Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘παμφυλιακά’

Πώς χαντάκωσα τα Παμφυλιακά (μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Posted by sarant στο 10 Απρίλιος, 2019

Εδώ και λίγο καιρό έχουμε αρχίσει να δημοσιεύουμε συνεργασίες του φίλου γλωσσολόγου Νίκου Νικολάου. Το σημερινό είναι το τέταρτο αυτής της συνεργασίας. Στο τέλος θα βρείτε ευρετήριο των προηγούμενων.

Το σημερινό άρθρο έχει πολύ αλλά ειδικό ενδιαφέρον και ίσως ταλαιπωρήσει κάποιους που μας διαβάζουν από κινητές συσκευές αφού δεν είναι βέβαιο ότι θα αποτυπωθούν καλά όλοι οι χαρακτήρες.

Το άρθρο είχε αρχικά δημοσιευτεί εδώ.

 

Το Unicode ίσως το γνωρίζετε πολλοί από σας, και ωφελείστε όλοι σας. Καταπώς τα λέει η Βικιπαίδεια,

Στους υπολογιστές, το διεθνές πρότυπο Unicode στοχεύει στην κωδικοποίηση όλων των συστημάτων γραφής που χρησιμοποιούνται στον πλανήτη, ώστε να γίνει δυνατή η αποθήκευση -στη μνήμη ενός υπολογιστή- γραπτού κειμένου όλων των γλωσσών συμπεριλαμβανομένων και συμβόλων επιστημών, όπως μαθηματικά, φυσική κτλ.

Η καθιέρωση του Unicode είναι ένα φιλόδοξο σχέδιο αφού σκοπεύει να αντικαταστήσει όλες τις υπάρχουσες κωδικοποιήσεις συνόλων χαρακτήρων, οι οποίες έχουν περιορισμούς που τις καθιστούν προβληματικές για χρήση σε πολυγλωσσικά υπολογιστικά συστήματα.

Παρά τα τεχνικά προβλήματα που έχουν παρουσιαστεί το Unicode έχει καθιερωθεί ως το πιο πλήρες σύνολο χαρακτήρων και ως η προτιμότερη κωδικοποίηση σε πολυγλωσσικό λογισμικό.

Χάρη στη Unicode δεν χρειάζεστε πια να προσφεύγετε στα Greeklish. Χάρη στη Unicode μπορείτε και διαβάζετε πολυτονικό στο διαδίκτυο. Χάρη στη Unicode μπορείτε να διαβάσετε ελληνικά έστω και σε μονοτονικό, και αγγλικά, χωρίς να σας βγαίνουν συνέχεια αλαμπουρνέζικα, και χωρίς να χρειάζεστε να αλλάζετε τις ρυθμίσεις του πλοηγητή σας κάθε τρεις και λίγο. (Οι παλιοί θυμούνται.)

Χρειάζεται βέβαια να είναι ενημερωμένες οι γραμματοσειρές του υπολογιστή σας με τα ανάλογα γράμματα· και αν ο υπολογιστής σας ζορίζεται με το πολυτονικό, καταπώς έχω ακουστά από σχολιαστές εδώ κατά καιρούς, ε, το άρθρο τούτο θα σας ταλαιπωρήσει.

Η Unicode φιλοδοξεί να κωδικοποιήσει όλα τα διακριτά στοιχεία όλων των γραφών του κόσμου, τωρινών αλλά και ιστορικών. Και δεν τα πάει άσχημα σ’ αυτήν της την προσπάθεια. Έστω και αν, για λόγους κάπως τυχαίους που έχουν να κάνουν με την προϊστορία των κινητών τηλέφωνων της Ιαπωνίας, η Unicode είναι τώρα πιο γνωστή στον πολύ κόσμο ως δραγάτης των emoji.

Η κωδικοποίηση των ελληνικών αφορά όχι μόνο τα γράμματα της στάνταρ αρχαίας ελληνικής· οφείλουν να μπουν όλα τα γράμματα της ελληνικής που μπορούν να γραφτούν σε υπολογιστή, όσο περιθωριακά και να ’ναι. Και έτσι μπήκαν γράμματα που δεν τα έχουν ακουστά παρά ελάχιστοι.

  • Όπως το σω για παράδειγμα: Ϸ ϸ (GREEK SMALL LETTER SHO). Γράμμα που χρησιμοποιούσαν τα βακτριανά, όταν γραφόταν με ελληνική αλφάβητο, για να αποδώσουν το φθόγγο /ʃ/ (το sh της αγγλικής).
  • Ή το κόππα, που κεραυνόμορφη μορφή έχει ως αριθμός, Ϟ ϟ, αλλά έχει τη μορφή Ϙ ϙ όταν χρησιμοποιούταν ως αλφαβητικό στοιχείο (μέχρι να καταλάβουν οι έλληνες, δυο αιώνες αφού τα πήραν από τους Φοίνικες, πως το k στο korintʰos και το k στο kalymnos το ίδιο φώνημα ήταν, και άρχισαν και τα έγραφαν και τα δύο πια με κάππα.
  • Ή το σαν, Ϻ ϻ, που το υιοθέτησαν ορισμένες πόλεις αντί το σίγμα, γιατί δεν μπορούσαν να διακρίνουν τα φοινικικά shin και samekh. (Παραπέμπω στο εκτενές λήμμα στην αγγλική βικιπαίδεια, γιατί η ελληνική λέει ελάχιστα και εσφαλμένα.)

Πολλά από τα ζητήματα και τις παραξενιές της ιστορίας της ελληνικής γραφής τις ανέβασα σε ιστότοπο που έκανα το 2003, το Greek Unicode Issues. Από την κοιλιά μου δεν τα έβγαλα βέβαια, βασιζόμουν κατά κύριο λόγο στο κλασικό έργο Jeffery, L.H. 1990. The Local Scripts of Archaic Greece. βʹ έκδ. Oxford: Clarendon Press.

Πάντως, και επειδή είχα κυκλοφορήσει τον ιστότοπο, και γιατί είχα ασχοληθεί με προσθήκες στην Unicode με σύμβολα που χρησιμοποιούνται σε αρχαία κείμενα, τον καιρό που δούλευα για το Thesaurus Linguae Graecae, ήμουν γνωστός στη διεύθυνση της Unicode. Γι’ αυτό και έλαβα μήνυμα από τον Asmus Freytag το 2004, ο οποίος μου ζήτησε ό,τι ελληνικά γράμματα απέμεναν εκτός Unicode να τους τα προτείνω, για να κλείνει το κεφάλαιο αυτό.

Σαν αποτέλεσμα, έκανα πρόταση να μπούνε τρεις χαρακτήρες, που υιοθετήθηκαν το 2008.

Το πρώτο ήταν το Heta. Ενώ στο ιωνικό αλφάβητο, που τελικά επικράτησε, το ήτα ήταν φωνήεν, στα περισσότερα αλφάβητα το ήτα είχε κρατήσει την αρχική του αξία ως /h/, αξία που μετέπειτα πέρασε σε δασεία. Οι φιλόλογοι που μεταγράφουν τις επιγραφές δίνουν μεγάλη σημασία στο να αναπαράγουν τις επιγραφές γράμμα-προς-γράμμα, και έτσι δεν θέλουν να αποδίδουν το ήτα αυτό ως δασεία· χρειάζεται για παράδειγμα να δείχνουν πως το γράμμα είναι εφθαρμένο (με κουκίδα κάτω από το γράμμα), ή πως το απεκατέστησαν (με το γράμμα σε αγκύλες). Και γι’ αυτό το αποδίδουν ως ξεχωριστό γράμμα το /η/ αυτό.

Και αν είναι να δώσουμε όνομα στο ήτα αυτό που αντιστοιχεί σε δασεία, θα το πούμε δασέως, ἧτα αντί ἦτα (με δασεία μάλιστα γνώριζε το όνομα ήτα ο Διονύσιος ο Θράκας). Κάτι που γίνεται πιο ευδιάκριτο σε λατινικά γράμματα: heta αντί eta.

Η σχεδόν καθολική σύμβαση στην επιγραφική ήταν το heta να γράφεται ως λατινικό μικρογράμματο h, για να ξεχωρίζει από τα ελληνικά· δείτε λ.χ. τα δείγματα αυτά από την αγγλική βικιπαίδεια:

Συνήθως hε̄́ρα μεταγράφεται η Ἥρα όταν γράφτηκε ως ΗΕΡΑ. Με τον άγαρμπο συνδυασμό μακρού και οξείας, και με λατινικό το h.

Η Unicode δεν βλέπει με ευμένεια το μπέρδεμα δυο διαφορετικών αλφαβήτων· θα προτιμούσε το heta να ενταχθεί στο ελληνικό αλφάβητο, και δεν θα έβλαφτε και να υπάρχει μορφή του γράμματος που να μην μοιάζει με το λατινικό h. Και τέτοια μορφή υπάρχει: το ͱ, όψιμη παραλλαγή του H από την Ηράκλεια και το Τάραντο, που το χρησιμοποιούν οι φιλόλογοι, έστω αρκετά σπανιότερα, για το ήτα ως δασεία· και που από κει προέρχεται η γνώριμή μας δασεία. (Στην Unicode, κανόνας αυτός, μπήκε και το κεφαλαίο Ͱ.)

Θα μπορούσε βέβαια οποιαδήποτε γραμματοσειρά το στοιχείο να το απεικονίζει με το πιο συχνό h, αλλά οι σχεδιαστές των γραμματοσειρών ͱ είδαν, ͱ έβαλαν, και με ευχαριστεί η σκέψη πως ίσως να συνέβαλα στο να χρησιμοποιείται το ͱ περισσότερο.

Το δεύτερο ήταν το σαμπί, που εμείς το ξέρουμε ως αριθμό για το 900, ϡ (και κατ’ επιμονή της Unicode, με αντίστοιχο κεφαλαίο Ϡ)· αλλά που χρησιμοποιήθηκε σπάνια στη Σάμο και στην Ιωνία, εκεί που τα ελληνικά κανονικά θα έβαζαν σσ. Ίσως το γράμμα να αντιπροσώπευε κάποια μεταβατική προφορά μεταξύ του σσ και του αττικού ττ· τσ, για παράδειγμα. Ίσως να ήταν επιρροή από τα Καρικά, μιας και το βρίσκουμε σε μη-ελληνικά ονόματα στην Αλικαρνασσό. Με αυτήν την αλφαβητική έννοια πάντως γράφεται αλλιώς, ως Ͳ ͳ. (Οι εκδόσεις πολύ συχνά δεν έμπαιναν στον κόπο να κάνουν καινούργιο γράμμα, και το έγραφαν Τ.) Έτσι, έχουμε επιγραφές που λένε τέͳαρες («τέΤαρες») αντί τέσσαρες.

Το τρίτο ήταν το παμφυλιακό δίγαμμα, ή τσαν, Ͷ ͷ, γράμμα που χρησιμοποιήθηκε σε δύο περιοχές με διαφορετική αξία, και μάλλον με διαφορετική προϊστορία. Στην ιδιάζουσα, αρχαΐζουσα ελληνική της Παμφυλίας, είναι η ντόπια εκδοχή του διγάμματος, του γράμματος Ϝ ϝ, που αντιπροσώπευε στα αρχαία το /w/. Επειδή μάλιστα τα Παμφυλιακά κράτησαν και το παλιό Ϝ και το νέο Ͷ, έχει γίνει η εικασία πως το Ϝ αντιπροσώπευε πλέον μετεξέλιξη του /w/ σε /v/, ενώ το Ͷ κρατούσε την αξία /w/. Έτσι, έχουμε αναφορά σε Παμφυλιακή επιγραφή σε Κλεμύτας Λϝαραμυ Ͷασιρϝο̄τας: ο Κλεμύτας του Λwάραμου, ο Vασιρwώτας. Και η Άρτεμις δέχεται την αφιέρωση στην ίδια επιγραφή ως Ͷανάͳαι Πρείιαι, τουτέστιν Wανάσσᾳ Πρείιᾳ: στην άνασσα, τη βασίλισσα, της Πέργης.

Ως Pamphylian digamma καταχωρήθηκε το Ͷ ͷ λοιπόν στην Unicode. Το γράμμα αυτό όμως είχε και δεύτερη χρήση, που προέκυψε μεν σε μόνο μία επιγραφή στην ιστορία της ελληνικής, αλλά που έχει μεγάλη ιστορική σημασία: χρησιμοποιήθηκε σε επιγραφή στην Μαντίνεια, εκεί όπου τα αρχαία κανονικά είχαν τ, αλλά όπου η ινδοευρωπαϊκή είχε kʷ (ͷις, οͷεοι αντί τις, ὅτεῳ, ινδοευρωπαϊκά *kʷis, *yo-kʷod). (Δίνω πολύ περισσότερες λεπτομέρειες στον αρχικό μου ιστότοπο.) Άλλες αρκαδικές επιγραφές τον ίδιο φθόγγο τον αποδίδουν τζ, ζτ, ζ, και λογικά αντιστοιχεί σε /ts/· γι’ αυτό και το γράμμα αυτό, που πιστεύεται πως προέρχεται από το σαν, το έβγαλα τσαν. (Και δεν ξέρω γιατί χρειάστηκε εγώ να είμαι ο πρώτος που το βάφτισε με όνομα.)

Υπήρχε τέταρτο γράμμα, που καλά έκανα και δεν το πρότεινα, γιατί δεν θα το δεχόταν κανείς. Το κορινθιακό ΕΙ είναι ένα σκέτο κομφούζιο, κομφούζιο τόσο, που οι φιλόλογοι παραβιάζουν την αρχή τους, το ένα γράμμα στην επιγραφή να το μεταγράφουν ως ένα γράμμα. Στην Κόρινθο:

  • Το /b/ γραφόταν με ιδιάζουσα ντόπια μορφη, ⑀.
  • To /e/ γραφόταν ως B.
  • To /ɛː/, το γνωστό σε μας ώς ήτα, γραφόταν κι αυτό ως B (και η σύμφυρση του έψιλον και του ήτα ήταν κανόνας, πριν υιοθετήσουν οι υπόλοιπες ελληνικές πόλεις το ιωνικό αλφάβητο)
  • Στα ομηρικά χρόνια το ει ήταν ακόμα όντως δίφθογγος, /ei/, αλλά τον εʹ π.χ. αι. είχε ήδη γίνει μονόφθογγος, και στην Κόρινθο (σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ελλάδα, αλλά και με την αποικία τους την Κέρκυρα) γράφηκε ως ένα γράμμα. Μόνο που το γράμμα αυτό ήταν το Ε.

Και έτσι η επιγραφή «Σιμίων μ’ ἀνέθηκε Ποτειδάϝωνι ϝάνακτι», ο Σιμίωνας με έστησε για το βασιλιά Ποσειδώνα, γράφτηκε στην Κόρινθο ως [Σιμίο̄ν μ’ ἀνέθ(ε̄)κε ΠοτΕδάϝο̄ν[ι ϝάνακτι]. Με το Ε το κεφαλαίο να αντιπροσωπεί το νέο γράμμα.

Έτσι το αποδίδει ο Buck, και ο Buck αποτελεί εξαίρεση ως γλωσσολόγος. Ακόμα και η Jeffery, που έγραψε ιστορία της ελληνικής γραφής, το γράφει ως Ποτειδαϝο̄ν[ι. Το πολύ πολύ να βάλουν κανά υφέν, και να το γράψουν Ποτε͜ιδαϝο̄ν[ι.

(Στα κατάλοιπα της Jeffery, υπάρχει σκίτσο της συγκεκριμένης επιγραφής: εδώ, κορφή δεξιά.)

Και βέβαια, όχι μόνο το αποφεύγουν το κορινθιακό ΕΙ οι φιλόλογοι, αλλά και στην πράξη πώς να μπει στην Unicode; Ξέρετε, υπάρχει γράμμα για το ΕΙ, που δεν το γράφει κανείς φιλόλογος, και που γράφεται Ε; Ε ναι, σαν κεφαλαίο έψιλον. Και το κεφαλαίο του ποιο είναι, πάλι Ε; Δειλά-δειλά έκανα μια πρόταση να συνδυαστεί με το ͱ του heta, γιατί στις Θεσπιές έγραψαν κάποιο βραχύ και ανυψωμένο /e/ έτσι· και η πρόταση αγνοήθηκε πανηγυρικώς. Και καλά κάνανε.

Όχι, δεν είναι εκεί η τύψη που νοιώθω. Αλλού είναι.

Στα Παμφυλιακά παραπάνω είπα πως την Αρτέμιδα την είπανε Ͷανάͳαι, Wανάσσᾳ. Με το παμφυλιακό δίγαμμα, και με το σαμπί που αντιστοιχεί στο σσ.

Αυτό είναι ψέμα. Τα Παμφυλιακά σαμπί δεν είχαν. Είχανε άλλο γράμμα, το , που εκτελούσε χρέη σ, σσ, και ψ. (Τα παμφυλιακά είχανε πάλι άλλο γράμμα για το ψ το κανονικό, οπότε δεν είναι Wανάψᾳ.)

Από το νομισματολογικό ιστότοπο Wildwinds, ορίστε πως φαίνεται στην πραγματικότητα το Ͷανάͳαι. (Το αρχικό δίγαμμα στο συγκεκριμένο νόμισμα έχει φαγωθεί· το σαμπί όχι.)

Το δεν έχει κατ’ ανάγκην καμμία σχέση με το , το σαμπί. Μπορεί να το πήραν και τα δύο αλφάβητα, της Μιλήτου και Αλικαρνασσού, ανεξάρτητα από τα Καρικά· μπορεί να το πήραν τα Παμφυλιακά από το κυπριακό συλλαβάριο· μπορεί και να πηγάζει κατευθείαν από τα Φοινικικά.

Αλλά όταν έφτασε η στιγμή να γίνει η απόφαση, τι θα μπει στη Unicode, έπεσαν σε μένα.

Στην ταξινομία υπάρχουν δυο εγγενείς τάσεις: lumper και splitter. Αυτοί που γενικοποιούν, και αυτοί που εξειδικεύουν. Και επειδή έχω τη μία τάση μέσα μου και όχι την άλλη, είπα, ε, ίδια φωνητική αξία έχουν, ίδια μοιάζουν, δε βαριέσαι, θα τα πω το ίδιο γράμμα. Το πολύ πολύ, όποιος ασχολείται με τα παμφυλιακά, να παραγγείλει γραμματοσειρά που να δείχνει το σαμπί ανάποδα. Όπως λέει η αγγλική βικιπαίδεια, «σκοπός του [σαμπί] είναι να καλύψει και το Ιωνικό και το Παμφυλιακό , με το ιωνικό στοιχείο να είναι ο γλύφος αναφοράς.»

Και βέβαια δεν έχει παραγγείλει κανείς γραμματοσειρά που να δείχνει το σαμπί ανάποδα. Όποιος προσπαθήσει να δουλέψει με τα παμφυλιακά, θα αναγκάζεται να γράφει την άνασσα Ͷάναͳα αντί Ͷάνα α. Γιατί αποφάσισα εγώ πως το ίδιο κάνει.

Αιτιολογία είχα, αλλά τα χαντάκωσα τα Παμφυλιακά. Εντάξει, άλλη φορά δεν το ξανακάνω…

 

Προηγούμενες δημοσιεύσεις του Νίκου Νικολάου στο ιστολόγιο:

Να λείπει το βύσσινο; (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Σύρος και Ερμούπολη (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Πώς ήταν τα ελληνικά πριν από 500 και πριν από 1000 χρόνια; (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

 

Advertisements

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αλφάβητο | Με ετικέτα: , , , , | 166 Σχόλια »