Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Παλαιό Φάληρο’

Πασχαλιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 27 Απριλίου, 2019

Όπως και κάθε χρόνο, έτσι και φέτος το μόνο πρόβλημα που έχω για να τιτλοφορήσω το πολυσυλλεκτικό σαββατιάτικο άρθρο μας είναι να διαλέξω έναν τίτλο που να μην τον έχω χρησιμοποιήσει άλλη χρονιά. Λαμπριάτικα έχω πει, πασχαλινά ή και προπασχαλινά μεζεδάκια έχω πει, πασχαλιάτικα όχι, οπότε καπαρώνω τον τίτλο φέτος και του χρόνου βλέπουμε.

* Γλωσσικοί και σχετικοί με τη γλώσσα μύθοι δεν κυκλοφορούν, βεβαίως, μόνο στα καθ’ ημάς. Ιδού αυτό το αφισάκι, που παρουσιάζει έναν μύθο αρκετά διαδεδομένο σε νιου έιτζ κύκλους, ότι τάχα η αγγλική λέξη Easter προέρχεται από την Ιστάρ, τη θεά των πολιτισμών της Μεσοποταμίας.

Ή μάλλον το αφισάκι που βλέπετε παρουσιάζει την ανασκευή του μύθου αυτού, από τον φίλο Γιάννη Οικονόμου. Σκέφτομαι πως ίσως αυτός ο τρόπος ανασκευής είναι πιο επιδραστικός.

Όσο για την ετυμολογία της λέξης Easter, όπως έχουμε γράψει παλιότερα (και θα το επαναλάβουμε του χρόνου) «προέρχεται από μια παγανιστική γιορτή προς τιμήν μιας τευτονικής θεάς της άνοιξης και του φωτός, της ανατολής του ήλιου (άλλωστε east είναι η ανατολή). Κάτι ανάλογο ισχύει και στα γερμανικά (Ostern)».

* Τελικά τι θα κάνουμε με τους τιμητές;

Σε πρόσφατο άρθρο της η ΕφΣυν αναφερεται στους «τιμητές του Μουσολίνι στο Μιλάνο«.

Δεν εννοεί αυτούς που επικρίνουν τον Μουσολίνι, αλλά τους ακροδεξιούς οπαδούς της Λάτσιο, που με την ευκαιρία κάποιου ποδοσφαιρικού αγώνα βρέθηκαν στο Μιλάνο και επισκέφτηκαν την Πιατσάλε Λορέτο, τον τόπο όπου οι παρτιζάνοι κρέμασαν ανάποδα, το 1945, τα πτώματα του Μουσολίνι και της Κλαρέτας Πετάτσι, και εκεί ύψωσαν πανό που έγραφε «Τιμή στον Μπενίτο Μουσολίνι».

Πολλές φορές έχουμε γράψει για τη λέξη αυτή, που σημαίνει τον δριμύ επικριτή σύμφωνα με τα λεξικά (μια χρήση που ανάγεται στα ρωμαϊκά χρόνια και στους κήνσορες) αλλά η οποία, έχοντας χάσει σημασιολογική διαφάνεια, θεωρείται από πολλούς ότι σημαίνει «οπαδός, υμνητής» -διότι, σου λέει ο άλλος, τιμητής είναι αυτός που τιμά.

Καθώς όμως εξακολουθεί να είναι ζωντανή και η αρχική σημασία της λέξης, δύσκολα θα δεχτούμε χρήσεις με τη νέα σημασία, εννοώ όσοι από εμάς είμαστε επαγγελματίες γραφιάδες και διορθώνουμε κείμενα -θα επισημαίνουμε το λάθος και θα το διορθώνουμε, ώσπου να γείρει η πλάστιγγα, αν ποτέ γείρει.

Ως τότε, ο τιμητής μπαίνει στην ίδια κατηγορία λέξεων με τον «ευάριθμο». Λέξεις που προτιμότερο είναι να αποφεύγονται, επειδή ούτε αυτός που τις γράφει ξέρει πώς θα τις εκλάβουν οι αναγνώστες του, ούτε αυτός που διαβάζει ξέρει πώς τις εννοεί ο συντάκτης.

* Στο ίδιο άρθρο της ΕφΣυν, διαβάζω ότι «Το πανό φέρει επίσης την υπογραφή των Irreducibles, μιας από τις ακροδεξιές ομάδες της Λάτσιο».

Ακροδεξιοί είναι οι οπαδοί, αλλά είναι Ιταλοί, οπότε δεν μπορεί να υπογράφουν Irreducibles. Θα υπογράφανε έτσι αν ήταν Άγγλοι. Οι Ιταλοί (και αφού είναι εθνικιστές, ένας λόγος παραπάνω να γράφουν στα ιταλικά) υπογράψανε ως Irriducibili. Πείτε το «Αδιάλλακτοι».

* Aριστερά βλέπετε την πασχαλινή ευχετήρια κάρτα του Ευκλείδη Τσακαλώτου.

Eίναι ένας πίνακας του Μεξικανού ζωγράφου Ντιέγκο Ριβέρα. Σύμφωνα με το σχετικό ρεπορτάζ, ο τίτλος του πίνακα είναι «Η απελευθέρωση του Peon».

O αγγλικός τίτλος του πίνακα είναι Liberation of the Peon, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως ο Peon είναι κύριο όνομα (αν ήταν δεν θα είχε άρθρο). Πρόκειται για την ισπανική λέξη peón, που σημαίνει περίπου «κολλήγος». (Εδώ πιο αναλυτικά για το peonage).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κύπρος, Μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Πασχαλινά | Με ετικέτα: , , , , , | 194 Σχόλια »

Ποιήματα για τα μνήματα των συμμάχων εχθρών

Posted by sarant στο 24 Μαΐου, 2015

pwcΌταν βρίσκω ευκαιρία, μου αρέσει να κάνω βόλτες σε νεκροταφεία -ιδίως σε νεκροταφεία στρατιωτικά, όπου βρίσκονται θαμμένοι νεκροί παλιών πολέμων.

Στη γειτονιά μου, έχουμε ένα τέτοιο στρατιωτικό νεκροταφείο, το «εγγλέζικο νεκροταφείο» όπως το λέγαμε. Η επίσημη ονομασία του είναι Πολεμικό Κοιμητήριο Φαλήρου, Phaleron War Cemetery στα αγγλικά, και βρίσκεται πάνω στη λεωφόρο Ποσειδώνος, λίγο μετά το Έδεμ (όπως πηγαίνεις προς Γλυφάδα).

Λέγεται «Φαλήρου», αλλά υποψιάζομαι πως διοικητικά ανήκει στον δήμο Αλίμου, στο Καλαμάκι δηλαδή -αφού είναι πέρα από το ρέμα της Πικροδάφνης, δεν είναι Φάληρο, αν και είναι δώθε από τη λεωφόρο Αμφιθέας.

Στο νεκροταφείο βρίσκονται θαμμένοι κάπου 2000 στρατιώτες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας που βρήκαν τον θάνατο στην Ελλάδα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στον Εμφύλιο.

Ακόμα, μέσα στο κοιμητήριο υπάρχει μνημείο, το Athens Memorial, που μνημονεύει 2800 στρατιώτες που είναι γνωστά τα ονόματά τους και θεωρούνται νεκροί του πολέμου αλλά που δεν έχει βρεθεί το πτώμα τους -ονόματα χωρίς τάφο. Αλλά μέσα στους 2000 θαμμένους υπάρχουν και πολλοί τάφοι χωρίς όνομα, με τη στερεότυπην αναφορά known unto God.

Το  νεκροταφείο φαίνεται αφύλαχτο και δεν θυμάμαι καν να αναφέρει ώρες λειτουργίας, αν και στην είσοδο υπάρχει μια πινακίδα που απαριθμεί απαγορεύσεις –δεν επιτρέπεται το μπάρμπεκιου ανάμεσα στα μνήματα. Στην πράξη, όποιος θέλει τραβάει τον σύρτη, ανοίγει την πόρτα της εισόδου και μπαίνει.

Στη μαρμάρινη πύλη υπάρχει δίγλωσση επιγραφή -το ελληνικό κείμενο, σε βαριά καθαρεύουσα που θεωρήθηκε ταιριαστή για την περίσταση, μαζί και με υπογεγραμμένες (από τις οποίες μία λείπει) αναφέρει:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Φωτογραφίες, Φαληρικά, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 188 Σχόλια »

Η παρουσίαση στη γειτονιά μου

Posted by sarant στο 14 Ιανουαρίου, 2015

Η παροιμία το λέει καθαρά: Κανείς δεν είναι προφήτης στον τόπο του. Κι επειδή μας αρέσει να διερευνούμε την απαρχή των παροιμιών και των εκφράσεων, να πούμε πως η παροιμία αυτή, που είναι διεθνής, έχει την απαρχή της στο Ευαγγέλιο του Λουκά, όπου υπάρχει ο στίχος: «Άμήν λέγω υμίν ότι ουδείς προφήτης δεκτός εστιν εν τη πατρίδι αυτού» (4.24).

Την παροιμία αυτή την σκεφτόμουν την περασμένη βδομάδα, με αφορμή μια εκδήλωση που έγινε στο βιβλιοπωλείο Booktalks στο Παλαιό Φάληρο, στη γειτονιά μου, εκεί που γεννήθηκα και πήγα στο δημοτικό σχολείο, εκεί που πάντοτε μένω (όταν δεν είμαι στο εξωτερικό). Το βιβλιοπωλείο αυτό είναι καινούργιο, άρχισε να λειτουργεί από τις γιορτές του 2013 και το χαρακτηριστικό του είναι ότι διοργανώνει παρουσιάσεις και εκδηλώσεις -έχει και τον κατάλληλο χώρο, αφού είναι μαζί και καφενείο. Τον Νοέμβριο είχα παρακολουθήσει εκεί μια εκδήλωση της φίλης Σοφίας Κολοτούρου και κανονίσαμε να κάνουμε μια παρουσίαση δική μου για τις γιορτές.

Η εκδήλωση έγινε την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου το βραδάκι και ήταν μια παρουσίαση του τελευταίου μου βιβλίου «Λόγια του αέρα» αλλά και των παλιότερων γλωσσικών βιβλίων μου (Γλώσσα μετ’ εμποδίων, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, Λέξεις που χάνονται, Οπωροφόρες λέξεις). Μίλησε η εκπαιδευτικός Τίνα Κωνσταντάτου, γειτόνισσα, κι εγώ.

Σε πείσμα της παροιμίας, ο χώρος γέμισε και η εκδήλωση είχε, πιστεύω, επιτυχία. Ήρθαν και γνωστοί και φίλοι από τη γειτονιά (και από άλλες γειτονιές), και φίλοι από το ιστολόγιο. Θα αφιερώσω το σημερινό άρθρο σε αυτή την εκδήλωση. Θα παρουσιάσω την ομιλία μου από το γραπτό κείμενο που είχα μαζί μου -ενώ θα ανεβάσω αργότερα εδώ μπορείτε να ακούσετε το ηχητικό αρχείο με τις ομιλίες και τις ερωτήσεις του κοινού.

Βέβαια, μερικά από αυτά που είπα θα τα έχετε ξανακούσει όσοι έχετε έρθει σε άλλη παρουσίαση ή όσοι παρακολουθείτε το ιστολόγιο, αλλά έτσι είναι αυτά τα πράγματα.

Το νέο στοιχείο είναι ότι υπάρχει ένα πλουσιότατο ρεπορτάζ για την εκδήλωση, που έχει όχι μόνο τη δική μου ομιλία αλλά και της Τίνας Κωνσταντάτου, καθώς και πολλές ωραίες φωτογραφίες, ρεπορτάζ που φιλοξενήθηκε από τον πολύ καλό βιβλιοφιλικό ιστότοπο bookia.gr, που ο υπεύθυνός του παρακολούθησε την εκδήλωση και τράβηξε τις φωτογραφίες. Σας συνιστώ να το δείτε.

bookt1

Το κείμενο της ομιλίας μου:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Ένα άρθρο 8.000 λέξεων

Posted by sarant στο 27 Μαρτίου, 2014

Τώρα τελευταία, μετά την ίδρυση του νέου κόμματος, του Ποταμιού εννοώ, δημοσιεύονται στα κοινωνικά μέσα σατιρικοί διάλογοι που μιμούνται το στιλ δημοσιογραφίας του ποταμιάνου αρχηγού, με σύντομες, κοφτές ερωτήσεις και μονολεκτικές απαντήσεις. Καθώς το είδα τυπωμένο, μου θύμισε τα μυθιστορήματα που δημοσιεύονταν παλιότερα σε λαϊκά περιοδικά, που μου αρέσει να τα ξεφυλλίζω κάποτε. Πράγματι, πριν από πολλά χρόνια, όσοι έγραφαν περιπετειώδη λαϊκά μυθιστορήματα σε συνέχειες για περιοδικά ή εφημερίδες, συνήθιζαν να πληρώνονται με την αράδα, πράγμα που τους έσπρωχνε να υιοθετούν ένα στιλ γραφής γεμάτο σύντομους διαλόγους, αφού έτσι η αράδα εξαντλιόταν σε μια-δυο λέξεις, ας πούμε:

– Το βλέπεις εκείνο εκεί το σπίτι;

– Πού;

– Εκεί, αριστερά, στο βάθος.

– Αριστερά;

– Ναι, αριστερά, με τα πράσινα πατζούρια.

– Αυτό δίπλα στην εκκλησιά;

– Ναι, δίπλα στην εκκλησιά. Είναι το σπίτι εκείνης…

– Ποιας;

– Εκείνης, ντε!

– Εννοείς την….;

– Ναι!

Την ίδια τεχνική την εφάρμοσαν αργότερα τα σίριαλ του Φώσκολου και των συναφών δυνάμεων, που με έναν τέτοιο διάλογο μπορούσαν να μπαζώσουν μισό επεισόδιο. Από την άλλη πλευρά, στην Αμερική που οι μέθοδες ήταν εξελιγμένες, η πληρωμή των συγγραφέων γινόταν συνήθως με τη λέξη. Μάλιστα, τον καιρό εκείνο (προπολεμικά δηλαδή) που δεν υπήρχε τρόπος να γίνει αυτόματα το μέτρημα των λέξεων, τη δουλειά αυτή την αναλάμβαναν γραμματείς που είχαν την εντολή να γυρίζουν πάνω-κάτω τις σελίδες του χειρογράφου που μετρούσαν για να μη διαβάζουν το κείμενο που μετρούσαν τις λέξεις του, γιατί αλλιώς υπήρχε φόβος να απορροφηθούν και να χάσουν το μέτρημα.

Όταν είχα αρχίσει να δουλεύω μεταφραστής, ακόμα τις λέξεις τις μετρούσαμε με το χέρι, αφού τις πρώτες μεταφράσεις μου τις έδινα χειρόγραφες. Βέβαια, τότε οι περισσότεροι εκδότες πλήρωναν με το τυπογραφικό (το 16σέλιδο δηλαδή), όμως σε βιβλία πληροφορικής, επειδή είχαν πολλούς πίνακες, το 16σέλιδο δεν ήταν κατάλληλο μέτρο και από την αρχη η πληρωμή γινόταν με τη λέξη. Βέβαια, λίγο αργότερα όλοι πήραμε κομπιούτερ και οι επεξεργαστές κειμένου, ακόμα κι από την αρχή, μετρούσαν τις λέξεις αντί για μας. Πάντως, και το σύστημα της πληρωμής με τη λέξη (της γλώσσας στόχου, που ήταν και πιο εύκολο να μετρηθούν, αφού το κείμενο πηγή δεν το είχαμε σε ηλεκτρονική μορφή) ώθησε αρκετούς στο κυνήγι των πολλών λέξεων -θυμάμαι έναν ο οποίος δεν έγραφε ποτέ μονολεκτικά παραθετικά επιθέτων· είχε παρατηρήσει ότι π.χ. γράφοντας «πιο καλός» είχε τα ίδια χτυπήματα με το να γράψει «καλύτερος» αλλά πληρωνόταν μια λέξη παραπάνω.

Από την άλλη, υπάρχει το ρητό ότι «Μια εικόνα αξίζει όσο χίλιες λέξεις». Κάποιοι το λένε κινέζικο, αλλά στη Βικιπαίδεια βρίσκω πως η φράση του πρέπει, όπως είναι λογικό άλλωστε, να αναζητηθεί στην αμερικάνικη δημοσιογραφία και διαφήμιση στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Ως εδώ έχω γράψει περίπου 450 λέξεις, αλλά στο υπόλοιπο άρθρο σκοπεύω να ξεπεράσω τις 7.500, όχι αραδιάζοντάς σας σεντόνια κειμένου αλλά εφαρμόζοντας το πιο πάνω ρητό. Μ’ άλλα λόγια, θα σας παρουσιάσω εφτά φωτογραφίες, όλες σχετικά πρόσφατες, που έχουν κάποιο γλωσσικό ενδιαφέρον. Εκτός από την τελευταία, τις έχω τραβήξει εγώ με το κινητό μου στην Αθήνα, οπότε αν μη τι άλλο είναι όλες πρωτότυπες με την έννοια ότι δεν θα τις έχετε συναντήσει αλλού στο Διαδίκτυο. Επίσης, ο πρόλογος του σημερινού άρθρου νομίζω πως διεκδικεί με αξιώσεις τον τίτλο του πιο άσχετου με το κυρίως θέμα προλόγου που έχω γράψει ποτέ!

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευτράπελα, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , | 158 Σχόλια »

Βασίλης Τσιρώνης (1929-1978)

Posted by sarant στο 5 Οκτωβρίου, 2012

Γιατρός Τσιρώνης θα έπρεπε να γράψω, γιατί έτσι τον ήξεραν οι περισσότεροι. Δεν είναι κάποια επέτειος, αλλά τις προάλλες στο Φέισμπουκ κάποιος φίλος τον ανέφερε και σκέφτηκα ότι πολύς κόσμος δεν ξέρει τον γιατρό Τσιρώνη και όλη την ιστορία του.

Στον παλιό μου ιστότοπο είχα βάλει ένα άρθρο για τον Τσιρώνη, όχι δικό μου: το είχα ξεσηκώσει από τη διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια » Γνώσις» -και ευτυχώς γιατί το παλιό λινκ δεν λειτουργεί πια. Τώρα αναδημοσιεύω αυτό το παλιό άρθρο (που θα το βρείτε σε πολλά σημεία του Διαδικτύου) προσθέτοντας αρκετά δικά μου στοιχεία, με μπλε γράμματα για να ξεχωρίζουν, που τα έχω πάρει από εφημερίδες της εποχής και άλλες πηγές. Μαζί και αποκόμματα εφημερίδων και ένα σκίτσο του Ιωάννου.

Βασίλης Τσιρώνης (15 Αυγούστου 1929 – 11 Ιουλίου 1978). Γιατρός, ιδεολόγος και αντιδικτατορικός αγωνιστής με τραγικό τέλος την περίοδο της δημοκρατίας.

Γεννήθηκε στις 15 Αυγούστου 1929 στην Αθήνα από οικογένεια Μικρασιατών προσφύγων. Το 1947 μπήκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών με πολύ καλή σειρά ανάμεσα στους 1300 υποψήφιους της χρονιάς εκείνης, παρά την επιθυμία της οικογένειάς του να μπει στην Σχολή Ευελπίδων με προοπτική να γίνει στρατιωτικός καριέρας. (Πρώτη διαφωνία: εντύπωσή μου είναι ότι ο Τσιρώνης δεν μπήκε στην Ιατρική αλλά στη Σχολή Στρατιωτικής Ιατρικής -θα δείτε παρακάτω πού το στηρίζω).

Το 1958 διορίστηκε από τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό γιατρός των εξόριστων του Άη – Στράτη, τους οποίους παρά τις απαγορευτικές διαταγές βοήθησε ανοικτά και με αυταπάρνηση, αντιδρώντας στην πολιτική φυσικής τους εξόντωσης και καταγγέλλοντας την κυβέρνηση της Δεξιάς για «ανθρωποκτονίες εκ προμελέτης» και τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό για «συνθηκολόγηση και υποταγή» με διοχέτευση στον ξένο Τύπο αρκετών εμπιστευτικών εγγράφων και απόρρητων οδηγιών του τότε υφυπουργείου Ασφαλείας που αποδείκνυαν τις καταγγελίες του.

Την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν αρκετοί αγροτικοί γιατροί στην ύπαιθρο και ο Ερυθρός Σταυρός αναλάμβανε να καλύπτει τα κενά, έχοντας δικά του ιατρεία εκεί που δεν υπήρχε αγροτικός γιατρός, όπως στον Άγιο Ευστράτιο, ο οποίος βέβαια ήταν ειδική περίπτωση αφού εκτός από τους μόνιμους κατοίκους είχε και εκατοντάδες αριστερούς εξόριστους. Ο Τσιρώνης, προϊστάμενος του κλιμακίου, κατηγορήθηκε από τους παράγοντες του Υπουργείου Προνοίας και παύθηκε, επειδή «η εν γένει συμπεριφορά του ανωτέρω ιατρού ήτο τοιαύτη, ώστε να δίδει την εντύπωσιν ότι είναι όργανο όχι της ιατρικής επιστημης, αλλά της κομμουνιστικής ηγεσίας … Συγκεκριμένως εξέδιδε αθρόας γνωματεύσεις περί της ανάγκης επειγούσης δήθεν νοσηλείας εκτοπισμένων, ενώ ούτοι ήσαν υγιείς».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Εφημεριδογραφικά, Εις μνήμην, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 125 Σχόλια »