Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Παναγιωτάκης Νικούσιος’

Μεταφραστές και δραγουμάνοι

Posted by sarant στο 4 Οκτώβριος, 2016

Την περασμένη Παρασκευή, 30 Σεπτεμβρίου, ήταν η Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης και έγιναν σε όλο τον κόσμο διάφορες εκδηλώσεις του σιναφιού μου -για παράδειγμα, στην Αθήνα έγινε η απονομή των βραβείων λογοτεχνικής μετάφρασης 2016. Εδώ στο Λουξεμβούργο, η Λουξεμβουργιανή Ένωση Μεταφραστών και Διερμηνέων (ALTI) διοργάνωσε την 1η Λουξεμβουργιανή Ημέρα Μετάφρασης και Διερμηνείας, μια ημερίδα αφιερωμένη στα επαγγέλματά μας.

Εδώ βλέπετε το πλήρες πρόγραμμα της εκδήλωσης μαζί με φωτογραφίες. Στην εκδήλωση αυτή προσκλήθηκα και μίλησα κι εγώ. Ο τίτλος της ομιλίας μου ήταν Mémoires et mots d’un traducteur, ας πούμε «Αναμνήσεις και λέξεις ενός μεταφραστή».

alti2016

Μίλησα στα γαλλικά. Θα ήταν κουραστικό να παραθέσω εδώ ολόκληρη την ομιλία μου, που ήταν αρκετά μεγάλη (κράτησε σχεδόν μια ώρα). Αντί γι’ αυτό, διάλεξα ένα απόσπασμα, από το πρώτο μέρος της ομιλίας, και το μετέφρασα στα ελληνικά και σας το παρουσιάζω εδώ. Όπως θα δείτε, σε μεγάλο βαθμό πρόκειται για πράγματα που έχουν ήδη παρουσιαστεί στο ιστολόγιο σε μεγαλύτερη λεπτομέρεια, αν και αρκετά είναι καινούργια (για το ιστολόγιο).

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ (απόσπασμα)

Στην αρχή γίνονται οι συστάσεις και αναφέρομαι στην πολυγλωσσία που επικρατεί στο Λουξεμβούργο, και ύστερα:

Προτού προχωρήσω παρακάτω, θα ήθελα να σας ζητήσω προκαταβολικά συγνώμη για όλα τα γλωσσικά λάθη και τις αδεξιότητες που μοιραία θα διαπράξω μιλώντας στα γαλλικά. Είναι πάντοτε δύσκολο να εκφράζεσαι σε γλώσσα άλλη από τη μητρική σου, θα κάνω όμως ό,τι μπορώ για να γίνω κατανοητός, δεδομένου ότι η λύση να σας μιλήσω στη μητρική μου γλώσσα δεν μπορεί να εφαρμοστεί. Βλέπω βέβαια ανάμεσά σας μερικούς συμπατριώτες Έλληνες ή ελληνομαθείς συναδέλφους, βλέπω όμως και αρκετούς Άγγλους, που θα μπορούσαν να αναφωνήσουν “It’s Greek to me!”.

Αυτή η αγγλική έκφραση, που χρησιμοποιείται για κάτι ακατανόητο ή πολύ περίπλοκο. Χρονολογείται από τον 16ο αιώνα (π.χ. τη χρησιμοποιεί ο Σέξπιρ στον Ιούλιο Καίσαρα), αλλά οι απαρχές της πάνε πιο πίσω, αφού ισοδύναμη έκφραση βρίσκουμε στα λατινικά: Graecum est; non legitur (είναι ελληνικά, δεν διαβάζεται), αλλά και στον πληθυντικό: Graeca sunt, non leguntur. Όμως δεν είναι φράση της κλασικής εποχής, διότι οι Ρωμαίοι ήξεραν καλά ελληνικά, είναι μεσαιωνική.

Τον Μεσαίωνα, λοιπόν, που οι γνώσεις των ελληνικών είχαν υποχωρήσει στη δυτική Ευρώπη λέγεται ότι οι καλόγεροι που αντέγραφαν λατινικά χειρόγραφα στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών, όταν συναντούσαν κάποιο ελληνικό παράθεμα που δεν μπορούσαν να το διαβάσουν, το παρέλειπαν και έγραφαν στο περιθώριο: Graecum est, non legitur: είναι στα ελληνικά, δεν διαβάζεται. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, την έκφραση την επινόησε ο Franciscus Accursius (Francesco d’Accorso στα ιταλικά), Ιταλός νομομαθής του 13ου αιώνα, ο οποίος τη χρησιμοποίησε όταν συνέτασσε μια συλλογή ρωμαϊκών νόμων. Φαίνεται πως οι συνάδελφοί του βρήκαν πολύ βολική αυτή τη δικαιολογία, και μάλιστα όχι μόνο για τα ελληνικά παρά και για τα δυσνόητα λατινικά χωρία, κι έτσι η έκφραση επεκτάθηκε σε όλη την Ευρώπη, όπου τα λατινικά χρησιμοποιούνται ευρύτατα. Ο Βίκτωρ Ουγκό, στην Παναγία των Παρισίων βάζει έναν ήρωα να παραπονιέται για την πρακτική να παραλείπονται τα ελληνικά χωρία με επίκληση της λατινικής παροιμίας.

Προφανώς εμείς οι Έλληνες ξέρουμε ελληνικά, οπότε όταν κάτι μάς είναι ακατανόητο λέμε “Αυτά είναι κινέζικα”. Άλλες γλώσσες εκφράζουν διαφορετικά την έννοια του ακατανόητου, για παράδειγμα στα γαλλικά λένε «c’est du chinois » αλλά επίσης «c’est de l’hébreu» (είναι εβραϊκά) ενώ στα γερμανικά Das kommt mir Spanisch vor (Ισπανικά μου φαίνονται). Γενικά πάντως, τα κινέζικα είναι η γλώσσα που συχνότερα ανάγεται σε σύμβολο που εκφράζει το εντελώς ακατανόητο. Μερικές φορές έχουμε αναφορά όχι σε γλώσσα αλλά σε σύστημα γραφής, όπως στη λουξεμβουργέζικη έκφραση dat kënnt mech gotesch vir (μου φαίνονται γοτθικά), υπαινιγμός για τη λεγόμενη «γοτθική» γραφή των γερμανικών (gebrochene Schrift).

Βλέπετε λοιπόν πως οι ξένοι μιλάνε μια γλώσσα που δεν την καταλαβαίνουμε, που ακούγεται σαν κάτι το ασυνάρτητο στ’ αυτιά μας, ενώ εκείνοι την καταλαβαίνουν χωρίς πρόβλημα. Αυτή η αντίληψη είναι παλιά. Οι αρχαίοι Έλληνες επινόησαν τη λέξη «βάρβαρος» για τους ξένους, επειδή η ομιλία τους τούς φαινόταν σαν «μπαρ-μπαρ-μπαρ». Ο όρος «βάρβαρος» χρησιμοποιήθηκε αρχικά χωρίς υποτιμητική σημασία, γρήγορα όμως πήρε μειωτική απόχρωση, ιδίως μετά τους Μηδικούς πολέμους : οι βάρβαροι λοιπόν παρουσιάζονταν σαν ακαλλιέργητοι, απολίτιστοι. Να προσθέσουμε επίσης ότι οι Έλληνες της κλασικής εποχής ήταν άνθρωποι ελεύθεροι και πολύ περήφανοι γι’ αυτό, ενώ οι «βάρβαροι» ήταν υπήκοοι βασιλέων. Η λέξη «βάρβαρος» πέρασε στα λατινικά (barbarus), και από εκεί στα γαλλικά και στα αγγλικά και στις λοιπές ευρωπαϊκές γλώσσες.

Βλέπουμε ότι ο ξένος μιλάει μια γλώσσα παράξενη –και δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές γλώσσες οι λέξεις για τον «αλλοδαπό» και το άγνωστο ή το ασυνήθιστο είναι ομόρριζες. Για παράδειγμα, στα γαλλικά λέμε étranger και étrange, στα αγγλικά stranger και strange. Κι αν οι Έλληνες περιτριγυρίζονταν από βαρβάρους, οι Άραβες είχαν τους Ajam, δηλαδή εκείνους που δεν μιλούσαν σωστά τη γλώσσα, που ήταν αναλφάβητοι ή μουγκοί, όρος που τελικά έφτασε να σημαίνει τους Πέρσες· στα σύγχρονα τουρκικά acemi είναι ο αδέξιος, λέξη που έχει περάσει και στα ελληνικά ως «ατζαμής». Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι σε αρκετές σλαβικές γλώσσες, οι Γερμανοί ονομάζονται Nemets (σε διάφορες παραλλαγές), κάτι που αρχικά σήμαινε επίσης τον άλαλο, και κατ’ επέκταση κάποιον που δεν μιλάει σαν κι εμάς, τον ξένο. Και τέλος, σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές, η λέξη gringo, όρος που χρησιμοποιείται στη Λατινική Αμερική για τους αγγλόφωνους ξένους, κυρίως τους βορειοαμερικανούς, είναι παραλλαγή του griego, που σημαίνει «Έλληνας», και που χρησιμοποιήθηκε στην Ισπανία τον 18ο αιώνα με τη σημασία εκείνου που μιλάει ισπανικά με ξενική προφορά.

Το βλέπετε λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι είναι ξένοι, δεν μιλάνε τη γλώσσα μας, είναι άξεστοι, είναι αδέξιοι, είναι βάρβαροι!

Η έλλειψη κατανόησης προκαλεί σύγχυση και μίσος. Η αμοιβαία κατανόηση, από την άλλη, δεν είναι βεβαίως εγγύηση για την ειρήνη και την αρμονική συνύπαρξη, είναι όμως ένα πρώτο βήμα. Και εδώ κάνουμε την εμφάνισή μας εμείς οι διερμηνείς και οι μεταφραστές.

Θα μου επιτρέψετε μια μικρή ετυμολογική παρέμβαση. Η λέξη «interprète» (διερμηνέας) προέρχεται βέβαια από τα λατινικά, αλλά στα γερμανικά και στα λουξεμβουργιανά, όπως βλέπω και στον τίτλο της Ένωσής σας, χρησιμοποιείται ένας άλλος όρος: Dolmetscher. Περίεργη λέξη, δεν βρίσκετε; Ποια είναι άραγε η προέλευσή της; Για λατινική δεν φαίνεται, ούτε για γερμανική Λοιπόν;

Η απάντηση είναι πως η λέξη dolmetscher είναι ένα από τα λιγοστά ουγγρικά δάνεια της γερμανικής γλώσσας. Στα ουγγρικά είναι tolmács, ενώ επίσης βρίσκουμε τη λέξη και σε σλαβικές γλώσσες, για παράδειγμα tolmač στα σλοβένικα, tumač στα σέρβικα, tlumočník στα τσέχικα ή tolmaç/ толмач στα ρώσικα, αλλά και tălmaci στα ρουμάνικα.

Η ουγγρική λέξη όμως είναι με τη σειρά της δάνειο από τα τουρκικά (dilmaç) παρόλο που σήμερα οι Τούρκοι συνάδελφοί μας αποκαλούνται tercüman. Θα λέγαμε, ex oriente lux (εξ Ανατολών το φως).

Ίσως και να μην είναι τυχαίο αυτό, διότι ακριβώς στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το επάγγελμά μας έφτασε στον κολοφώνα του γοήτρου του, όταν οι drogman (ή tercüman στα τούρκικα ή δραγουμάνοι στα ελληνικά) δεν εκτελούσαν μόνο καθήκοντα διερμηνέα αλλά είχαν και διπλωματικά καθήκοντα (η κατασκοπία, και οι διεθνείς ίντριγκες αποτελούσαν επίσης τμήμα της δουλειάς τους).

Οι δραγουμάνοι των υψηλών κλιμακίων ήταν ισοδύναμοι με πρεσβευτές ενώ ο Μέγας Δραγουμάνος ήταν το αντίστοιχο του υπουργού Εξωτερικών. Ενδιαφέρον είναι να πούμε ότι ο πρώτος που πήρε τον τίτλο του Μεγάλου Δραγουμάνου του Διβανίου, ή Divan-ı Hümayun Baştercümanı στα τούρκικα, ήταν ένας ονομαστός πολυμαθής, ο Παναγιωτάκης Νικούσιος, Έλληνας, με καταγωγή από το νησί της Χίου, που είχε το παρατσούκλι «πρασινάλογος» εξαιτίας μιας παροιμίας που έλεγε πως πιο εύκολα βρίσκεις πράσινο άλογο παρά μυαλωμένο Χιώτη. Ξεκινώντας από τον Νικούσιο, όλοι οι Μεγάλοι Δραγουμάνοι ήταν Φαναριώτες Έλληνες, μέχρι την ελληνική επανάσταση του 1821.

Εμείς, οι σημερινοί διερμηνείς και μεταφραστές δεν μπορούμε βέβαια να φιλοδοξούμε να αποκτήσουμε τα μεγαλεία των δραγουμάνων της οθωμανικής περιόδου, αλλά τουλάχιστον οι επαγγελματικοί μας κίνδυνοι είναι σαφώς μειωμένοι, διότι την εποχή εκείνη όταν έχανες τη θέση σου συνήθως έχανες μαζί και το κεφάλι σου.

Και στη συνέχεια περνάω σε άλλα θέματα (εξελίξεις στο μεταφραστικό επάγγελμα, νέες τεχνολογίες, αυτόματη μετάφραση κτλ.) που ίσως αποτελέσουν αντικείμενο άλλων άρθρων…

 

Advertisements

Posted in Εκδηλώσεις, Λουξεμβούργο, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , | 112 Σχόλια »

Πράσινα άλογα και όχι πράσσειν άλογα

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη. Το αρχικό άρθρο δημοσιεύτηκε πριν από εφτά χρόνια και τέσσερις μέρες, δηλαδή όταν το ιστολόγιο δεν είχε ακόμα κλείσει το πρώτο του τρίμηνο, και έχει αναδειχτεί σε ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα άρθρα του ιστολογίου, επειδή διαρκώς συμβαίνει, σε κάποια διαδικτυακή συζήτηση, να χρησιμοποιεί κάποιος την έκφραση «και πράσινα άλογα» και να πετιέται κάποιος εξυπνάκιας και να τον επιπλήττει, ότι τάχα είναι λάθος το «πράσινα άλογα» και το σωστό είναι «πράσσειν άλογα», οπότε ή ο αρχικός σχολιαστής ή κάποιος τρίτος βάζει το λινκ από το άρθρο μου για να απαντήσει. Διότι, όπως θα δείτε στη συνέχεια, έκφραση «πράσσειν άλογα» δεν παραδίδεται πουθενά.

Εδώ και καιρό ήθελα να ξαναδημοσιεύσω το παλιό μου άρθρο, αν μη τι άλλο για να δώσω την ευκαιρία να σχολιαστεί από τους νεότερους φίλους, αλλά δίσταζα επειδή το αρχικό άρθρο ήταν ήδη πολύ μεγάλο. Τελικά χτες πήρα την απόφαση, χάρη σε μια πληροφορία που μου έδωσε ο φίλος Γιώργος Μπαλόγλου, που ενισχύει την επιχειρηματολογία του άρθρου. Οπότε, ζητώ συγνώμη για το διπλοσέντονο και ξεκινάω.

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου "Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων"

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου «Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων» (Τώρα έχει επανεκδοθεί επαυξημένο ως «Λόγια του αέρα»)

Η έκφραση …και πράσινα άλογα, όπως ας πούμε στη φράση «Τι ανώτατες σπουδές και πράσινα άλογα λέει πως έχει κάνει; Αφού δεν έχει τελειώσει ούτε το δημοτικό!» είναι πολύ συνηθισμένη.

Αν και κανείς δεν αμφιβάλλει για τη σημασία της, πολλοί αναρωτιούνται για την προέλευσή της, που δεν είναι φανερή στα μάτια τους. Καθώς δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς εμφανίστηκαν τα «πράσινα άλογα» προσπαθούν να βρουν μιαν άλλη, πιο ορθολογική κατά τη γνώμη τους εξήγηση.

Σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη «εξήγηση» για την προέλευση της έκφρασης …και πράσινα άλογα, πρόκειται για παραφθορά της αρχαίας έκφρασης «πράσσειν άλογα». (Υπάρχουν και άλλες θεωρίες για την προέλευση της φράσης, όπως η αναφορά σε ένα επεισόδιο που έγινε επί Όθωνα, αυτή όμως είναι η πιο διαδεδομένη.) Όπως μας πληροφορεί, για παράδειγμα, ο δικτυακός τόπος www.prasinaloga.gr, που ανήκει στην ομάδα εικαστικού θεάτρου κούκλας «Πράσσειν άλογα»: η έκφραση «Πράσσειν άλογα» είναι αρχαία (πράσσειν = πράττω, άλογο = μη λογικό).

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση περί αστρολογίας, κάποιος σκεπτικιστής έγραψε άρθρο με τίτλο «Άστρα και πράσινα άλογα» και αμέσως κάποιος άλλος τον διόρθωσε σε «Άστρα και πράσσειν άλογα», επισημαίνοντας Έχεις δει πουθενά πράσινα άλογα; μήπως αυτό το πράσινα δεν είναι πράσινα αλλά πράσσειν ή πράττειν απαρέμφατο του ρήματος πράττω; Και το άλογα μήπως δεν εννοούνται τα άλογα αλλά το δίχως λογική πραττόμενο; Κάποιος άλλος, αλλού: Πράσινα άλογα και πράσσειν άλογα, που έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι.

Υπάρχουν λοιπόν αρκετοί που πιστεύουν ότι η αρχική μορφή της φράσης «και πράσινα άλογα» είναι η αρχαία «πράσσειν άλογα». Η λανθασμένη (όπως θα επιχειρήσω να αποδείξω) αυτή άποψη απέκτησε επιπρόσθετο κύρος όταν ένα συγκρότημα ελληνικής ροκ μουσικής πήρε την ονομασία Πράσσειν άλογα, με έμβλημά του ένα πράσινο αλογάκι του σκακιού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 320 Σχόλια »