Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Παναγιώτης Σούτσος’

Ο αιγιαλός δεν ήταν γαλανός

Posted by sarant στο 16 Σεπτεμβρίου, 2022

Πριν από λίγο καιρό, τότε που είχαμε στο ιστολόγιο ένα άρθρο για τη λέξη «γιαλός», ένας φίλος με ρώτησε στο Φέισμπουκ: Να θυμηθούμε και τον στίχο «ο γελαστός αιγιαλός εγέλα γάλα όλος». Του Παράσχου είναι;

Δεν είναι του Παράσχου, και δεν είναι ακριβώς έτσι. «Ίσως αξίζει άρθρο», απάντησα στον φίλο μου. Όπως καταλαβαίνετε, σήμερα ήρθε το πλήρωμα του χρόνου για το άρθρο αυτό.

Τον στίχο αυτό τον ήξερα από μικρός, διότι ο παππούς μου συνήθιζε να αναφέρει σαν παράδειγμα παρήχησης, τον στίχο «ο γαλανός αιγιαλός εγέλα γάλα όλος». Γαλανός, όχι γελαστός. Δεν θυμάμαι να μου είχε πει ποιανού ποιητή ήταν ο στίχος, επειδή όμως, σε άλλες ευκαιρίες, μου παίνευε και το ποίημα «Διονύσου πλους» του Α. Ρ. Ραγκαβή, σαν στιχουργικό άθλο, είχα σχηματίσει την εντύπωση πως ο στίχος ήταν από το ποίημα αυτό του Ραγκαβή.

Αργότερα διάβασα ολόκληρο το ποίημα του Ραγκαβή (δύσκολο εγχείρημα) και τότε κατάλαβα ότι δεν είναι από εκεί. Αλλά δεν ενδιαφέρθηκα, τότε, περισσότερο να αναζητήσω την πατρότητα του στίχου.

Όταν άρχισα να ασχολούμαι με τα χρονογραφήματα του Βάρναλη, συνάντησα πάλι αυτόν τον στίχο. Σε ένα χρονογράφημά του, κατοχικό, λέει:

και τότες μεταμορφωνότανε η «κοιλάδα του κλαυθμώνος» σε Ηλύσια Πεδία κι «ο γαλανός αιγιαλός εγέλα γάλα όλος», όταν εκείνη χαμογελούσε από ένα μίλι μακριά!

Και σε άλλο χρονογράφημα, που το έχω παρουσιάσει και στο ιστολόγιο, χρησιμοποιεί τον ίδιο στίχο και μάλιστα με την ίδια εικόνα, για να περιγράψει την αγαλλίαση των ερωτευμένων, που περιμένουν έξω από τον κινηματογράφο, όταν βλέπουν να έρχεται το ταίρι τους:

Επιτέλους έρχεται βιαστικός εκείνος ή εκείνη, σφίγγουν τα χέρια, «ο γαλανός αιγιαλός γελάει γάλα όλος», βγάζουν αμέσως το εισιτήριό τους και πάνε στην ευκή του θεού  ̶  του φτερωτού εννοώ.

Αναζήτησα λοιπόν την πατρότητα του στίχου, και τότε βρέθηκα σε έκπληξη: ο παροιμιώδης στίχος που τον επαναλάμβανε ο Βάρναλης, που ο παππούς μου αγαπούσε να μνημονεύει, που κι άλλοι, όπως θα δούμε, τον έχουν επικαλεστεί, δεν είχε γραφτεί έτσι!

Πράγματι, ο διάσημος για την παρήχησή του στίχος δεν έχει «γαλανό αιγιαλό» αλλά «σιγαλό αιγιαλό». Πιο συγκεκριμένα, ο Παν. Σούτσος στο ποίημα «Μεσσίας ή τα πάθη Ιησού Χριστού», που εκδόθηκε το 1839, έχει τους εξής στίχους, που υποτίθεται πως τους λέει ο Ιούδας:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisement

Posted in Μικροφιλολογικά, Ποίηση, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 118 Σχόλια »

Θαλασσοδάνεια στη στεριά

Posted by sarant στο 3 Οκτωβρίου, 2016

Το σημερινό άρθρο ήταν να δημοσιευτεί χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην κυριακάτικη Αυγή στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», αλλά λόγω πληθωρας συνεδριακής ύλης οι σελίδες του ένθετου περιορίστηκαν κι έτσι θα δημοσιευτεί την επόμενη Κυριακή. Πάντως, η δημοσίευση στο ιστολόγιο είναι επαυξημένη με προσθήκη υλικού που δεν είχε χωρέσει στο άρθρο που έστειλα στην εφημερίδα. Πρέπει να σημειώσω ότι στη σύνταξη του σημερινού άρθρου με βοήθησε καθοριστικά ο φίλος μας ο Σπύρος.

Μια λέξη που ακούστηκε πολύ τις τελευταίες μέρες, κυρίως στην εξεταστική επιτροπή της Βουλής για τα δάνεια στα κανάλια και στα πολιτικά κόμματα, ήταν και η λέξη «θαλασσοδάνεια». Για παράδειγμα, σε άρθρο του Ν. Παππά θεωρήθηκε απαράδεκτο να υπάρχουν κανάλια που να στηρίζονται σε θαλασσοδάνεια, ενώ πρόσφατα επίσης έγινε λόγος για τα θαλασσοδάνεια που χορήγησε η Τράπεζα Αττικής στα κόμματα του παλαιού δικομματισμού.

Σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, η βασική, έστω και μεταφορική, σημασία της λέξης «θαλασσοδάνειο» σήμερα είναι: δάνειο που δίνεται με ευνοϊκούς όρους και που παραμένει ανεξόφλητο. Μάλιστα, ενδεικτικό είναι ότι το λεξικό θεωρεί ως παρεμφερείς έννοιες του θαλασσοδανείου τη μίζα και το ρουσφέτι.

Εξαιτίας της σημασίας αυτής που έχει προσλάβει η λέξη, πολλοί πιστεύουν ότι πρόκειται για ειρωνικό όρο της πιάτσας (κάτι σαν το «γρηγορόσημο») που πλάστηκε την εποχή της χούντας, όταν κρατικοδίαιτοι εφοπλιστές τσέπωναν χαριστικά δάνεια.  Η υπόθεση αυτή διατυπώνεται, ας πούμε, στο σχετικό λήμμα του slang.gr, το οποίο κατά τα άλλα σωστά καταγράφει την αλλαγμένη σημερινή σημασία του θαλασσοδανείου, και το αποκαλεί «παπατζίδικο» δάνειο «με παράνομους όρους, το οποίο δίνεται πάνω στη βάση της αλληλοϋποστήριξης της κρατικής εξουσίας και του κεφαλαίου, πάντα με θύμα το Δημόσιο Ταμείο. Αυτή η ειδική κατηγορία δανείων ονομάστηκε προφανώς θαλασσοδάνεια επειδή οι εφοπλιστές έφαγαν με δέκα μασέλες από αυτές τις κομπίνες.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Ναυτικά, Νομικά, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , , | 181 Σχόλια »