Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘παγιωμένες εκφράσεις’

Αναπληροφόρηση στα Λόγια του αέρα

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2014

Σήμερα είναι Σάββατο και κανονικά το ιστολόγιο σερβίρει μεζεδάκια, αλλά σήμερα δεν είναι ένα κανονικό Σάββατο ή μάλλον η προηγούμενη βδομάδα δεν ήταν κανονική, είχα πάρα πολλά τρεχάματα και δεν προλάβαινα να… μαγειρέψω, παρόλο που τα υλικά τα έχω μαζέψει. Έτσι, τα μεζεδάκια της εβδομάδας θα δημοσιευτούν κατ’ εξαίρεση αύριο Κυριακή, ενώ για σήμερα έβαλα ένα άρθρο που δεν το έγραψα εγώ -γιατί εγώ, όπως είπα, έτρεχα χτες ολημέρα.

Το σημερινό άρθρο δεν το έγραψα εγώ, διότι είναι άρθρο «αναπληροφόρησης». Με τον όρο “αναπληροφόρηση” εννοώ αυτό που λέμε ελληνικά feedback, αλλά με τη μεταφορική του σημασία, όχι την κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανατροφοδότηση) ή την οιονεί κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανάδραση) στις θετικές επιστήμες. Εδώ μιλάμε για το φίντμπακ με τη σημασία “γνώμες, παρατηρήσεις, σχόλια”, αλλά επειδή οι λέξεις αυτές είναι πολύ γενικές νομίζω ότι δεν ταιριάζουν και προσωπικά προτιμώ την αναπληροφόρηση, έστω κι αν η λέξη δεν νομίζω να έχει λεξικογραφηθεί. (Το θέμα έχει φυσικά συζητηθεί στη Λεξιλογία). Θα παρουσιάσω λοιπόν την αναπληροφόρηση που έχω πάρει από έναν εκλεκτό φίλο του ιστολογίου, ο οποίος έκανε τον κόπο να διαβάσει το βιβλίο μου Λόγια του αέρα με χαρτί και μολύβι και να μου γράψει όσα συνειρμικά του έρχονταν στο νου καθώς διάβαζε τα λήμματα του βιβλίου. Αφενός με τιμά που αφιέρωσε τόση προσοχή στο βιβλίο μου, αφετέρου βρίσκω ότι έχουν αξία τα σχόλιά του και γι’ αυτό τα παραθέτω πιο κάτω. Ο ίδιος φίλος είχε παλιότερα σχολιάσει με παρόμοιο τρόπο δυο προηγούμενα βιβλία μου, τις Λέξεις που χάνονται (τα σχόλιά του τα είχα δημοσιεύσει εδώ) και τις Οπωροφόρες λέξεις (αντίστοιχο άρθρο εδώ).

Τα Λόγια του αέρα είναι το τελευταίο μου βιβλίο, κυκλοφόρησαν στα τέλη του Νοέμβρη (εδώ έχω μια ειδική σελίδα) και εκτός απροόπτου θα παρουσιαστούν στις 26 Φεβρουαρίου σε εκδήλωση (που ακόμα δεν έχει οριστικοποιηθεί εντελώς).

Αλλά πολλά είπα εγώ, δίνω τη σκυτάλη στον φίλο Άρη. Δικά μου σχόλια, αν βάλω, θα είναι μέσα σε αγκύλες με πλάγια.

Γράφει ο Άρης: Συμπτωματικά, «Έπεα πτερόεντα» είναι ο τίτλος που επέλεξα για την στήλη που κρατώ από χρόνια σε μηνιαία τοπική εφημερίδα, πράγμα που προδίδει και την δική συμπάθεια στην…αερολογία. Ευτύχισα να ζήσω παιδικά χρόνια σε μια εποχή που ο κόσμος χρησιμοποιούσε περισσότερο από σήμερα (τουλάχιστον αυτή είναι η εντύπωσή μου) τις παγιωμένες εκφράσεις. Έτσι μου δόθηκε η ευκαιρία να αποθησαυρίσω εξ απαλών ονύχων τοn πλούτο που κρύβουν και που νοστιμίζουν την γλώσσα μας, κάνοντάς την πιο ευέλικτη και πιο λαγαρή.

Οι παγιωμένες εκφράσεις υποθέτω πως κάνουν τη ζωή δύσκολη σε όσους αλλοδαπούς αποπειρώνται να μάθουν την γλώσσα μας. Σχετικό είναι το ανέκδοτο που έλεγε ο πατέρας μου: Ένας Εγγλέζος, περήφανος για την ελληνομάθειά του, που απόκτησε με κόπο και πολύχρονη μελέτη, φθάνει στο λιμάνι του Πειραιά και ρωτά ένα λιμενικό, σε άψογα Ελληνικά, αν έφυγε το πλοίο για την Αίγινα. «Φσσστ, τώωωωωρα!» απαντά εκείνος και αφήνει κάγκελο τον Εγγλέζο που δεν κατάλαβε την απάντηση. Κάνει την ίδια ερώτηση σε ένα περαστικό, που του απαντά: «Κααααλά είσαι!». Απελπισμένος ρωτά ένα τρίτο και τον ακούει εμβρόντητος να του λέει «Καλά κρασιά!». Τότε ο δυστυχής Εγγλέζος κατάλαβε πως τσάμπα μελετούσε τόσα χρόνια αυτή την αναθεματισμένη γλώσσα…

Στέκομαι για μια στιγμή στον τίτλο. Εκφράσεις με «λόγια του…» υπάρχουν κι άλλες. «Λόγια του κόσμου» που περιλαμβάνεται στο βιβλίο σου. Όταν την διάβασα άρχισα να τραγουδώ από μέσα μου το «Λόγια του κόσμου μην ακούς το τι σου λένε / κοίτα τα μάτια μου που μέρα νύχτα κλαίνε». Το τραγουδούσε η μητέρα μου όταν έκανε τις δουλειές του σπιτιού (ναι, εκείνη την εποχή, δεκαετία του ’50, παρά την φτώχεια, οι νοικοκυρές τραγουδούσαν, αργότερα βουβάθηκαν). Υπάρχουν ακόμη τα «Λόγια της πλώρης» του Καρκαβίτσα  και το χυδαίο «λόγια του κ…..».

Η ταξινόμηση των παγιωμένων  εκφράσεων στο βιβλίο με την λημματοθετική μέθοδο ήταν πολύ χρήσιμη. Θα προτιμούσα όμως η λέξη μέσα στη φράση που δίνει το αρχικό της γράμμα στην ταξινόμηση να είχε επισημανθεί είτε με υπογράμμιση είτε με παχιά στοιχεία. Αναγκάστηκα να το κάνω εγώ με ένα μαρκαδόρο για την διευκόλυνσή μου.

Διαβάζοντας το βιβλίο θαύμασα την υπομονή σου να καταγράψεις με μεθοδικότητα τις παγιωμένες εκφράσεις δίνοντας την προέλευσή και την εξήγησή τους με  εύστοχα παραδείγματα. Αρκετά συχνά, μου έρχονταν στο νου οι στίχοι από κάποιο τραγούδι που περιείχε την συγκεκριμένη έκφραση:

Πού ακούστηκε; ...ο Άλκης να  πεθαίνει, του Σαββόπουλου (Η θανάσιμη μοναξιά του Αλέξη Ασλάνη)

Τον έκαναν του αλατιού με τις χειρομπομπίδες (Το γελαστό παιδί)

(νομίζει πως) αυτός είναι κι άλλος δεν είναι «εγώ είμαι εγώ κι άλλη δεν είναι» (Εγώ είμαι εγώ, Μούτσης, Μοσχολιού)

πήρε ψηλά τον αμανέ «δεν το περίμενα από σένανε ποτέ / θάπαιρνες τόσο ψηλά τον αμανέ» (Παραγνωριστήκαμε, Π. Καλίδης)

Χτίζει στην άμμο: είναι κακό στην άμμο να χτίζεις παλάτια, ο βοριάς θα τα κάνει συντρίμμια, κομμάτια.

Όπου φυσάει ο άνεμος… πάω, είμαι καλάμι γέρνω δεν σπάω (Τουρνάς)

αυτά τα ακούω βερεσέ (Ο πασατέμπος, Μ. Χιώτη, αναφέρεται ως παράδειγμα στο βιβλίο)

Θα σου τις βρέξω / το πάει φιρί φιρί και τα δύο στο στίχο «φιρί φιρί το πας και θα σου τις βρέξω»  (Χατζιδάκις, Σακελάριος)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναπληροφόρηση, Γιουτουμπάκια, Διαφημίσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , | 59 Σχόλια »