Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Οράγγη’

Γλυκά πορτοκάλια, πικρά νεράντζια ξανά

Posted by sarant στο 3 Νοέμβριος, 2017

Μέρα γιορτής εχτές, πού καιρός και μυαλό για άρθρο. Μοιραία, ξανασερβίρω παλιότερο άρθρο, αρκετά παλιό (εξίμισι χρόνια) ώστε κάποιοι να μην το έχουν διαβάσει. Και επειδή πριν από καμιά εικοσαριά μέρες είχαμε αναδημοσίευση του άρθρου για τα λεμόνια, τώρα αναδημοσιεύω το άρθρο για τα πορτοκάλια -αλλά όχι από την αρχική του δημοσίευση στο ιστολόγιο, παρά από το αντίστοιχο κεφάλαιο του βιβλίου μου Οπωροφόρες λέξεις, που είναι αρκετά διαφορετικό.

Από τα εσπεριδοειδή, ξεχωρίζει ένα –το πορτοκάλι– που όμως θα το εξετάσουμε όχι μόνο του, παρά μαζί με έναν φτωχό του συγγενή· και τούτο επειδή οι ιστορίες τους και τα γλωσσικά τους έχουν μπλέξει τόσο που να μην είναι εύκολο να διηγηθείς το ένα χωρίς να πεις για το άλλο.

Και τα δυο πάντως είναι φρούτα γηγενή της Ασίας, από την Ινδία το νεράντζι και από την Κίνα το πορτοκάλι. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν τα ήξεραν· απ’ όλα τα εσπεριδοειδή, μόνο το κίτρο έμαθαν, κι αυτό μόνο στην ελληνιστική εποχή.

Ο φτωχός συγγενής, το νεράντζι, ήρθε πρώτος. Στα ινδικά λεγόταν κάτι σαν ναράνγκα, nāraṅga, στα περσικά ναράνγκ (نارنگ, nārang), στα αραβικά ναράντζ (نارنج, nāranj). Γύρω στον ένατο-δέκατο αιώνα έχει φτάσει στην Μέση Ανατολή και στο Βυζάντιο, οι Σταυροφόροι το βρίσκουν στην Παλαιστίνη, ενώ οι Άραβες το μεταφέρουν στη Σικελία. Στα ελληνικά της εποχής, το ναράντζ αυτό περνάει ως «νεράντζι», ίσως με παρετυμολογική επίδραση του νερού. Στα ισπανικά, περνάει ως naranja, στα ιταλικά narancia και στην Τοσκάνη narancio. Από τη συνεκφορά un narancio το αρχικό n- χάνεται (αυτό το φαινόμενο δεν είναι καθόλου σπάνιο) κι έτσι γίνεται arancio και arancia, και το βρίσκει κανείς και mela arancia (το μήλο είπαμε πως συχνά είναι γενική ονομασία για κάθε οπωρικό) και περνάει και δάνειο στα γαλλικά, orenge (σήμερα orange) και pome orenge, απ’ όπου το παίρνουν και οι Άγγλοι, orange. Αυτά, το νεράντζι, που βέβαια ούτε τότε το τρώγαν, μόνο το χρησιμοποιούσαν ως είδος φαρμακευτικό ή για διακόσμηση ή για γλυκά.

Ο άρχοντας, το πορτοκάλι, ήρθε δεύτερος, κάμποσους αιώνες αργότερα, και όχι από την Ανατολή παρά από τη Δύση. Έμποροι Πορτογάλοι, την εποχή της θαλασσοκρατορίας, αφού παρέκαμψαν το ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας και πιάσαν εμπορικές σχέσεις με την Ινδία και την Κίνα, έφεραν το πορτοκάλι στην Ευρώπη. Αυτό το καινούργιο φρούτο, το τόσο όμοιο εξωτερικά με το νεράντζι, το είπαν οι Ιταλοί arancio de Portogallo, πορτογαλέζικο νεράντζι σαν να λέμε, και μετά σκέτο portogallo, πληθυντικός portogalli, απ’ όπου έγινε το ελληνικό πορτοκάλι, μέσα στην Τουρκοκρατία, το βουλγάρικο πορτοκάλ, το αλβανικό παρόμοιο, το τούρκικο portakal, ακόμα και το αραβικό al-burtuqal. Αναμενόμενο, αλλά ειρωνικό, είναι ότι στην ίδια την Πορτογαλία το πορτοκάλι λέγεται αλλιώς, laranja.

Όπως είδαμε, στις νότιες χώρες, όπου το νεράντζι υπήρχε και καλλιεργιόταν, τα δυο φρούτα ακολούθησαν το καθένα τον δικό του γλωσσικό δρόμο. Ωστόσο, στις μεγάλες γλώσσες της Ευρώπης, ο πλούσιος νεοφερμένος έδιωξε τον ταπεινό προκάτοχό του. Στα γαλλικά, στα αγγλικά, στα ιταλικά και στα ισπανικά το πορτοκάλι σφετερίστηκε την ονομασία του νεραντζιού, δηλαδή το υποκατέστησε· πράγματι, το νεράντζι σήμερα στα αγγλικά λέγεται bitter orange, πικρό πορτοκάλι, ενώ στα γαλλικά bigarade.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 164 Σχόλια »

Οι Οράνιε και τα πορτοκάλια

Posted by sarant στο 9 Ιουλίου, 2014

Άλλο άρθρο είχα σκοπό να γράψω σήμερα, και μάλιστα είχα αρχίσει να το γράφω, θυμήθηκα όμως ότι απόψε είναι ο δεύτερος ημιτελικός του Μουντιάλ, όπου η Αργεντινή αντιμετωπίζει την Ολλανδία, και το ιστολόγιο δεν θέλει να κατηγορηθεί για μεροληψία: ενώ έχει αφιερώσει άρθρο στην ονομασία της εθνικής Αργεντινής, την αλμπισελέστε (και όχι μπιανκοσελέστε), δεν έχει δημοσιεύσει ανάλογο άρθρο για τους Οράνιε, και δεν είναι σωστό οι δυο μονομάχοι να κατεβούν στον στίβο χωρίς να υπάρχουν ίσοι όροι στην αναμέτρηση. Οπότε, το αρχινισμένο άρθρο αναβάλλεται για αύριο και σήμερα θα πούμε δυο λόγια για τους Οράνιε και το πορτοκαλί χρώμα: δυο λόγια που σε ένα βαθμό τα έχουμε ξαναπεί, σε παλιότερο άρθρο του ιστολογίου, αλλά που σήμερα θα τα δούμε με άλλο πρίσμα. Να πω ότι για τον πρώτο ημιτελικό, που έγινε χτες το βράδυ (τώρα που γράφω δεν έχει ακόμα αρχίσει) δεν υπάρχει τέτοιο κώλυμα, αφού δεν έχω γράψει άρθρο ούτε για τη Σελεσάο ούτε για τη Νατσιοναλμάνσαφτ, οπότε και πάλι έχουμε ισότιμες συνθήκες.

Οράνιε λέμε την εθνική Ολλανδίας, αλλά και το όνομα Ολλανδία δεν είναι αδιάφορο λεξιλογικά, αφού είναι το ανεπίσημο όνομα της χώρας, που επίσημα ονομάζεται Κάτω Χώρες (Netherlands στα αγγλικά, Nederland στα ολλανδικά, Pays-Bas στα γαλλικά). Όμως μόνο στ’ αστεία μπορούμε να πούμε για Κατωχωρίτες και κατωχωρίτικη γλώσσα: Ολλανδοί θα κατέβουν να παίξουν το βράδυ και ολλανδικά μιλάνε. Έτσι, η ονομασία «Κάτω Χώρες» παίζει το ρόλο του καλού κουστουμιού, που το φυλάμε στη ναφθαλίνη και το φοράμε μόνο σε γάμους και βαφτίσια, ενώ για τις καθημερινές περιστάσεις χρησιμοποιούμε κάτι πιο σπορ, άρα Ολλανδία.

Αυστηρά μιλώντας, Ολλανδία ονομάζονται δυο από τις δώδεκα επαρχίες των Κάτω Χωρών, η Βόρεια και η Νότια Ολλανδία, που όμως είναι οι πιο πυκνοκατοικημένες και οικονομικά αναπτυγμένες, κι έτσι έδωσαν μετωνυμικά το όνομά τους και στο ευρύτερο κράτος. Εκεί βρίσκονται οι πρωτεύουσες και οι μεγαλύτερες πόλεις του κράτους, Άμστερνταμ, Χάγη και Ρότερνταμ, διότι οι Ολλανδοί έχουν δύο πρωτεύουσες όπως ξέρουμε. Το Holland φαίνεται πως ετυμολογείται από το Holtland, δασωμένη γη. Όμως αν το άρθρο επεκταθεί στην Ολλανδία συνολικά, δεν τελειώνουμε ούτε μεθαύριο. Οπότε, πατάω φρένο και βγάζω φλας για να στρέψω τη συζήτηση ειδικώς στο παρατσούκλι Οράνιε, όπως αποκαλείται η εθνική ομάδα της Ολλανδίας.

Οράνιε ή oranje είναι το πορτοκαλί χρώμα στα ολλανδικά. Όπως έχουμε γράψει σε ένα παλιότερο άρθρο για τα πορτοκάλια και τα νεράτζια, από το οποίο θα αντλήσω αρκετά στοιχεία εδώ, το νεράντζι στα ινδικά λεγόταν κάτι σαν ναράγκα, nāraṅga, στα περσικά ναράγκ (نارنگ, nārang), στα αραβικά ναράντζ ( نارنج nāranj). Γύρω στον ένατο-δέκατο αιώνα έχει φτάσει στην Μέση Ανατολή και στο Βυζάντιο, οι Σταυροφόροι το βρίσκουν στην Παλαιστίνη, ενώ οι Άραβες το μεταφέρουν στη Σικελία. Στα ελληνικά της εποχής, το ναράντζ αυτό περνάει ως «νεράντζι», ίσως με παρετυμολογική επίδραση του νερού. Στα ισπανικά, περνάει ως naranja, στα ιταλικά narancia και στην Τοσκάνη narancio. Από τη συνεκφορά un narancio το αρχικό n- χάνεται (αυτό το φαινόμενο δεν είναι καθόλου σπάνιο) κι έτσι γίνεται arancio και arancia, και το βρίσκει κανείς και mela arancia (το μήλο είπαμε πως συχνά είναι γενική ονομασία για κάθε οπωρικό) και περνάει και δάνειο στα γαλλικά, orenge (σήμερα orange) και pome orenge, απ’ όπου το παίρνουν και οι Άγγλοι, orange. Αυτά, το νεράντζι, που βέβαια ούτε τότε το τρώγαν, μόνο το χρησιμοποιούσαν ως είδος φαρμακευτικό ή για διακόσμηση ή για γλυκά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Τοπωνύμια, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 227 Σχόλια »

Γλυκά πορτοκάλια, πικρά νεράντζια

Posted by sarant στο 11 Απρίλιος, 2011

Πριν από ένα περίπου μήνα είχαμε συζητήσει για τα εσπεριδοειδή, και ειδικότερα για τα κίτρα και τα λεμόνια. Σήμερα θα συζητήσουμε  έναν καρπό που ξεχωρίζει, το πορτοκάλι, που όμως θα τον εξετάσουμε όχι μόνο του, παρά μαζί με έναν φτωχό του συγγενή, το νεράντζι· και τούτο επειδή οι ιστορίες τους και τα γλωσσικά τους έχουν μπλέξει τόσο που να μην είναι εύκολο να διηγηθείς το ένα χωρίς να πεις για το άλλο.

Και τα δυο πάντως είναι φρούτα γηγενή της Ασίας, από την Ινδία το νεράντζι και από την Κίνα το πορτοκάλι. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν τα ήξεραν· απ’ όλα τα εσπεριδοειδή, μόνο το κίτρο έμαθαν, κι αυτό μόνο στην ελληνιστική εποχή, όπως είπαμε στο προηγούμενο άρθρο.

Ο φτωχός συγγενής, το νεράντζι, ήρθε πρώτος. Στα ινδικά λεγόταν κάτι σαν ναράγκα, nāraṅga, στα περσικά ναράγκ (نارنگ, nārang), στα αραβικά ναράντζ ( نارنج nāranj). Γύρω στον ένατο-δέκατο αιώνα έχει φτάσει στην Μέση Ανατολή και στο Βυζάντιο, οι Σταυροφόροι το βρίσκουν στην Παλαιστίνη, ενώ οι Άραβες το μεταφέρουν στη Σικελία. Στα ελληνικά της εποχής, το ναράντζ αυτό περνάει ως «νεράντζι», ίσως με παρετυμολογική επίδραση του νερού. Στα ισπανικά, περνάει ως naranja, στα ιταλικά narancia και στην Τοσκάνη narancio. Από τη συνεκφορά un narancio το αρχικό n- χάνεται (αυτό το φαινόμενο δεν είναι καθόλου σπάνιο) κι έτσι γίνεται arancio και arancia, και το βρίσκει κανείς και mela arancia (το μήλο είπαμε πως συχνά είναι γενική ονομασία για κάθε οπωρικό) και περνάει και δάνειο στα γαλλικά, orenge (σήμερα orange) και pome orenge, απ’ όπου το παίρνουν και οι Άγγλοι, orange. Αυτά, το νεράντζι, που βέβαια ούτε τότε το τρώγαν, μόνο το χρησιμοποιούσαν ως είδος φαρμακευτικό ή για διακόσμηση ή για γλυκά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 203 Σχόλια »