Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Πέτρος Μάρκαρης’

Με το βελόνι και με το σακί

Posted by sarant στο 12 Ιουνίου, 2018

Ποιο σακί και ποιο βελόνι, θα ρωτήσετε.

Στο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πέτρου Μάρκαρη «Περαίωση», ο αστυνόμος Χαρίτος, έχει έναν φόνο να εξιχνιάσει και έχει μόλις πληροφορηθεί ένα στοιχείο που βοηθάει στη διαλεύκανση της υπόθεσης. Όμως, αμέσως μετά το ευχάριστο αυτό νέο, χτυπάει το τηλέφωνο. Το σηκώνει και μαθαίνει πως βρέθηκε και δεύτερο πτώμα. Οπότε λέει:

Ο συχωρεμένος ο πατέρας μου έλεγε πως τα καλά νέα έρχονται με το σταγονόμετρο, τα κακά με τον κουβά. Εγώ τρώω τώρα το δεύτερο μπουγέλο.

Η ρήση του πατρός Χαρίτου αποτελεί παραλλαγή μιας λαϊκής παροιμίας, ίσως μιας ομάδας παροιμιών, που σαν κεντρική ιδέα έχουν τη διαπίστωση ότι το κακό έρχεται εύκολα και γρήγορα αλλά φεύγει δύσκολα και βασανιστικά. Εδώ η εικόνα μεταδίδεται με τη βοηθεια του σταγονόμετρου και του κουβά, αλλά στις συλλογές παροιμιών βρίσκω να χρησιμοποιούνται άλλα αντικείμενα πολύ πιο κοντινά στην αγροτική, προβιομηχανική κοινωνία που διαμόρφωσε τη φρασεολογία μας.

Για παράδειγμα, στις (ημιτελείς) Παροιμίες του Ν. Πολίτη βρίσκουμε ότι «η αρρώστια με το σακί μπαίνει και με το βελόνι βγαίνει». Είναι εύκολη και γρήγορη η εισβολή της νόσου, γενικότερα του κακού, αλλά αργή και επίπονη η θεραπεία, η απαλλαγή από την αρρώστια.

Κι άλλες παραλλαγές χρησιμοποιούν παρεμφερείς εικόνες:

Η αρρώστια έρχεται με το τσουβάλι και φεύγει με την τρίχα

Η αρρώστια και η φτώχεια μπαίνουνε με το σακί και βγαίνουνε με το βελόνι

Η αρρώστια και η δυστυχιά με το σακκίν εμπαίνει με το βελόν’ εβγαίνει

Η αρρώστια με το μόδι μπαίνει και με την τρίχα βγαίνει -το μόδι είναι μέτρο χωρητικότητας, είδος κουβά να πούμε.

Η ευκολία με την οποία επέρχεται το κακό δίνεται με τον όγκο: σακί, τσουβάλι, μόδι, κουβάς, σε αντιδιαστολή με την απειροελάχιστη ποσότητα που μπορούν να αλαφρώσουν το βελόνι ή η τρίχα.

Ο Πολίτης παραθέτει αρκετά ανάλογα από άλλες γλώσσες, όπου η ίδια εικόνα εκφράζεται όχι με τον όγκο αλλά με την ταχύτητα:

Οι αρρώστιες έρχονται καβάλα και φεύγουν με τα πόδια (πχ στα γαλλικά: Les maladies viennent à cheval et s’ en retournent à pied). Το ίδιο και στα γερμανικά Krankheiten kommen zu Pferd und gehen zu Fuss.

Στα αγγλικα το ιδιο λέγεται για τις θέρμες: Agues come on horseback, but go away on foot

Υπάρχουν πάντως και εικόνες παρομοιες με τις ελληνικές, όπως στα γερμανικά Krankheit kommt libratim und geht weg unciatim, παναπεί: η αρρώστια έρχεται με τη λίτρα και φεύγει με την ουγκιά.

Και μια αραβική: Η αρρώστια έρχεται με το καντάρι και φεύγει με το δράμι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αστυνομική λογοτεχνία, Παροιμίες, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 167 Σχόλια »

Ο Φούφουτος και πάλι

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2016

Έπεσε απερίγραπτα πολλή δουλειά κι έτυχαν και διάφορα άλλα από πάνω. Να γράψω άρθρο ήταν αδύνατον, οπότε κατέφυγα στη λύση της επανάληψης ενός παλιότερου. Το άρθρο που θα διαβάσετε το είχα δημοσιεύσει εδώ πριν από 6 χρόνια, τον Ιούλιο του 2010, οπότε υπάρχει ελπίδα να μην το είχατε διαβάσει τότε. Η αρχική αφορμή είχε δοθεί από μιαν ατάκα του Θ. Πάγκαλου, που τη μακρινή εκείνην εποχή ήταν αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου. Εδώ δημοσιεύω το άρθρο ελαφρώς επικαιροποιημένο και ενσωματώνοντας κάποια δικά σας σχόλια. Πάντως, εξακολουθούμε να μην είμαστε βέβαιοι για την προέλευση της λέξης.

Την αφορμή λοιπόν για το άρθρο την είχε δώσει μια ατάκα του Θ. Πάγκαλου στο υπουργικό συμβούλιο, όπως διέρρευσε στα παραπολιτικά. Δυσανασχετώντας για τις πολλές απαιτήσεις και τη φορτικότητα των εκπροσώπων της τρόικας, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης λέγεται ότι είχε πει «δεν μπορεί να μας διατάζει ο κάθε φον Φούφουτος» ή κάτι τέτοιο.

Την ατάκα, πρέπει να το ομολογήσω, την είχα βρει έξυπνη, για την παρήχηση του φι και τον συνδυασμό του αριστοκρατικού φον με το ευτελές Φούφουτος. Θα την έβρισκα βέβαια πιο ταιριαστή στο Δελφινάριο παρά στο υπουργικό συμβούλιο, αλλά στην εποχή μας πρέπει να είναι κανείς πολυτάλαντος αν θέλει να προκόψει.

Δεν θα πολιτικολογήσω όμως, αλλά θα επιχειρήσω να ανιχνεύσω την ιστορία της λέξης «φούφουτος» -έργο δύσκολο για λέξη λαϊκή και μειωμένου κύρους, πολύ περισσότερο που είναι καλοκαίρι, αλλά θα κάνω ό,τι μπορώ.

Για τη σημασία της λέξης, τα λέει μισή χαρά το slang.gr:

Ο Φούφουτος είναι η εμφατικά προσωποποιημένη μορφή ενός ανύπαρκτου ή άγνωστου χαρακτήρα. Ο τάδε, ο δείνα, ο άγνωστος, ο οποιοσδήποτε, ο δενξερωγώ… Συνήθως ειρωνικά ή περιπαιχτικά.

Τα παραδείγματα φράσεων που δίνει το slang.gr είναι πολύ εύστοχα για αυτή τη χρήση.

– Και ποιος λες να τα έχει τώρα με την Τιτίκα;
– Ο Φούφουτος… Πού θες να ξέρω;

– Τοκ τοκ
– Ποιος είναι παρακαλώ;
– Ο Φούφουτος… Τι ποιος είναι ρε μαλάκα; Έφερα τα σουβλάκια…

– Αλήθεια σου λέω, δεν της το είπα εγώ!
– Ποιος τότε; Ο Φούφουτος;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Εφημεριδογραφικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 240 Σχόλια »

Τρία κι ένα ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα

Posted by sarant στο 9 Ιουνίου, 2016

Λένε πως το αστυνομικό μυθιστόρημα (με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου, ώστε να συμπεριλάβουμε και το θρίλερ) καθρεφτίζει, ή πρέπει να καθρεφτίζει, την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα του τόπου στον οποίο εκτυλίσσεται η δράση, περισσότερο από άλλα λογοτεχνικά είδη. Ισχύει αυτό για τα αστυνομικά μυθιστορήματα που γράφονται τα τελευταία χρόνια, στην Ελλάδα τη χτυπημένη από την κρίση;

Μπορούμε να το συζητήσουμε και μπορείτε να προτείνετε (καλοκαίρι έρχεται άλλωστε) κάποια σύγχρονα ελληνικά αστυνομικά (με την ευρύτερη πάντα έννοια) μυθιστορήματα. Εγώ στο σημερινό άρθρο θα παρουσιάσω σύντομα τέσσερα βιβλία που ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία και που έτυχε να διαβάσω τον τελευταίο καιρό.

Τέσσερα, αλλά «τρία και ένα» στον τίτλο. Ο λόγος είναι ότι το ένα από τα τέσσερα είναι μεν σχετικά πρόσφατο ως έκδοση, αλλά αποτελεί επανέκδοση παλιότερου έργου, οπότε εξ ορισμού δεν αντικατοπτρίζει την Ελλάδα της κρίσης. Μπορώ να διαιρέσω και μ’ άλλους τρόπους τα τέσσερα βιβλία σε τρία και ένα (ένα δεν μου άρεσε, ένα από πρωτοεμφανιζόμενο συγγραφέα, ένα που το αγόρασα στην κανονική του τιμή) αλλά αυτή η διαίρεση είναι μάλλον η πιο χρήσιμη.

0012101_195Και ξεκινάω με το βιβλίο του πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα, το «νουάρ» μυθιστόρημα Πες μου ποιος είναι ο εχθρός του Μιχάλη Καστρινού. Νουάρ το χαρακτηρίζει ο εκδοτικός οίκος, αλλά κατά τη γνώμη μου πρόκειται σαφώς για πολιτικό θρίλερ.

Η δράση είναι τοποθετημένη στην προηγούμενη δεκαετία, πριν από την κρίση. Στο αεροδρόμιο, στην πτήση από Κάιρο, ο έλεγχος διαβατηρίων πιάνει έναν αλλοδαπό με χαρακτηριστικά μεσανατολίτη, που δεν μιλάει ελληνικά κι όμως έχει στην κατοχή του ελληνικό διαβατήριο, που μάλιστα φαίνεται κανονικότατο, βγαλμένο σε ελληνικό όνομα (και δη μυτιληνιό, Σωτηρέλλης). Ωστόσο, πριν ακόμα ο αστυνομικός της βάρδιας προωθήσει την υπόθεση παραπάνω, έρχεται αξιωματικός της ασφάλειας και παραλαμβάνει τον αλλοδαπό, δίνοντας μάλιστα ρητή εντολή να μην γραφτεί τίποτα στο βιβλίο συμβάντων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστυνομική λογοτεχνία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 308 Σχόλια »

Ο Γκίντερ Γκρας, το όνειδος, η φάρσα

Posted by sarant στο 28 Μαΐου, 2012

Θα το έχετε διαβάσει, εκτός αν απουσιάζατε από τη μπλογκόσφαιρα όλο το σαββατοκύριακο: ο Γερμανός νομπελίστας συγγραφέας Γκίντερ Γκρας δημοσίευσε στην εφημερίδα Süddeutsche Zeitung ένα ποίημα συμπαράστασης στην Ελλάδα, δώδεκα δίστιχα με τίτλο «Το όνειδος της Ευρώπης», ένα ποίημα που προκάλεσε πολλαπλές συζητήσεις, τουλάχιστον για τρία θέματα. Καταρχάς, για το ίδιο το ποίημα, την αξία του και τις προσπάθειες μετάφρασής του στα ελληνικά. Έπειτα, για τον Γκίντερ Γκρας -είπαν κάποιοι, και σε σχόλια στο ιστολόγιο και αλλού, ότι επειδή ο 17χρονος Γκρας υπηρέτησε στα Waffen SS τους τελευταίους μήνες του πολέμου, τα σημερινά του κείμενα χάνουν κάτι από την αξία τους ή δεν μπορούν να παρθούν υπόψη. Άλλοι πάλι υπενθύμισαν ότι ο Γκρας πριν από λίγο καιρό είχε γράψει ένα ποίημα εναντίον της πολιτικής της ισραηλινής κυβέρνησης. Τέλος, μία μέρα μετά την δημοσίευση του ποιήματος, μια άλλη γερμανική εφημερίδα, η FAZ, δημοσίευσε ένα άρθρο από το οποίο πολλοί συμπέραναν ότι το ποίημα δεν είχε γραφτεί από τον Γκρας αλλά ήταν φάρσα, παρωδία, γραμμένη από ένα σατιρικό περιοδικό. Και αφού έγινε αρκετός θόρυβος για τη δήθεν φάρσα, βγήκε ο ίδιος ο Γκρας και δήλωσε ότι το ποίημα είναι δικό του ξεκαθαρίζοντας τα πράγματα. Όλα αυτά μας δίνουν, πιστεύω, άφθονη τροφή για συζήτηση.

Και πρώτα έχουμε το ποίημα, με τον εσκεμμένα πιστεύω αμφίσημο τίτλο, που διατηρείται και στη μετάφραση, Europa’s Schande, Η ντροπή της Ευρώπης, το όνειδος της Ευρώπης, που αν δεν κάνω λάθος δεν ξεκαθαρίζει αν είναι η Ελλάδα ντροπή της Ευρώπης ή αν πρέπει η Ευρώπη να ντρέπεται για το πώς φέρεται στην Ελλάδα. Πολλοί το μετέφρασαν στα ελληνικά, ανάμεσα σ’ αυτούς και ο φίλτατος Δρ Ζίμπενμαλ στη Λεξιλογία, όπου βέβαια συζητήσαμε εκτενώς το θέμα (διαβάστε το άρθρο της Λεξιλογίας, έχει συνδέσμους προς άλλες μεταφράσεις, μεταξύ άλλων και στα αρχαία ελληνικά!) Παρακάλεσα τον δόχτορα να χτενίσει τη μετάφρασή του, έβαλα κι εγώ το χεράκι μου σε μικρολεπτομέρειες, βόηθησε και ο Νίκος Λίγγρης και ιδού το αποτέλεσμα:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εφημεριδογραφικά, Λαθροχειρίες, Μεταφραστικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 218 Σχόλια »