Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Πανελλήνιες εξετάσεις’

Λογοκλοπή στις Πανελλήνιες εξετάσεις;

Posted by sarant στο 17 Ιουνίου, 2020

Παρόλο που έχει περάσει η εποχή που τα παιδιά μου έδιναν πανελλήνιες εξετάσεις (η εποχή που έδινα εγώ χάνεται στην αχλύ της προϊστορίας) το ενδιαφέρον μου γι’ αυτόν τον θεσμό έχει εύλογα ατονήσει, αλλά δεν έχει χαθεί εντελώς -ας πούμε ότι τώρα είμαι απλός παρατηρητής, από τις κερκίδες.

Προχτές ξεκίνησαν οι φετινές εξετάσεις, πιο αργά από άλλες χρονιές εξαιτίας της πανδημίας. Και με το καλημέρα, στο μάθημα της Γλώσσας για τους υποψηφίους που έδιναν «με το παλαιό σύστημα», δόθηκε στους υποψηφίους ένα κείμενο που παρουσιάζει ποικίλα προβλήματα, που θα τα εξετάσουμε στο σημερινό μας άρθρο.

Το θέμα μπορείτε να το δείτε εδώ, όπως δόθηκε στους υποψηφίους. Όπως δηλώνεται, πρόκειται για διασκευή ενός άρθρου του συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη, που δημοσιεύτηκε αρχικά στο Βήμα στις 9.2.2020, με τίτλο «Ανάγνωση: η προσωπική τέχνη». Φυσικά, το κείμενο που δόθηκε στους υποψηφίους έχει συντομευτεί -ίσως να έχουν γίνει και κάποιες μικροαλλαγές.

Καλό θέμα, θα πείτε. Βιβλίο, ανάγνωση, δίνει καλή βάση για συζήτηση και προβληματισμό. Πράγματι. Ωστόσο, το συγκεκριμένο κείμενο έχει κάποιες αδυναμίες που ήρθαν στο φως σταδιακά.

Όλα ξεκίνησαν όταν φίλος του ιστολογίου, μάχιμος εκπαιδευτικός της δευτεροβάθμιας, με ρώτησε: Τι θα καταλάβαινες αν διάβαζες «κινητός τύπος»;

Τίποτα, του λέω, αλλά δώσε μου ολόκληρη τη φράση.

Και μου δίνει την εξής φράση, που είναι παρμένη από το κείμενο του κ. Σταμάτη: Αλλά μέχρι τον 17ο αιώνα, η κοινωνία της ανάγνωσης στην Ευρώπη είχε αλλάξει δραστικά. Οι τεχνολογίες κειμένου, όπως ο κινητός τύπος, και η άνοδος της λαϊκής γραφής βοήθησαν στην προώθηση της πρακτικής που αγαπάμε σήμερα: διαβάζουμε λέξεις, χωρίς να τις εκφέρουμε φωναχτά…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Εκπαίδευση, Λογοκλοπή | Με ετικέτα: , , , , , , | 317 Σχόλια »

Η ευθύνη, η ανευθυνότητα και οι εξετάσεις

Posted by sarant στο 9 Ιουνίου, 2017

Το σημερινό άρθρο βασίζεται σε μια χτεσινή δημοσίευση που έκανα στο Φέισμπουκ σχετικά με το θέμα της Γλώσσας στις πανελλήνιες εξετάσεις που άρχισαν τούτη τη βδομάδα. Το ιστολόγιο συνηθίζει να σχολιάζει τα θέματα των πανελληνίων και σχεδόν κάθε χρόνο έχουμε κάποιο άρθρο (αν και πέρυσι δεν βάλαμε), οπότε ας τηρήσουμε και φέτος την παράδοση.

Λοιπόν, στις προχτεσινές εξετάσεις των Γενικών Λυκείων, στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, δόθηκε στους υποψηφίους (διασκευασμένο) ένα κείμενο του ακαδημαϊκού Γρηγόρη Σκαλκέα (1928-) με θέμα «Επιστήμη και ανθρωπισμός». Πρόκειται για μια ομιλία που είχε εκφωνήσει ο Σκαλκέας ως Πρόεδρος της Ακαδημίας στις 30.12.2003, κατά την τελετή απονομής των ετήσιων βραβείων της Ακαδημίας. Είναι δηλαδή κείμενο επίσημο, γραμμένο για να ακουστεί και να διαβαστεί από ευρύ κοινό -αλλά είναι και κείμενο που δεν έχει φιλοδοξίες να ταράξει τα νερά ούτε να ανοίξει δρόμους.

Το κείμενο που δόθηκε στους υποψήφιους ήταν διασκευή του πρωτοτύπου ή μάλλον διασκευή ενός τμήματος του πρωτοτύπου. Εδώ μπορείτε να δείτε το κείμενο που δόθηκε στους μαθητές και εδώ το πρωτότυπο της ομιλίας, όπως δημοσιεύτηκε στο Βήμα στις 18.1.2014.

Για ποιους λόγους γίνεται διασκευή ενός κειμένου; Ένας λόγος, ίσως ο κυριότερος, είναι η έκταση. Το αρχικό κείμενο μπορεί να είναι πολύ μεγάλο, δεν είναι πρακτικό να δοθεί ολόκληρο στους μαθητές. Για παράδειγμα, η ομιλία του Σκαλκέα είχε έκταση πάνω από 1600 λέξεις. Η εξεταστική επιτροπή επέλεξε το πρώτο τμήμα της, έκτασης 604 λέξεων, και το διασκεύασε περαιτέρω συντομεύοντάς το στις 477 λέξεις.

Ένας δεύτερος λόγος για να γίνει διασκευή είναι να «στρογγυλέψουν οι γωνιές». Μπορεί το πρωτότυπο κείμενο να έχει κάποιους τύπους ιδιωματικούς ή υπερκαθαρεύοντες ή υπερδημοτικούς. Για παράδειγμα, στο κείμενο του Σκαλκέα, στην πρώτη αράδα, ο τύπος «κατάκτηση της γνώσεως» έγινε «κατάκτηση της γνώσης». Δεν είναι δα και τύπος της αρχαΐζουσας, αλλά οι θεματοθέτες έκριναν σκόπιμο να τον αντικαταστήσουν. Στην αντίστροφη κατεύθυνση κινήθηκε μια αλλαγή που έγινε στο κείμενο του Θεοτοκά, που δόθηκε στους αποφοίτους των ΕΠΑΛ την Τρίτη. Εκεί, ο τύπος «σα να πρόκειται» διασκευάστηκε σε «σαν να πρόκειται» (αν και ένα «σα να πούμε» έμεινε απείραχτο, μάλλον από αβλεψία).

Ίσως για παρόμοιο λόγο, η φράση «τα ευγενή ιδεώδη του ανθρωπισμού … διασύρθηκαν και κατατρέχτηκαν στις ημέρες μας» έγινε «Τα ευγενή ιδεώδη του ανθρωπισμού διασύρθηκαν και υπονομεύθηκαν στις μέρες μας». Αυτό το «κατατρέχτηκαν» δεν στέκει και πολύ καλά, εδώ που τα λέμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , , | 175 Σχόλια »

Ελενοκωσταντινικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 21 Μαΐου, 2016

Μια και σήμερα είναι 21 Μαΐου, Κωνσταντίνου και Ελένης, και γιορτάζει η μισή Ελλάδα, σκέφτηκα να αφιερώσω τα σημερινά μεζεδάκια σε όσες και όσους γιορτάζουν, θυμίζοντας παράλληλα ότι έχουμε στο ιστολόγιο γράψει σχετικά άρθρα, σε προηγούμενες χρονιές, και για τον Κώστα αλλά και για την Ελένη. Οπότε, χρόνια σας πολλά κυρίες και κύριοι!

Και ξεκινάμε με ένα μακάβριο μεζεδάκι, ένα τσαπατσούλικο άρθρο για δολοφονίες γατιών στο Λονδίνο, και συγκεκριμένα στη νομανσλανδιανή συνοικία που λέγεται Croydon South London, στην οποία επικρατεί ιδιότυπο νομισματικό καθεστώς αφού άλλοτε χρησιμοποιούνται δολάρια και άλλοτε ευρώ αλλά ποτέ λίρες, και όπου οι γάτες έχουν απροσδιόριστο φύλο (ο Oreo, μια γάτα Σιάμ που βρέθηκε σε έναν κήπο επίσης αποκεφαλισμένη, φάε τη σκόνη μας Σρέντινγκερ). Όμως η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται, αφού ήδη στο προοίμιο του άρθρου διαβάζουμε ότι «Oι Νew York Times ξετυλίγουν το κουφάρι των μαζικών και αποτρόπαιων δολοφονιών…» Το κουβάρι βέβαια -και αφού μιλάμε για σκοτωμένες γάτες η αβλεψία είναι καίρια.

* Η αλλαγή φύλου της εβδομάδας σε άρθρο του Έθνους για τη ζεταίμ του Φρανσουά Ολάντ, τη Ζιλί Γκαγιέ: Παρόλο που ο φίλος της Ζιλί, Οντρέ Μαρνέ, ο οποίος έχει δειπνήσει με το ζευγάρι είπε «δε νομίζω ότι μιλάνε συχνά για πολιτική» αυτό δεν απέκλεισε μια άλλη αποκάλυψη του βιβλίου, την τοποθέτηση της Μιριάμ Ελ Κομρί (που με το νομοσχέδιο της οδήγησε όλη τη χώρα της στους δρόμους) ήταν πρόταση της…Ζιλί.

Η σύνταξη κάπως κουτσαίνει, αλλά το πιο ενδιαφέρον είναι ότι «ο φίλος» της Ζιλί, Οντρέ Μαρνέ, είναι η ηθοποιός Audrey Marnay, που τη βλέπετε εδώ. Το όνομα Audrey άλλωστε είναι μόνο γυναικείο στα γαλλικά.

* Όμως γονατογραφήματα δεν γράφονται μόνο στα ελληνικά. Φίλη μού στέλνει συνέντευξη της Τζαμάλας, της νικήτριας του πρόσφατου διαγωνισμού της Γιουροβίζιον, γραμμένη σε μαργαριταρένια αγγλικά. Το πιο αστείο λάθος, όπως συχνά συμβαίνει, έτυχε στην περιγραφή μιας τραγικής στιγμής:

It seemed to me, that the tragedy has been forgotten, nobody remembers of the 10 thousand Crimean Tatar people, died in the wagons and then in Central Asia. Their soles weren’t rested. Just about half a year ago I decided to write a song about this. At first, I named it “Душі” (Ukrainian word for ‘soles’), the text is in Ukrainian, and the chorus in the Crimean Tatar language.

Ήθελε να γράψει souls (ψυχές) και έγραψε soles (σόλες, πατούσες), που ταιριάζει κατά περίεργο τρόπο στην πρόταση. Και πιο κάτω, Душі είναι βέβαια οι ψυχές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 189 Σχόλια »

Οι κακές μεταφράσεις των αρχαίων ελληνικών

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2015

Και το σημερινό μας άρθρο ξεκινάει από ένα θέμα των πανελληνίων εξετάσεων, που συνεχίζονται για δεύτερη εβδομάδα. Και αφού χτες ασχοληθήκαμε με τη Θετική/Τεχνολογική κατεύθυνση, σήμερα πιάνουμε ένα θέμα που δόθηκε προχτές στη θεωρητική κατεύθυνση, στα αρχαία ελληνικά.

Τα θέματα των αρχαίων ελληνικών νομίζω ότι θεωρήθηκαν δύσκολα, ειδικά επειδή το αδίδακτο κείμενο ήταν Θουκυδίδης, και για να το μεταφράσεις καλά, μού είπε ένας φιλόλογος, έπρεπε να αναγνωρίσεις ότι είναι από την εισαγωγή του έργου και να θυμάσαι για ποιο πράγμα μιλάει. Ο φιλόλογος αυτός είναι σχεδόν σαραντάρης, δηλαδή από τη γενιά (δυο γενιές, μάλλον) που είχαν τη σπάνια τύχη να μη διδαχτούν αρχαία από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο κι έτσι μπόρεσε να τα προσεγγίσει στην πρώτη Λυκείου ώριμος και να τα μάθει καλά, ενώ οι σημερινοί απόφοιτοι της θεωρητικής κατεύθυνσης που έχουν διδαχτεί κι εγώ δεν ξέρω πόσες εκατοντάδες ώρες αρχαίων ελληνικών στα έξι χρόνια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δεν μπορούν να διαβάσουν πρίμα βίστα ούτε δυο γραμμές από αρχαίο κείμενο -αν είχαν αναλώσει εξακόσιες ώρες της εφηβείας τους να μάθουν, έστω, ρώσικα, μάλλον θα τα κατάφερναν να διαβάσουν Τολστόι.

Αλλά πλατειάζω. Λοιπόν, στις προχτεσινές εξετάσεις των αρχαίων ελληνικών δόθηκε ως «διδαγμένο κείμενο» στους υποψηφίους ένα απόσπασμα από τον Πρωταγόρα του Πλάτωνα (το 322 a-d, που το βλέπετε εδώ). Ζητήθηκε από τους υποψηφίους να μεταφράσουν ένα απόσπασμα του κειμένου, να ερμηνεύσουν ένα άλλο, να σχολιάσουν ένα τρίτο. Επίσης, στην ερώτηση Β3 των εξετάσεων οι υποψήφιοι κλήθηκαν να απαντήσουν σε ένα ερώτημα συνδυάζοντας ένα απόσπασμα του κειμένου που τους είχε δοθεί με ένα άλλο απόσπασμα, πάλι από τον Πρωταγόρα (326e, όπως αναφέρθηκε), το οποίο όμως τούς δόθηκε σε μετάφραση, το εξής:

Ότι το πράγμα αυτό [την αρετή] το θεωρούν διδακτό και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, το αποδείξαμε ήδη. Ενώ όμως είναι το πράγμα αυτό διδακτό, αφού είναι κάτι που μπορεί να φροντίσει και να καλλιεργήσει κανείς, αυτοί διδάσκουν στους γιους τους τα άλλα, των οποίων η άγνοια δεν πρόκειται να επιφέρει ως ποινή τον θάνατο, αυτό όμως, την αρετή, που εάν τα αγόρια δεν τη μάθουν και δεν τη φροντίσουν, μπορεί να υποστούν ως ποινή και τον θάνατο και την εξορία και τη δήμευση της περιουσίας εκτός από τη θανάτωση και, με μια λέξη, τη συνολική καταστροφή του οἴκου τους, αυτή δεν τη διδάσκουν και δεν τη φροντίζουν με κάθε δυνατή επιμέλεια!

Διαβάστε σας παρακαλώ ξανά το παραπάνω κείμενο και απαντήστε μου: είναι καλά ελληνικά; είναι στρωτά ελληνικά; καταλαβαίνετε με την πρώτη το νόημα;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Εκπαίδευση, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , | 184 Σχόλια »

Φωρατής επ’ αυτοφώρω

Posted by sarant στο 26 Μαΐου, 2015

Το σημερινό σημείωμα είναι απόρροια μιας συζήτησης που έγινε στα σχόλια του πρόσφατου άρθρου που είχαμε δημοσιεύσει την περασμένη εβδομάδα, για τις πανελλήνιες εξετάσεις. Κι επειδή οι συζητήσεις που γίνονται στα σχόλια είναι καταδικασμένες να μένουν θαμμένες στην αφάνεια, ιδίως όταν δεν έχουν μεγάλη σχέση με το αντικείμενο του άρθρου, σκέφτηκα να αναβαθμίσω σε αυτοτελές άρθρο τη συζήτηση για τον φωρατή και τα λεξιλογικά του.

Την περασμένη βδομάδα λοιπόν, στις εξετάσεις Φυσικής Γενικής Παιδείας, δόθηκε η εξής ερώτηση πολλαπλής επιλογής:

Οι φωρατές είναι όργανα που ανιχνεύουν

α) την υπεριώδη ακτινοβολία
β) τις ακτίνες Χ
γ) την υπέρυθρη ακτινοβολία
δ) τις ακτίνες γ.

Ο φωρατής χρησιμοποιείται κυρίως στη ραδιοτεχνία. Είναι το στοιχείο εκείνο του ραδιοφωνικού δέκτη που ανιχνεύει τα ραδιοκύματα και στη συνέχεια τα αποδιαμορφώνει, ξεχωρίζει δηλαδή το ακουστικό σήμα από το φέρον κύμα, που είναι μια ηλεκτρομαγνητική ταλάντωση πολύ μεγαλύτερης συχνότητας που το κουβαλάει και του επιτρέπει να διασχίζει τους αιθέρες. Βασικά, πρόκειται για ανορθωτή, συσκευή δηλαδή που επιτρέπει στο ρεύμα να περνά μόνο προς μία κατεύθυνση. Αρχικά χρησιμοποιούσαν επαφές σύρματος-κρυστάλλου (γαληνίτη), αργότερα διόδους και άλλες ραδιολυχνίες, σήμερα πια συνήθως τρανζίστορ.

Αν είναι σωστός ο παραπάνω ορισμός, η απάντηση στο ερώτημα των εξετάσεων μοιάζει να είναι «κανένα από τα παραπάνω».

Στο βιβλίο Φυσικής, δεν εξηγείται η έννοια του φωρατή, ούτε η λειτουργία του. Υπάρχει όμως, στη σελίδα 22, μια παρεμπίπτουσα αναφορά: Επειδή η υπέρυθρη ακτινοβολία είναι αόρατη, για την ανίχνευσή της υπάρχουν ειδικά όργανα, οι φωρατές υπερύθρου. Η αρχή λειτουργίας των φωρατών βασίζεται στην απορρόφηση ενέργειας των υπέρυθρων ακτινοβολιών και στη συνέχεια στη μετατροπή της σε άλλες μορφές.

Στο βιβλίο, ξαναλέω, δεν υπάρχει άλλη αναφορά στον φωρατή. Δεν αναφέρονται φωρατές άλλου είδους ακτίνων ή φωρατές ραδιοκυμάτων, που είναι με απόσταση η πιο γνωστή σημασία της λέξης. Και πάνω σε αυτή την παρεμπίπτουσα αναφορά, ο θεματοθέτης έκρινε σκόπιμο να βασίσει ερώτηση εισαγωγικών εξετάσεων! (Κι έτσι, η «σωστή» απάντηση πιο πάνω είναι το γ). Βρίσκω την επιλογή τουλάχιστον ατυχή -αλλά περιμένω και τη δική σας άποψη. Και επειδή στις φετινές εξετάσεις διαγωνίζεται και η κόρη μου, σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν έδινε αυτό το μάθημα.

Όμως, εδώ, ως γνωστόν, λεξιλογούμε. Και ο φωρατής, είτε ραδιοκυμάτων είτε υπερύθρου, έχει αρκετά ενδιαφέρουσα ετυμολογία. Το λεξικό μάς λέει, και σωστά, ότι πρόκειται για μεταφραστικό δάνειο, ως απόδοση του αγγλικού detector. Η ίδια η λέξη δεν είναι αρχαία, αλλά προέρχεται από πανάρχαιη οικογένεια.

Στην αρχή της οικογένειας είναι ο αρχαίος φωρ, που σημαίνει κλέφτης. Λέξη της κλασικής αρχαιότητας, αν και όχι ομηρική, που συνδέεται με το ρήμα «φέρω» και τη συνώνυμή της λατινική fur, η οποία μπορεί να είναι και δάνειο από τα ελληνικά μέσω ετρουσκικών. Ο φωρ του φωρός λοιπόν, και παραδίδεται και η παροιμία «ἔγνω δὲ φώρ τε φῶρα καὶ λύκος λύκον», ενώ δυτικά από τον Πειραιά υπήρχε ένα λιμανάκι που το χρησιμοποιούσαν οι λαθρέμποροι και λεγόταν «Φωρών λιμήν». Βρίσκω κι ένα είδος υπερθετικού, φώρτατος, σα να λέμε κλεφταράς.

Από εκεί και το ρήμα φωράω-φωρώ, που έχει επιβιώσει στην παθητική φωνή (φωρώμαι) ίσαμε σήμερα, αν και μόνο στον αόριστο (εφωράθη) και μόνο σε επίσημο ύφος, που σημαίνει ότι συνελήφθη να κάνει κάτι αξιόποινο ή κολάσιμο -ή, γενικότερα, έγινε αντιληπτός. Ωραία είναι η φτιαχτή παραδειγματική φράση που δίνει ο Μπαμπινιώτης, «ο κ. βουλευτής εφωράθη να αγνοεί τον κανονισμό της Βουλής», αλλά η λέξη είχε γνωρίσει μεγάλες πιένες πριν από τη μεταπολίτευση, στις καθαρευουσιάνικες αναφορές καθηγητών για παραπτωματίες μαθητές -ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία θυμήθηκε τη φράση «1969. Εις την μαθήτριαν […] επεβλήθη η ποινή της διημέρου αποβολής, διότι την προηγουμένην ημέραν εφωράθη κυκλοφορούσα εις την πόλιν άνευ μαθητικής ποδιάς, κορδέλας και σήματος», ενώ σε κατοχικά πρακτικά συλλόγου καθηγητών βρίσκω το εξής αξιοσημείωτο απόσπασμα: Εν Αγρινίω σήμερον 19ην  Οκτωβρίου [1942] συνήλθεν ο σύλλογος των καθηγητών του Γυμνασίου αρρένων, ίνα κρίνη επί της διαγωγής μερικών μαθητών περιπεσόντων εις παραπτώματα. … Α΄. Καταγγέλλεται ο μαθητής της Δ΄ π.τ. τάξεως Καμπάς, ότι εφωράθη υπό καθηγητού χαρτοπαίζων εν καφενείω. Ο κ. Γυμν/ρχης ανακοινοί σχετικώς, ότι  ο μαθητής κληθείς εις το γραφείον εδήλωσε μεταμέλειαν και κλαίων υπεσχέθη, ότι εις το μέλλον θα επιδείξη ανεπίληπτον διαγωγήν.

Αρχαία είναι και η φώρασις, που επιβιώνει ως φώραση στην επιστημονική ορολογία, πλάι στον φωρατή, ο οποίος, όπως είπαμε, δεν απαντά στην αρχαία γραμματεία, αλλά τον βρίσκω στο λεξικό του Ανθίμου Γαζή, αρχές 19ου αιώνα, φυσικά όχι με τη ραδιοτεχνική σημασία, αλλά με τη σημασία «όστις πιάνει τον κλέπτην ενώ κλέπτει».

Αλλά οι πιο τρανταχτές επιβιώσεις του αρχαίου φωρός είναι δυο λέξεις που τις χρησιμοποιούμε πολύ περισσότερο. Καταρχάς, το επίθετο αυτόφωρος, που σημαίνει την (αξιόποινη ή αξιόμεμπτη) πράξη που ο δράστης της γίνεται αντιληπτός τη στιγμή που τη διαπράττει ή αμέσως μετά (αν και στα νομικά αυτόφωρη θεωρείται η πράξη ώσπου να περάσει και ολόκληρη η επόμενη μέρα από την τέλεσή της) και η στερεότυπη φράση «επ’ αυτοφώρω», τη στιγμή που γίνεται μια αξιόποινη πράξη, συνελήφθη επ’ αυτοφώρω, έκφραση που υπάρχει ήδη από τα αρχαία (επ’ αυτοφώρω λαμβάνειν). Και από εκεί και το ουσιαστικό «το αυτόφωρο», δηλ. το δικαστήριο που δικάζει αυτόφωρα πλημμελήματα ή πταίσματα -και, στην αργκό της πιάτσας, «ο αυτοφωράκιας», δηλαδή ο υπάλληλος επιχείρησης (π.χ. νυχτερινού κέντρου) η οποία παραβαίνει συχνά τον νόμο, που ο ρόλος του είναι να πηγαίνει στο αυτόφωρο αντί για τον ιδιοκτήτη ή διευθυντή της επιχείρησης.

Η άλλη λέξη της οικογένειας που έχει επιβιώσει στη σημερινή γλώσσα είναι το επίθετο «κατάφωρος», από το αρχαίο ρήμα «καταφωρώ» (πιάνω κάποιον επ’ αυτοφώρω), που λέγεται για πράξη ολοφάνερη, για την οποία δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία -να προσεχτεί ότι λέγεται πάντοτε για αξιόποινη ή κατακριτέα πράξη. Λέμε για κατάφωρη αδικία, κατάφωρη παραβίαση (π.χ. των νόμων ή του Συντάγματος), κατάφωρη λαθροχειρία, δεν λέμε για κατάφωρη ευεργεσία. Στα αρχαία υπήρχε και λέξη «κατάφορος», που δεν επιβίωσε στη σημερινή γλώσσα (έχουμε όμως την καταφορά) κι έτσι γλιτώσαμε ένα ομόηχο (αλλά έχουμε αμέτρητα άλλα).

Έχουμε βέβαια και τον φωριαμό, λέξη που οι περισσότεροι τη μάθαμε στο στρατό (αν πήγαμε) ή στις δημόσιες υπηρεσίες, και που είναι αρχαία, και μάλιστα ομηρική -αν και τότε δεν ήταν μεταλλική ντουλάπα βεβαίως, όπως είναι σήμερα. Τον φωριαμό ο Ερατοσθένης τον συνέδεε με την οικογένεια της λ. φωρ, ότι είναι η κρυψώνα για τα κλεμμένα ας πούμε, αλλά οι σύγχρονοι μελετητές δεν είναι τόσο βέβαιοι -αν και την ανάγουν κι αυτήν στο ρήμα φέρω.

Κι έτσι, αφού είδαμε όλη την οικογένεια του φωρατή, με τα βεβαιωμένα και τα αβέβαια παρακλάδια της, μπορούμε θαρρώ να κλείσουμε το άρθρο με τη διαπίστωση ότι στην ερώτηση για τον φωρατή ο θεματοθέτης πιάστηκε απ’ αυτοφώρω, εφωράθη αν θέλετε, να κάνει μια άστοχη ερώτηση!

 

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Ιστορίες λέξεων, Φυσική | Με ετικέτα: , , | 248 Σχόλια »

Κοινόχρηστη γκάφα (στις Πανελλήνιες εξετάσεις)

Posted by sarant στο 29 Μαΐου, 2014

Ξεκίνησαν χτες,  δυο βδομάδες αργότερα από πέρυσι λόγω εκλογών, οι Πανελλήνιες εξετάσεις, όπως πάντα με το μάθημα της Γλώσσας, αυτό που μια φορά κι έναν καιρό το λέγαμε «έκθεση», αλλά που δικαίως έχει μετονομαστεί αφού στις μέρες μας το αντικείμενό του έχει διευρυνθεί: η καθαυτό έκθεση πιάνει 40 μόνο από τις 100 μονάδες, ή ίσως 50 αν προσθέσουμε και τη σύντομη ανάπτυξη μιας πρότασης, που καλούνται να κάνουν.

Η πρεμιέρα των εξετάσεων συνοδεύτηκε από την τραγική είδηση ότι ένας 18χρονος νέος έβαλε τέλος στη ζωή του, καθώς δεν άντεξε στη συναισθηματική φόρτιση. Ύστερα τα παιδιά μπήκαν στις τάξεις, όπου τους δόθηκε ένα θέμα για την ανθρωπιά και τον ανθρωπισμό. Δύσκολο να προσπεράσεις την ειρωνεία.

Τα θέματα που έπεσαν μπορείτε να τα δείτε εδώ. Το κείμενο που πάνω του βασίζονται τα θέματα είναι ένα (διασκευασμένο) απόσπασμα από ένα δοκίμιο του Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Ο Σύγχρονος Άνθρωπος (Οι Εκδόσεις των φίλων, Αθήνα 1988). Ωστόσο, μη σταθείτε στη χρονολογία -πρόκειται για τη 18η έκδοση του βιβλίου, το δε δοκίμιο έχει γραφτεί πολύ παλιότερα, νομίζω το 1964, πράγμα που σημαίνει ότι έχει ήδη κλείσει μισόν αιώνα ζωής. Και ασφαλώς μπορεί μερικά κείμενα να είναι σαν κάποιες ποικιλίες κρασιού, που βελτιώνονται με τον καιρό, και μπορεί πενήντα χρόνια να μην είναι μεγάλο διάστημα για την εξέλιξη μιας γλώσσας (πολύ περισσότερο που εμείς οι Έλληνες είμαστε αιωνοφάγοι, που έλεγε κι ο Β. Φόρης), ωστόσο η γλώσσα αλλάζει και μέσα σε πενήντα χρόνια, λέξεις αλλάζουν σημασίες, κι αυτό πρέπει να το πάρει κανείς υπόψη του.

Δεν αλλάζει μόνο η γλώσσα, αλλάζει και η κοινωνία. Ένα κείμενο που γράφεται το 1964 απηχεί απόψεις της κοινωνίας του 1964, ή μάλλον ακόμα παλιότερες αν γράφεται από έναν ήδη ηλικιωμένο συγγραφέα  (έστω, μεσήλικα: αλλά με τα σημερινά μέτρα -με τα μέτρα της εποχής του, ο 63χρονος Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος λογαριαζόταν για ηλικιωμένος το 1964, έστω κι αν οι σημερινοί 63χρονοι είναι τζόβενα). Θέλει λοιπόν προσοχή όταν διαλέγουμε κείμενα για εξετάσεις και τα παλιωμένα κείμενα πρέπει να τα κοιτάμε με μισό μάτι. Για να κάνω μια παρέκβαση, χαρακτηριστικό λάθος ήταν η επιλογή του περυσινού κειμένου που έπεσε στις εξετάσεις των εσπερινών λυκείων, ένα δοκίμιο ενός ακαδημαϊκού που μου διαφεύγει το όνομά του, γραμμένο κι αυτό στη δεκαετία του 1960, με θέμα… τη διαφήμιση, έναν τομέα που βρισκόταν στα σπάργανα πριν από 50 χρόνια -αν τον συγκρίνουμε με σήμερα- ιδίως στη χώρα μας.

Θα πει κανείς ότι το χτεσινό θέμα δεν έχει τέτοιο πρόβλημα, αφού η φύση του ανθρώπου είναι ένα αντικείμενο διαχρονικό. Ισχύει όμως το ίδιο για τον ανθρωπισμό; Δεν είμαι βέβαιος. Έπειτα, είτε εξαιτίας της ηλικίας είτε εξαιτίας της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέα, το κείμενο διαπνέεται από το γνωστό, καφενειακά σχεδόν, ανώδυνα γκρινιάρικο ύφος που λέει «πάει, όλα ψεύτισαν στην εποχή μας» σε σύγκριση με ένα ειδυλλιακό παρελθόν που σε αυτό το κείμενο ευτυχώς τουλάχιστον δεν κατονομάζεται ρητά. Όπως λέει και ο Ι.Μ.Π.: η ανθρώπινη λαιμαργία, η δίψα της ευζωίας δεν αφήνει τόπο για ευγενικά αισθήματα. Εδώ ανοίγεται πεδίο δόξης λαμπρό για να εφαρμόσουν οι υποψήφιοι τις ρετσέτες των εκθεσάδων, βάζοντας και μια μικρή δόση καταγγελίας του ρατσισμού αλλά και της παρακμής των αξιών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , | 254 Σχόλια »

Παρατηρήσεις για το θέμα της Γλώσσας στις Πανελλήνιες

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2011

Σήμερα ξεκίνησαν οι Πανελλήνιες εξετάσεις με τη Γλώσσα -αρχικά είχα γράψει «έκθεση», και το διόρθωσα, μια και στις μέρες μας δεν εξετάζονται μόνο στην έκθεση οι υποψήφιοι: η καθαυτό έκθεση πιάνει 40 μόνο από τις 100 μονάδες, ή ίσως 50 αν προσθέσουμε και τη σύντομη ανάπτυξη μιας πρότασης, που καλούνται να κάνουν οι υποψήφιοι.

Τα παιδιά έχουν πια βγει από τις αίθουσες, φροντιστές και φιλόλογοι θα έχουν (υποθέτω) ήδη δώσει τις απαντήσεις, δεν έχω να προσθέσω κάτι αξιόλογο. Ωστόσο, αξίζει σχολιασμό αφενός το θέμα του κειμένου που δόθηκε και αφετέρου η πηγή του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαδίκτυο, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , | 178 Σχόλια »