Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Παγκόσμια Ημέρα ελληνικής γλώσσας’

Πώς να γιορτάζουμε την Ημέρα της ελληνικής γλώσσας;

Posted by sarant στο 12 Φεβρουαρίου, 2020

Την Κυριακή που μας πέρασε, στις 9 Φεβρουαρίου, ήταν η Παγκόσμια ημέρα της ελληνικής γλώσσας, μια ημέρα που καθιερώθηκε το 2017.

Με την ευκαιρία αυτή, διοργανώθηκαν διάφορες εκδηλώσεις, στην Ελλάδα και κυρίως στο εξωτερικό, τόσο στις κοινότητες των Ελλήνων της διασποράς όσο και στα πανεπιστημιακά ιδρύματα με έδρες ελληνικών σπουδών. Επειδή ακριβώς η Ημέρα έχει αποκεντρωμένο χαρακτήρα, είναι δύσκολο έως αδύνατο να έχει κανείς εποπτεία όλων των εκδηλώσεων. Βέβαια, μπορούμε να κρίνουμε κάποιες κεντρικού χαρακτήρα πρωτοβουλίες.

Ο τιτλος του άρθρου μας καλεί να σκεφτούμε πώς να γιορτάζουμε την Ημέρα της ελληνικής γλώσσας. Θα πει κάποιος ότι παραβλέπω ένα προηγούμενο ερώτημα, δηλαδή αν πρέπει και γιατί πρέπει να γιορτάζουμε την Ημέρα της ελληνικής γλώσσας. Πράγματι, η καταφατική απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι δεδομένη, όσο κι αν υπάρχουν άλλα ανάλογα παραδείγματα, άλλων γλωσσών, διεθνώς.

Το κακό με τη θέσπιση «Ημέρας της ελληνικής γλώσσας» είναι ότι υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να περιοριστεί σχεδόν αυτόματα η εκδήλωση σε άγονα υμνολόγια για την τελειότητα της αρχαίας ελληνικής, τέτοια που θα κάνουν τον κάθε Γκας Πορτοκάλο να καμαρώνει, αλλά δεν θα έχουν πολλήν ουσία. Αυτό έγινε και φέτος, αν κρίνω από τη σχετική αρθρογραφία. Ακούστηκαν πολλές πομφόλυγες, όπως ότι Η ελληνική γλώσσα έχει απίστευτη ποικιλία όχι μόνο στο λεξιλόγιο αλλά και στη σύνταξη (σχολικός σύμβουλος) ή ότι Αυτήν τη γλώσσα τη γέννησε το Φως και το Κύμα του Αιγαίου. Δεν θα μπορούσε να είναι σκοτεινή και άτονη (καθηγητής πανεπιστημίου) ή ότι Ο παφλασμός της κυματιστής γραμματικής και η πυξίδα του συντακτικού της, δημιουργούν μία αίσθηση ταξιδέματος (ο ίδιος) -την ανθολόγηση των ηχηρών παρομοίων την έκανε φίλη γλωσσολόγος του ΑΠΘ.

Η πρώτη πρόταση της προηγούμενης παραγράφου είναι παρμένη από ένα προηγούμενο άρθρο του ιστολογίου, που το είχα γράψει το 2016, όταν είχε τεθεί επί τάπητος η πρόταση να θεσπιστεί η παγκόσμια Ημέρα, ύστερα απο πρωτοβουλία αποδήμων (που χρονολογείται από ακόμα πιο παλιά). Τότε μάλιστα είχε προταθεί να γιορτάζεται η Ημέρα αυτή στις 20 Μαΐου, ώστε να συμπίπτει με τη γέννηση του Σωκράτη.

Είχα διαφωνήσει τότε και με την επιλογή της ημερομηνίας και με το περιεχόμενο της (ανόητης, όπως τη χαρακτήρισα) αιτιολογικής έκθεσης που συνόδευε την πρόταση. Φαίνεται πως το άρθρο μου διαβάστηκε, διότι μερικές μέρες αργότερα με πήρε τηλέφωνο ο Νίκος Φίλης, ο τότε υπουργός Παιδείας, και μου ζήτησε μια εισήγηση για την επιλογή της ημερομηνίας και για το περιεχόμενο του θεσμού. Του έγραψα τις σκέψεις μου και σε μεγάλο βαθμό τις δέχτηκε. Έτσι άλλαξε η ημερομηνία στην 9η Φεβρουαρίου, που ήταν δική μου πρόταση (ίσως την είχαν προτείνει και άλλοι βέβαια) και που έχει το πλεονέκτημα ότι συνδέεται με τον Διονύσιο Σολωμό και όχι με τον Σωκράτη, με τα νέα ελληνικά δηλαδή, με τον γενάρχη της νεοελληνικής ποίησης που μάλιστα ειχε και ρηξικέλευθες απόψεις για τη γλώσσα -δείτε τον Διάλογο που έγραψε. (Βέβαια, δεν μπορούσα να πω «δεν κάνει η 20 Μαΐου επειδή συνδέεται με τον Σωκράτη». Είπα: πέφτει μέσα στις πανελλήνιες εξετάσεις άρα είναι ακατάλληλη).

Η δική μου άποψη ήταν ότι η Παγκόσμια ημέρα, για να δικαιολογεί και τον τίτλο της, έπρεπε να εστιάζεται εξίσου στην ελληνοφωνία. Είχα μάλιστα κλείσει εκείνο το παλιό άρθρο με τα εξής: Και τα γράφω αυτά με φόβο, διότι φοβάμαι μήπως από τη μαμή ως τη λεχώνα αλλάξει ο χαρακτήρας του νομοσχεδίου και γίνει «για την ημέρα της ελληνικής γλώσσας». Διότι, να το πούμε κι αυτό παρεμπιπτόντως, ο γλωσσικός εθνικισμός διαπερνά όλη την ελληνική κοινωνία, και την αριστερά, ακόμα και την άκρα αριστερά. Ο φόβος αυτός επιβεβαιώθηκε. Και στις κεντρικές τουλάχιστον φετινές εκδηλώσεις δεν αποφύγαμε τα άγονα υμνολόγια προς τα αρχαία ελληνικά.

Βέβαια, σε μια τέτοια μέρα, δεν μπορείς να αποφύγεις (ή μάλλον, δεν πρέπει να αποφύγεις) να αναφερθείς στον τεράστιο δανεισμό ελληνικών λέξεων και ριζών από τις ευρωπαϊκές γλώσσες, ή και από τις γλώσσες όλου του κόσμου. Κι εγώ, όταν κλήθηκα πέρυσι να δώσω μια ομιλία, ακριβώς με αφορμή την Ημέρα ελληνικής γλώσσας, στο ελληνικό τμημα του Ευρωπαϊκού Σχολείου του Λουξεμβούργου, αναφέρθηκα διά μακρών σε αυτή την πτυχή. Όμως δεν πρέπει να μείνεις σε αυτή την πτυχή.

Επίσης, ένα λάθος που κάνουν όσοι φτιάχνουν καταλόγους «ελληνικών λέξεων της αγγλικής [ή οποιας άλλης] γλώσσας» είναι ότι βάζουν στο ίδιο τσουβάλι τις λέξεις που είναι δάνεια από την ελληνική γλώσσα (theatre, democracy, lyric, philosophy) με τις ελληνογενείς λέξεις που πλάστηκαν από μη Έλληνες λογίους (π.χ. telephone). Δεν είναι ίδια περίπτωση, καλό είναι να μην τα μπερδεύουμε.

Το λαθάκι αυτό δεν το απέφυγε το βίντεο που παρουσιάστηκε στο YouTube από τη Γενική Γραμματεία Δημόσιας Διπλωματίας του Yπουργείου Εξωτερικών (δεν ήξερα ότι είχαμε τέτοιο πράγμα), που είχε τίτλο «Did you know you speak Greek?»

Στο σύντομο αυτό βιντεάκι, παρουσιάζονται ελληνομαθείς αλλοδαποί από διάφορες χώρες να εκφωνούν λέξεις της γλώσσας τους που έχουν ελληνική ετυμολογία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , | 100 Σχόλια »

Η γλώσσα και τα τούβλα (του Φοίβου Παναγιωτίδη)

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2018

Τι μέρα έχουμε σήμερα; Γιορτάζει ο Μάρκελλος, ο Παγκράτιος και ο Νικηφόρος, αλλά δεν εννοώ αυτό. Σήμερα είναι η Παγκόσμια Ημέρα ελληνικής γλώσσας και το ιστολόγιο, παρόλο που γενικά δυσπιστεί απέναντι στις παγκόσμιες ή διεθνείς ημέρες, δεν μπορεί να την προσπεράσει, αφού η γλώσσα είναι το κατεξοχήν αντικείμενο της ενασχόλησής μας.

Επιπλέον, το ιστολόγιο έχει ήδη ασχοληθεί με τη σημερινή μέρα, από τότε που διατυπώθηκε αρχικά η πρόταση να θεσπιστεί τέτοιος θεσμός. Θα θυμάστε ίσως ότι η ιδέα είχε αρχικά διατυπωθεί πρόπερσι από το Υπουργείο Εσωτερικών, και τότε είχαμε δημοσιεύσει ένα άρθρο που επέκρινε αρκετά στοιχεία της πρότασης, και ιδίως την ανόητη αιτιολογική έκθεση που τη συνόδευε, όπως και την ημερομηνία που προτεινόταν (20 Μαΐου, με μια παράδοξη σύνδεση με τη… Μάχη της Κρήτης και τη γενοκτονία των Ποντίων). Μάλιστα, είχα υποβάλει το άρθρο μαζί με κάποια άλλα σχόλια στη διαβούλευση στο opengov (πρώτη φορά που το έκανα και μέχρι στιγμής τελευταία) -και κάποια πράγματα πάρθηκαν υπόψη, μεταξύ άλλων η ημερομηνία, που μεταφέρθηκε στον Φλεβάρη, περίοδος σαφώς πιο πρόσφορη από τον Μάιο των εξετάσεων, και συνδέθηκε με τον Διονύσιο Σολωμό, που θεμελίωσε τη νεοελληνική λογοτεχνία.

Φυσικά, το τι περιεχόμενο θα δοθεί στην εκδήλωση εξαρτάται κυρίως από τους μάχιμους εκπαιδευτικούς κάθε σχολείου. Η εγκύκλιος του υπουργείου, πάντως, δεν είναι κακή αν και ειναι αρκετά γενικόλογη -ή έτσι πρέπει νάναι;

Για να τιμήσει τη σημερινή μέρα, το ιστολόγιο δημοσιεύει ένα άρθρο εισαγωγής στη γλωσσολογία -είναι η εισαγωγή από το πολύ καλό βιβλίο του φίλου Φοίβου Παναγιωτίδη «Μιλα μου για γλώσσα», που το είχαμε παρουσιάσει εδώ όταν κυκλοφόρησε. Ίσως δεν είναι κατάλληλο για παιδιά του γυμνασίου και του λυκείου (αλλά γιατί όχι;) εμείς όμως είμαστε λίγο μεγαλύτεροι.

Στο τέλος του άρθρου υπάρχει και ένα λινκ προς κάτι πολύ ενδιαφέρον, οπότε έχετε ένα επιπλέον κίνητρο για να μην αφήσετε το διάβασμα στη μέση.

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΤΟΥΒΛΑ

Συνήθως όταν μιλάμε για γλώσσα, είτε γενικά για το φαινόμενο της γλώσσας, είτε για συγκεκριμένες γλώσσες, όπως τα πορτογαλικά, τα αραβικά, τα κορεατικά ή τα σιγγαλέζικα (μια από τις γλώσσες της Σρι Λάνκα), αναφερόμαστε στις λέξεις και μόνο. Με άλλα λόγια, αντιλαμβανόμαστε τη γλώσσα σαν να ήτανε λέξεις και μόνο λέξεις.

Συχνά περιοριζόμαστε να εντοπίζουμε τις διαφορές μεταξύ γλωσσών μόνο στο επίπεδο των λέξεων, στο ότι για παράδειγμα το δέντρο λέγεται ‘δέντρο’ στα ελληνικά, ‘tree’ στα αγγλικά, ‘Baum’ στα γερμανικά και ούτω καθεξής. Μάλιστα, ένα συνηθισμένο θέμα συζήτησης (ιδίως σε μια παρέα που θα αντιληφθεί πως ανάμεσά της υπάρχει κι ένας γλωσσολόγος) είναι ποια γλώσσα είναι η πιο πλούσια ή η πιο πλήρης. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτές οι συζητήσεις έχουν το εξής θέμα: «Ποια γλώσσα έχει τις περισσότερες λέξεις;» — αφού, όπως είπαμε, συνήθως όταν μιλάμε για γλώσσα την αντιλαμβανόμαστε απλώς σαν έναν σωρό από λέξεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Επετειακά | Με ετικέτα: , , , , | 135 Σχόλια »