμενες μέρες είχα απίστευτα πολλά πράγματα να κάνω δεν βρήκα καιρό να συμπληρώσω τη σελίδα, παρόλο που το υλικό το είχα. Τελικά χτες αξιώθηκα να προσθέσω το υλικό στη σελίδα της εκδήλωσης, όπου μπορείτε να διαβάσετε την ομιλία του συγγραφέα Σωτήρη Δημητρίου, την ομιλία του Δημοσθένη Κερασίδη, που ήταν και ο επιμελητής του βιβλίου, και όσα είπα εγώ. Επίσης έχω ανεβάσει φωτογραφίες από την εκδήλωση, που τράβηξαν φίλοι -προς το παρόν τις ανέβασα στην Picasa, δεν ξέρω αν υπάρχει πιο βολική υπηρεσία.

Προχωράω τώρα σε αποσπάσματα από το γράμμα του φίλου Άρη, με αναπληροφόρηση στις Οπωροφόρες λέξεις -σε μια-δυο περιπτώσεις έχω βάλει και δικό μου σχόλιο μέσα σε αγκύλες.

Κατ’ αρχήν, μολονότι έχουν περάσει 55 ολόκληρα χρόνια από τότε, θυμάμαι σαν τώρα την ραδιοφωνική εκπομπή στο πάλαί ποτε Ενόπλων (για ποιον λόγο οι ένοπλες δυνάμεις στην χώρα μας είχαν δικό τους ραδιοφωνικό σταθμό ποτέ μου δεν κατάλαβα), προφανώς φθινοπωρινή, στην οποία η χαρακτηριστική φωνή του Στέφανου Ληναίου, νεαρού ηθοποιού τότε, σε ραδιοφωνικό χρονογράφημα της εποχής μάς πληροφορούσε ότι «το φθινόπωρο φθίνουν αι οπώραι και γι’ αυτό ονομάσθηκε έτσι».  Το θυμήθηκα διαβάζοντας την σχετική παρατήρησή σου, στην σελίδα 9.

Ας πάρουμε τώρα τα φρούτα με την σειρά εμφανίσεως στο βιβλίο¨.

Μήλο. (α) Ακόμη και σάπιο είναι χρήσιμο: ονοματίζει ένα χρώμα το «σάπιο μήλο». (β) Ο δαιμόνιος Ευγένιος Τριβιζάς, στην «Φρουτοπία» του λογοπαίζει ονομάζοντας έναν ήρωα «Ο Αιμίλιος το μήλο». (γ) Ο Ναζίμ Χικμέτ κλείνει το πασίγνωστο ποίημα «»Αν η μισή μου καρδιά» μεταφρασμένο από τον Γιάννη Ρίτσο και μελοποιημένο από τον Θάνο Μικρούτσικο  με τις λέξεις «…ένα κόκκινο μήλο, την καρδιά μου».

http://www.youtube.com/watch?v=D4Wz0pc1ZVQ

(δ) Το μήλο αναφέρει και ο Ηλίας Πετρόπουλος στο ομώνυμο ποίημά του, που μελοποίησε ο Νότης Μαυρουδής.

http://www.youtube.com/watch?v=AajOh2qamiA

Κυδώνι: Πριν από μισό αιώνα, για να καταδείξει κάποιος πόσο δύσκολο  ήταν ένα εγχείρημα χρησιμοποιούσε την φράση «για να το κάνεις αυτό πρέπει να έχεις (μετά συγχωρήσεως) κώλο από κυδώνι».  Δεν ξέρει γιατί.

Σύκο. (α) Όταν ήμουν παιδί, σαν «αντινανουρίσμα» για να με ξυπνήσουν ευχάριστα, η μεν γιαγιά μου έλεγε μια φράση που συνηθιζόταν στην πατρίδα της, την Μενεμένη «καλκ, αγάμ, σαμπάχ ολντού, μπακλαβά τσαμούρ ολντού» (σήκω αγά μου, ξημέρωσε, ο μπακλαβάς θα λασπώσει» ενώ η Κουλουριώτισσα μητέρα μου μού τραγουδούσε χαρούμενα «σήκω, σήκω, σήκω σήκω, να σου δώσω ένα σύκο». 

(β) Ο Διονύσης Σαββόπουλος στους αριστοφανικούς Αχαρνής υποδηλώνει την ανδρική ανατομική λεπτομέρεια στον στίχο »με δυο μεγάλα σύκα».

Κεράσι: (α) Με ξύλο της κερασιάς έφτιαχναν εκτός από μπαστούνια και έπιπλα (β) Στην δεκαετία του ’50, συνηθισμένο στολίδι στα κοριτσίστικα και γυναικεία ψάθινα καπέλα που φορούσαν το καλοκαίρι ήταν ένα ζευγάρι κατακόκκινα κεράσια με πράσινο φυλλαράκι, ψεύτικα βεβαίως. (γ) Στην Παναγία του Σουμελά, στο Βέρμιο, στο περίβολο του ναού, στην αριστερή πλευρά υπάρχουν δύο μεγάλες πετροκερασιές. Κόβεις και τρως. (δ) ο μεγάλος μπελάς να φτιάξεις γλυκό βύσσινο είναι να αφαιρέσεις το κουκούτσι χωρίς να στραπατσάρεις την σάρκα. Παλιά η δουλειά γινόταν με μια φουρκέτα για τα μαλλιά, σήμερα με την ειδική πένσα που πουλάνε στα μαγαζιά.

 Φραγκοσυκιά: (α) Το πρόθεμα φραγκομου θύμισε τους φραγκοράφτες, που πρόλαβα στην δεκαετία του ’50 με το μεγάλο φραγκοραφτάδικο ψαλίδι τους για να κόβουν το ύφασμα πάνω στον πάγκο. (β) Αν κόψεις ένα φύλο-«ρακέτα» και χώσεις το μισό στο χώμα, θα φυτρώσει ένα νέο φυτό. (γ) Διόλου τυχαία βρίσκουμε φραγκοσυκιές δίπλα σε φράχτες που ενισχύουν το  «οχυρωματικό» έργο τους.

 Φράουλα: Εκτός από το λεμόνι, η κλασική γεύση γρανίτας. Προσοχή: Κάποιοι  πουλάνε γιαλαντζί γρανίτα φράουλα μέσα σε ένα γυάλινο διαφανές σκεύος  με αναδευτήρα. Πρόκειται για παγωμένο ζαχαρόνερο βαμμένο ροζ, καμιά σχέση με φράουλα. Την γνήσια στο Αιάκειο.

 Κούμαρα: Μέχρι και την δεκαετία του ’50, το φθινόπωρο εμφανίζονταν στις γειτονιές πλανόδιοι πωλητές με ένα πανέρι γεμάτο κούμαρα. Τα πουλούσαν σε χωνάκια που έφτιαχναν στη στιγμή από κομμάτια εφημερίδας. Πελάτες ήταν η πιτσιρικαρία, ανάμεσά τους κι εγώ.  

 Βερίκοκο: (α) Δύο είναι οι δημοφιλέστερες ποικιλίες, Διαμαντοπούλου (μικροί και ευώδεις καρποί) και Μπεμπέκου (μεγάλοι και τραγανοί). (β) Είχα γείτονα με το επίθετο Καίσης ενώ Βερίκοκος είναι γνωστός έμπορος πλακών οικοδομής, στην Εθνική οδό.  (γ) Στην φτώχεια της δεκαετίας του ’50 τα περισσότερα παιχνίδια ήσαν αυτοσχέδια φτιαγμένα με την πλούσια φαντασία μας. Τρίβαμε το πλάι του κουκουτσιού σε μια πέτρα, υγραίνοντας την κάθε τόσο με λίγο σάλιο, ώσπου να γίνει τρύπα σε μέγεθος ρυζιού. Αφαιρούσαμε με μια πρόκα την ψίχα του κι έτσι φτιάχναμε σφυρικτράκι. (δ) Μεγαλύτερος στην ηλικία ξάδελφος μού διηγείτο ότι στη κατοχή η γιαγιά μας καθώς τον κουβαλούσε νήπιο στην πλάτη, έσκυψε και μάζεψε από το δρόμο ένα κουκούτσι από βερίκοκο. ‘Οταν έφτασαν σπίτι, το τσάκισε με μια πέτρα και του το έδωσε να το φάει.

 Κορόμηλα: Στην ορεινή Κορινθία, μια γλυκιά και μυρωδάτη παραλλαγή σε κίτρινο χρώμα, τα ονομάζουν βαρδάκια. Στην Κορινθία συναντάται και το επίθετο Βαρδάκας. [Νομίζω όμως ότι το επώνυμο Βαρδάκας είναι από το μπαρδάκι, που σημαίνει λαγήνι, σταμνί. Τα κορόμηλα, πάλι, έχω ακούσει να τα λένε βαρδάσια].

 Ροδάκινα: (α) Τα λεμονάτα τα βρίσκεις συχνά στην αγορά.  (β) Γίνονται υπέροχη κομπόστα, το κλασικό πεσκέσι σε ασθενή στο νοσοκομείο.

 Πεπόνι:  (α) Από την χλεμπόνα και ο χλεμπονιάρης, ο κιτρινιάρης. (β) παροιμιακά, υπάρχει και το «αυτός  κρατάει και το μαχαίρι και το πεπόνι», παναπεί έχει όλα τα ατού και κάνει κουμάντο.  (γ) Στην δεκαετία του ’50 οι μανάβηδες φώναζαν «καρπούζια με την μάχαιρα, πεπόνια με την βούλα». Στην πρώτη περίπτωση, έσχιζαν με το μαχαίρι  το καρπούζι μέχρι την μέση και το ζουλούσαν έτσι ώστε να δεις πως μέσα είναι κόκκινο, χωρίς να δοκιμάσεις. Στην δεύτερη, με τρεις μικρές μαχαιριές αφαιρούσαν ένα τμήμα του πεπονιού και σου το έδιναν να το δοκιμάσεις για να πειστείς πως είναι γλυκό. Τεχνικές μάρκετινγκ μιας εποχής…(δ) Όταν ξεραθούν οι σπόροι το πεπονιού γίνονταν πασατέμπος (ε) Το melon είναι και ο τύπος καπέλου που φορούσαν οι Χοντρός-Λιγνός. (στ) το άνοστο πεπόνι λέγεται περιφρονητικά κολοκύθι, εξ ού και η απάντηση ερωτώμενου αν του αρέσει το πεπόνι που τρώει «για τηγάνισμα καλό είναι».

 Καρπούζι: Η φλούδα του γίνεται και γλυκό του κουταλιού.

 Λεμόνι: (α) Γυναικείο όνομα,  Λεμονιά. (β) Το παραδοσιακό Ποντιακό τραγούδι «Η Λεμόνα»   

http://www.youtube.com/watch?v=KrtO32QB_SY

και οι στίχοι του.

Πορτοκάλι: (α) Παραδοσιακό γλυκό του κουταλιού γίνεται είτε η φλούδα του είτε η φλούδα με σάρκα μαζί. Τριμμένη η φλούδα αρωματίζει πολλά γλυκά. (β) Τα προδικτατορικά νεράντζια-πολεμοφόδια έφεραν και μισοβυθισμένα στη σάρκα ξυραφάκια για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. (γ) Ποικιλίες πορτοκαλιών που δεν ξέρω αν υπάρχουν ακόμη είναι τα ντόλτσα (ή ντόρτσα)  με γλυκιά γεύση και τα σαγκουίνια, αμφότερα με λατινογενή ονομασία. Θυμάμαι χαρακτηριστική σκηνή σε μηχανουργείο του Πειραιά, το 1955, ο παραγιός έλεγε στον εργοδηγό τρώγοντας ένα πορτοκάλι: «τα Κρητικά τα πορτοκάλια, μάστορη, είναι του αιμάτου» εντυπωσιασμένος από το κόκκινο χρώμα του.

 Μανταρίνι: Όταν έγραφα εξετάσεις στο πανεπιστήμιο, εκτός από το στυλό μου είχα πάντα μαζί μου ένα πακετάκι καραμέλες Μαντρινό Παυλίδου (δεν ξέρω αν υπάρχουν ακόμη) που μασουλούσα ακατάπαυστα. Πολλά χρόνια αργότερα διάβασα κάπου ότι η κατανάλωση ζάχαρης σε ώρα πνευματικής εργασίας βοηθάει τον εγκέφαλο να δουλέψει καλλίτερα.    

Σταφύλι: (α) Έχουμε τον μυθικό Στάφυλο όπως και την παραλία Στάφυλος στην Σκόπελο, αλλά και τους ιατρικούς όρους  σταφυλή (στο λαιμό μας) και τον σταφυλόκοκκο.  (β) περιέργως, τρυγώ τα ώριμα σταφύλια της κληματαριάς μου στους Αγίους της Αίγινας λίγο πριν τον δεκαπενταύγουστο (με το νέο ημερολόγιο φυσικά).  

 Σταφίδα: (α) Παλαιότερα υπήρχε και ο Αυτόνομος Σταφιδικός Οργανισμός (ΑΣΟ) (οι περισσότεροι την μάθαμε από τα σταυρόλεξα), που μεριμνούσε για το προϊόν.  (β) Σήμερα, στις πλαγιές της ορεινής Κορινθίας, βλέπεις τον Σεπτέμβρη τα διπλωμένα μεγάλα νάιλον έτοιμα να σκεπάσουν την σταφίδα που ξεραίνεται στον ήλιο, αν πιάσει βροχή. (γ) Η θρεψίνη, (πολτός σταφίδας) ήταν διάσημη στην δεκαετία του ’50 λόγω της θρεπτικότητάς της, πολύτιμης εκείνα τα χρόνια, και περίφημη παιδική λιχουδιά, που την αλείφαμε στο ψωμί. Μετά, εκτοπίστηκε από τα ποικιλώνυμα βιομηχανικά προϊόντα.  Πριν από χρόνια βρήκα κάπου και αγόρασα ένα κουτί θρεψίνη για να δοκιμάσει ο μικρός τότε γιος μου. Ούτε που της έδωσε καμιά σημασία. Τελικά, την έφαγα όλη μόνος μου…

Μπανάνα: (α) Σήμερα πουλιέται με το κιλό αλλά στην δεκαετία του ’50, ήταν σπάνιο είδος και πουλιόταν με το κομμάτι, όπως τα μήλα στο Λονδίνο. (β) Επί δικτατορίας, πουλιόταν παράνομα από φορτηγάκια στα πάρκινγκ της εθνικής οδού. (γ) Αστεία γίνονται και με τα προϊόντα-μαϊμού. «Το ταΐζεις μπανάνες;» πειράζει κάποιος τον φίλο του που μοστράρει το νεοαποκτηθέν γιαλαντζί  Ρόλεξ.

 Μούρα: (α) «Ο Μοριάς… πήρε το όνομά του από την Μορέα» και το καλαματιανό μαντήλι έγινε διάσημο εξ αιτίας της σηροτροφίας που αναπτύχθηκε στην περιοχή.  (β) Η μουριά είναι φημισμένη για την παχιά σκιά της. Οι μισές ταβέρνες στην Ελλάδα έχουν το προσωνύμιο «Η μουριά» ή «Οι μουριές» εξ αιτίας των δένδρων αυτών που φύτευαν τότε στην αυλή για να σκιάζουν τα «τραπεζάκια έξω» τους θερινούς μήνες.  

 Καρύδια: Για πολλά χρόνια τα καρύδια ήσαν και προσφιλές παιδικό παιχνίδι, που παιζόταν όπως οι γκαζές.

 Κάστανα: (α) Κλασική η αναφορά του κάστανου στον ανδρικό  προστάτη που έχει την μορφή του. (β) Για το ψήσιμο των κάστανων στο τζάκι υπάρχει τώρα και η ειδική σχάρα , η καστανιέρα (πώς αλλιώς να την πω;) (γ) Προφανώς οι καστανιέτες έχουν άλλη ετυμολογία.
[Και όμως όχι, οι καστανιέτες προέρχονται από το ισπανικό castaneta (με περισπωμένη, tilde, στο n), που ανάγεται στο κάστανο, ίσως επειδή αυτά τα χειροκρόταλα μοιάζουν με κάστανα]

(δ) Υπάρχει και η καστάνια (μηχανολογικός όρος):

(ε) και η καστανιά,  το σκεύος μεταφοράς φαγητού, που αντικατέστησε το τάπερ. Η παλιά ήταν από αλουμίνιο και το καπάκι της έφερε λάστιχο, για στεγανοποίηση, και κλείδωνε με τρία «μανταλάκια». Η εργατιά κάθε πρωί με αυτό μετέφερε το φαγητό στο τόπο εργασίας.

 Φουντούκι: (α) «Λεφτοκάρε» ποντιακά (β) Και η Μερέντα Παυλίδη έχει ως πρώτη ύλη το φουντούκι.  

 Αμύγδαλο: Από την Βενετική mandola ίσως και το μαντολίνο που έχει σχήμα αμυγδάλου (ο Μπαμπινιώτης διαφωνεί).

 Αιγινίτικο φιστίκι: (α) Στα περίφημα νεανικά πάρτι της δεκαετίας του ’50 και του ’60 το χύμα βερμούτ συνοδευόταν από φιστίκια, όχι όμως τα ακριβά Αιγινίτικα αλλά τα φτηνά αράπικα. Τα αιγινίτικα πωλούνταν στα περίπτερα σε μασούρια από σελοφάν (απλησίαστα αλλά νοστιμότατα τα άτιμα…). (β) Καθότι λάτρης των γλυκών αλλά τεμπέλης στην ζαχαροπλαστική, έμαθα μια απλούστατη, πολίτικη συνταγή για μπακλαβά με αιγινίτικο φιστίκι, που  ανάρτησα στο ιστολόγιό μου:
Φοίνικες: Παλαιότερα, στις εθνικές εορτές, οι είσοδοι των σχολείων, δημοτικών και γυμνασίων, στολίζονταν εκατέρωθεν με δυο φύλλα φοίνικα, που στερεώνονταν όρθια. 

Τζίτζιφα: Δυστυχώς απουσιάζουν από  ως άνω λεκτικό οπωρώνα. Και πώς να μην απουσιάζουν αφού σήμερα δεν τα ξέρει κανείς. Κάποτε όμως δεν ήταν έτσι.  Πολλές αυλές είχαν την τζιτζιφιά τους, όπως η δική μας. Κάθε άνοιξη απολάμβανα το λεπτό άρωμα από τα ανθάκια τους. Ύστερα έβλεπα τον πράσινο σκληρό καρπό, σαν ελιά, με τσιτωμένη φλούδα, που ωριμάζοντας κιτρίνιζε, μαλάκωνε και η λεπτή φλούδα ζάρωνε. Τότε τον έτρωγα, φτύνοντας μακριά το μακρόστενο κουκούτσι. Σήμερα διασώζεται μόνο ως τοπωνύμιο, Τζιτζιφιές, στο Νέο Φάληρο, αν και πολύ αμφιβάλλω αν είναι γνωστό στους νεότερους.   

Posted in Αναπληροφόρηση, Διαφημίσεις, Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , | 94 Σχόλια »

Το πανάρχαιο φρούτο

Posted by sarant στο 30 Οκτώβριος, 2013

Όπως σας έχω πει ίσαμε εξηνταπέντε φορές, σήμερα στις 6 το απόγευμα, στον Ιανό, γίνεται η παρουσίαση του βιβλίου μου «Οπωροφόρες λέξεις» (εκδόσεις Κλειδάριθμος). Θα μιλήσουν ο συγγραφέας Σωτήρης Δημητρίου (που έχει γράψει και τα Οπωροφόρα της Αθήνας) και ο επιμελητής του βιβλίου Δημοσθένης Κερασίδης, που έχει γράψει και μια πολύ τιμητική κριτική του βιβλίου. Θα είμαι κι εγώ και μάλιστα θα διαβάσω και κάποια αποσπάσματα από το βιβλίο.

Το βιβλίο αυτό γεννήθηκε από άρθρα που έβαζα στο ιστολόγιο κατά καιρούς -που βέβαια τα ξαναδούλεψα πολύ ενόψει της έκδοσης, επωφελούμενος και από τα δικά σας σχόλια και τις διορθώσεις. Ωστόσο, όταν πήρα πια την απόφαση να βγει βιβλίο, διαπίστωσα ότι έπρεπε να γράψω και άλλα άρθρα, πέρα από αυτά που είχαν δημοσιευτεί στο ιστολόγιο, έτσι που να καλύπτεται όλο το φάσμα των οπωρικών και των ξηρών καρπών. Σήμερα λοιπόν, με την ευκαιρία της παρουσίασης, αναδημοσιεύω εδώ ένα από αυτά τα φρέσκα άρθρα, για να γίνει και η αντίστροφη πορεία, όχι από το ιστολόγιο στο βιβλίο αλλά και από το βιβλίο στο ιστολόγιο.

Το πανάρχαιο φρούτο

 

Είναι η τρελή ροδιά που μάχεται
τη συννεφιά του κόσμου;

                                    Οδυσσέας Ελύτης, Η τρελή ροδιά

 

Pomegranate02_editΜερικά φρούτα ήρθαν στα μέρη μας τους τελευταίους μόνο αιώνες, χάρη στην πρόοδο των συγκοινωνιών, άλλα τα έφεραν από τον Νέο Κόσμο μετά το ταξίδι του Κολόμβου, άλλα έφτασαν στους βυζαντινούς ή τους ελληνιστικούς καιρούς, μερικά όμως ήταν «πάντοτε» εδώ· το πάντοτε να μην το πάρουμε τοις μετρητοίς, αλλά πάντως από πολύ παλιά. Ένα τέτοιο πανάρχαιο φρούτο, που είχε περάσει στο περιθώριο, αν και τα τελευταία χρόνια έχει τραβήξει και πάλι το ενδιαφέρον, είναι το ρόδι.

Το ρόδι βγαίνει απ’ τη ροδιά (Punica granatum), αλλά και η ροδιά βγαίνει, ετυμολογικά εννοώ, από το ρόδι. Εξηγούμαι. Οι αρχαίοι, το δέντρο το έλεγαν ροιά, και το ρόδι ήταν ρόα. Από το υποκοριστικό, ροΐδιον, που είναι της ελληνιστικής εποχής, βγήκε αργότερα ο τύπος ρόιδι, και ρόιδο, και σήμερα ρόδι. Από το νεότερο ρόδι, ονομάστηκε ξανά το δέντρο σε ροδιά. Στην Κύπρο τη λένε και ροβιά. Η ροδιά είναι από τα οπωροφόρα δέντρα που απαντούν στον Όμηρο: Όγχναι (αχλαδιές) και ροιαί και μηλέαι αγλαόκαρποι (Οδύσσεια, η 114). Πριν προχωρήσω, να διευκρινίσω ότι επιστημονικά η ροδιά θεωρείται θάμνος και όχι δέντρο –αλλά ασφαλώς αυτό ενδιαφέρει περισσότερο τους βοτανολόγους. Για την ετυμολογία της λέξης δεν υπάρχει ομοφωνία, αλλά τα λεξικά προκρίνουν την σύνδεση με το ρήμα ρέω, πιθανώς λόγω των καθαρτικών ιδιοτήτων του ροδιού.

Στην αρχαιότητα υπήρχε και μια άλλη ελληνική λέξη για τη ροδιά, σίδη ή σίδα, όπως την έλεγαν οι Βοιωτοί αλλά και οι Κρήτες. Υπάρχει κι ένα γουστόζικο ανέκδοτο στον Αθήναιο, μια εποχή που Αθηναίοι και Θηβαίοι φιλονικούσαν σε ποιον ανήκει μια περιοχή, που λεγόταν Σίδαι. Ο Επαμεινώνδας λοιπόν έβγαλε από τον κόρφο του ένα ρόδι και ρώτησε τους Αθηναίους, πώς το λένε. Ρόαν, του απάντησαν. Αλλ’ ημείς σίδαν, απάντησε εκείνος και νίκησε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 74 Σχόλια »

Η συζήτηση στο schooltime.gr

Posted by sarant στο 11 Οκτώβριος, 2013

Σήμερα θα ενδώσω στην περιαυτολογία (ή ίσως περιαυτομπλογκία) και ο λόγος είναι ότι έχω μια κοινωνική υποχρέωση και δεν προλαβαίνω να γράψω άρθρο. Οπότε, αντί να σπάσω το σερί των δημοσιεύσεων ή να ανεβάσω μια επανάληψη, σκέφτηκα να δημοσιεύσω εδώ μια πρόσφατη συζήτηση που έκανα με τον φίλο Βασίλη Συμεωνίδη και που πρόσφατα δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο schooltime.gr. (Τις συνεντεύξεις-συζητήσεις που δίνω κατά καιρούς, τις έχω συγκεντρώσει όλες στη σελίδα About). Νομίζω πως τα θέματα που θίγονται είναι αρκετά ενδιαφέροντα, αν και βέβαια τα έχουμε συζητήσει κατ’ επανάληψη στο ιστολόγιο.

Με την ευκαιρία, όσοι ενδιαφέρονται για τη γλώσσα και την εκπαίδευση, και για τη γλώσσα στην εκπαίδευση, θα βρουν πιστεύω ενδιαφέρον υλικό για προβληματισμό στο ιστολόγιο Ό-μικρον, όπου συμμετέχει και ο φίλος Βασίλης Συμεωνίδης με τον οποίο έκανα τη συζήτηση που δημοσιεύω σήμερα.

Και επειδή έτσι κι αλλιώς το σημερινό άρθρο είναι περιαυτολογικό, και για να εφαρμόσω την παροιμία «Αν αρτηθείς να είν’ αρνί, κι αν κλέψεις να’ν’ χρυσάφι», να ολοκληρώσω την ασύστολη αυτοδιαφήμιση με την εξής ανακοίνωση: Τις επόμενες μέρες θα γίνουν δύο παρουσιάσεις του βιβλίου μου «Οπωροφόρες λέξεις«.
* Η πρώτη στην Ερμούπολη, στις 26 Οκτωβρίου, στις 20.30, στον Πολυχώρο Πολιτισμού και Δημιουργίας Σύρου. Θα μιλήσει ο Δημοσθένης Κερασίδης, που είχε την επιμέλεια του βιβλίου.
* Η δεύτερη στον Ιανό (Σταδίου 24, Αθήνα) στις 30 Οκτωβρίου, στις 18.00. Σε αυτή τη δεύτερη παρουσίαση θα είμαι κι εγώ. Θα πάρουν μέρος ο Δημοσθένης Κερασίδης και ο συγγραφέας Σωτήρης Δημητρίου.

Λοιπόν, η συζήτηση με τον Βασίλη Συμεωνίδη στο schooltime.gr:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναγγελίες, Γραμματική, Γλωσσικό ζήτημα, Διαδίκτυο, Εκπαίδευση, Εκδηλώσεις, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , | 85 Σχόλια »

Μεζεδάκια των Βαΐων

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2013

Κυριακή των Βαΐων αύριο, αναμενόμενο είναι να ονομάσουμε τα σημερινά μεζεδάκια «των Βαΐων». Η Κυριακή των Βαΐων ονομάστηκε έτσι επειδή όταν μπήκε ο Ιησούς στα Ιεροσόλυμα τον υποδέχτηκε ο λαός με κλαδιά φοινικιάς, που λέγονταν βαΐα: ἀκούσαντες ὅτι ἔρχεται ὁ Ἰησοῡς εἰς Ἱεροσόλυμα ἔλαβον τὰ βαΐα τῶν φοινίκων καὶ ἐξῆλθον εἰς ὑπάντησιν αὐτοῡ» λέει ο Ιωάννης. Σε ανάμνηση, την Κυριακή στην εκκλησία μοιράζουν τα βάγια («όποτε πάω στην εκκλησιά, βάγια μοιράζουνε», έλεγε ένας ήρωας του Παπαδιαμάντη, που εκκλησιαζόταν μόνο κάθε Κυριακή των Βαΐων), αν και τα βάγια δεν είναι απαραιτήτως κλαδιά φοινικιάς, συχνά είναι δάφνη ή μυρτιά. Μετά βαΐων και κλάδων, έμεινε η έκφραση για τη θριαμβευτική υποδοχή κάποιου, ενώ και το φοινικόδασο του Βάι, στην ανατολική Κρήτη, από εκεί πήρε την ονομασία του. Αλλά όλα αυτά θα μπορούσαμε να τα πούμε και τις άλλες μέρες, ενώ σήμερα, που είναι Σάββατο, το μενού έχει μεζεδάκια.

Ένα εξαιρετικό μεγαμεζεδάκι, που ήταν στην πραγματικότητα ολόκληρη ποικιλία, σερβιρίστηκε την περασμένη Κυριακή από τον ιστότοπο των Νέων, αλλά ύστερα από έλεγχο της αγορανομίας αποσύρθηκε. Τι εννοώ; Τα Νέα, που φιλοδοξούν μάλιστα να γίνουν συνδρομητικός ιστότοπος και να παρέχουν περιεχόμενο επί πληρωμή, δημοσίεψαν ένα άρθρο με «26 πράγματα που γνωρίζουμε για τον Ταμερλάν Τσαρνάεφ«, τον μεγαλύτερο από τους δυο Τσετσένους αδελφούς που θεωρείται ότι έβαλαν τις βόμβες στον Μαραθώνιο της Βοστώνης. Το άρθρο που βλέπετε στο παραπάνω λινκ είναι το διορθωμένο. Στην αρχική δημοσίευση, περιείχε δυο εξαιρετικά μαργαριτάρια, το ένα δίπλα στο άλλο. Ο Τσαρνάεφ, διαβάσαμε, «Συνελήφθη το 2009 για την εγχώρια επίθεση και την μπαταρία από τη φίλη του» και «Ήταν προφανώς σε hip-hop». Στη συνέχεια διορθώθηκαν, αφού πρώτα η εφημερίδα δέχτηκε δηκτικά σχόλια από τους αναγνώστες και προς τιμή της δεν τα έσβησε, αλλά εδώ μπορείτε να βρείτε μια αντιγραφή του άρθρου από ιστολόγιο, που έγινε για το σύντομο διάστημα που συνυπήρχαν στο άρθρο οι παλιές και οι διορθωμένες φράσεις.

Η απίθανη «εγχώρια επίθεση και μπαταρία» είναι το domestic assault and battery. Πράγματι battery στα αγγλικά είναι η μπαταρία, είναι όμως και ο ξυλοδαρμός, οι σωματικές βλάβες, από το γαλλικό battre (να υλικό για μελλοντικό άρθρο). Το assault and battery είναι τυποποιημένη φράση της ποινικής ορολογίας, που ίσως την έχετε ακούσει από το παλιό τραγούδι των Genesis. Και η επίθεση δεν ήταν βέβαια εγχώρια, αλλά έγινε από μέλος του ίδιου νοικοκυριού, μάλλον ενδοοικογενειακή θα τη λέγαμε αν και δεν αποτελούσαν οικογένεια τα ενλόγω πρόσωπα. Όσο για το «ήταν προφανώς σε χιπ-χοπ», είναι προσπάθεια να αποδοθεί το he was apparently into hip-hop, όπως μαντεύουμε και όπως επιβεβαιώνουμε από το πρωτότυπο άρθρο. Το διορθωμένο άρθρο δεν αποφεύγει κι αυτό μερικά προβληματάκια. Ας πούμε: «Στο YouTube, δημοσιεύτηκε ένα βίντεο αφιερωμένο στην προφητεία των Μαύρων Banners της Khurasan». Γιατί το Banners αμετάφραστο κι όχι μαύρες σημαίες ή μαύρα λάβαρα; Επίσης, νομίζω ότι στα ελληνικά δεν λέμε «παχιά προφορά» (thick accent) αλλά «βαριά προφορά». Και τέλος βρίσκω κωμική την πρόταση «Του άρεσε η ταινία «Μπόρατ», ενώ οδηγούσε Μερσεντές» (δηλαδή όταν οδηγούσε Τογιότα δεν του άρεσε; ) που γεννήθηκε από τη συνένωση δυο άσχετων προτάσεων του πρωτοτύπου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Ετυμολογικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 119 Σχόλια »