Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Παπαδιαμάντης’

Τι βγαίνει από τη Βιέννη;

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2012

Εντάξει, ο τίτλος είναι ένα μάλλον εύκολο λογοπαίγνιο, αλλά το σημερινό άρθρο πράγματι είναι αφιερωμένο στη Βιέννη, την πρωτεύουσα της Αυστρίας. Όχι, το ιστολόγιο δεν έχει σκοπό να αλλάξει χαρακτήρα και να γίνει, τώρα στα γεράματα, ταξιδιωτικό -ο καθένας στο είδος του, και τα ταξιδιωτικά άλλοι τα γράφουν πολύ καλύτερα. Εμείς εδώ, θα το έχω επαναλάβει ίσαμε πεντακόσιες φορές, λεξιλογούμε, και το έναυσμα για το γράψιμο του άρθρου ήταν αμιγώς γλωσσικό: η προφορά της πρωτεύουσας της Αυστρίας. Πώς την προφέρετε; Δισύλλαβη ή τρισύλλαβη; Βγέ-νι ή Βει-έ-νι; Εγώ την προφέρω δισύλλαβη, με συνίζηση, αν και με κάποια διαφορά στην προφορά από το «βγαίνει» -ο φθόγγος -γ- δεν ακούγεται καθαρά, γι’ αυτό τη δική μου την προφορά θα την έγραφα Βιέ-νι. Πάντως, σαφώς δισύλλαβη.

Και όχι μόνο την προφέρω έτσι, αλλά μέχρι πρόσφατα, που έγινε η συζήτηση στο ιστολόγιο, αγνοούσα εντελώς ότι υπάρχουν άνθρωποι που την προφέρουν τρισύλλαβη! Κι όμως, σε μια πρώτη συζήτηση που είχε γίνει στο ιστολόγιο, πριν από καναδυοτρείς μήνες, σε κάποια σχόλια άσχετα με το θέμα του άρθρου, προέκυψε ότι οι περισσότεροι φίλοι του ιστολογίου που πήραν το λόγο, την τρισυλλαβίζουν τη Βι-έν-νη. Ομολογώ ότι έπαθα πολιτισμικό σοκ, που λένε, όταν το συνειδητοποίησα. Βέβαια, εκ των υστέρων, σε ένα μικρό γκάλοπ που έκανα σε φίλους, είδα ότι οι περισσότεροι δισυλλάβιζαν, οπότε κάπως πήγε η καρδιά μου στη θέση της: δεν είμαι ο μόνος, σκέφτηκα. Τώρα που το συλλογίζομαι, λέω πως αποκλείεται να μην είχα ακούσει τόσες δεκαετίες, π.χ. στο σχολείο, την τρισύλλαβη προφορά’ θα την είχα ακούσει αλλά δεν θα την είχα προσέξει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Παπαδιαμάντης, Σφυγμομετρήσεις, Τραγούδια, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , | 410 Σχόλια »

Η μέρα της λαγάνας

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2012

Ένα σύντομο πριν πάω να πετάξω τον χαρταετό (ή να τσακίσω τα σαρακοστιανά, που είναι και το πραγματικό… επίδικο της γιορτής), για μία από τις πολλές ξεχωριστές λέξεις της σημερινής μέρας, τη λαγάνα.

Η λαγάνα είναι το επίπεδο ψωμί χωρίς προζύμι που τρώμε την Καθαρά Δευτέρα (και ουσιαστικά μόνο την Καθαρά Δευτέρα, τουλάχιστον οι περισσότεροι). Αυτή είναι η πανελλήνια ονομασία, νομίζω, αν και βέβαια υπάρχουν τοπικά πολλές και διάφορες παραλλαγές και ονομασίες, για παράδειγμα σε ένα κορφιάτικο γλωσσάρι βρίσκω άλλες δυο λέξεις, την ξεπεταχτή και τη φλάουνα, που είναι, λέει, αλευρόπιτα (από το αγγλικό flour)· έχω πολλές επιφυλάξεις για την ετυμολογία.

Για την ετυμολογία της λαγάνας δεν υπάρχουν επιφυλάξεις, προέρχεται από το αρχαίο λάγανον. Το βρίσκουμε π.χ. στους Εβδομήκοντα, όπου τα λάγανα δεν ταυτίζονται με τα άζυμα ψωμιά (άρτους αζύμους πεφυραμένους εν ελαίω και λάγανα άζυμα κεχρισμένα εν ελαίω, στην Έξοδο). Το αναφέρει και ο Αθήναιος σε στίχο του Αριστοφάνη (λάγανα πέπεται) από τις Εκκλησιάζουσες, αν και ο συγκεκριμένος στίχος δεν έχει διασωθεί στο κείμενο που έφτασε σε μας. Τι ακριβώς ήταν το αρχαίο λάγανο δεν ξέρουμε, πάντως πρέπει να ήταν πλατύ, άζυμο ψωμί -από αλεύρι και λάδι ίσως.

Το λάγανον ανάγεται σε θέμα λαγ- από αμάρτυρο επίθετο *λάγος (χαλαρός) απ’ όπου και λαγαρός ή λάγνος. Όποιον έχει μεγάλο πάθος με τις λαγάνες, μπορούμε να τον πούμε «λαγανολάγνο» φαντάζομαι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Παπαδιαμάντης, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 62 Σχόλια »

Ο Γιάσος (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2012

 

Το σημερινό είναι το δεύτερο απόσπασμα από το «πρώτο καλοκαίρι», το πρώτο κεφάλαιο δηλαδή από τα «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια», το ανέκδοτο αυτοβιογραφικό πεζογράφημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου. Δημοσιεύτηκε προχτές στο Εμπρός της Μυτιλήνης, την εφημερίδα με την οποία συνεργαζόταν για πολλά χρόνια ο πατέρας μου. Το πρώτο απόσπασμα μπορείτε να το βρείτε εδώ.

Να θυμίσω ότι προπολεμικά το λιμάνι της Μυτιλήνης, όπως άλλωστε και σχεδόν όλα τα λιμάνια της χώρας, δεν είχε υποδομή για να μπορούν τα πλοία να δένουν στην αποβάθρα και να κατεβαίνουν οι επιβάτες με τα πόδια, όπως σήμερα, έτσι το πλοίο έριχνε άγκυρα στα ανοιχτά και οι επιβάτες με τις αποσκευές τους, μετεπιβιβάζονταν σε βάρκες, κάτι που σε μερικά κυκλαδονήσια κράτησε ίσαμε τη δεκαετία του 1970 -μπορεί και του 1980 στην άγονη γραμμή. Ο Γιάσος, που πήρε το όνομά του από το «Γεια σου» που έλεγε σε όλους, μου θυμίζει δυο παπαδιαμαντικούς ήρωες, τον Ταπόη του Γουτού γουπατού για τη θηριώδη δύναμή του και την αναπηρία του, αλλά και τον Κακόμη, τον μπον βιβέρ χαμάλη του ομότιτλου διηγήματος.

Όταν με ξύπνησε η μαμά μου, το βαπόρι είχε φτάσει απ’ έξω από το λι­μάνι του νησιού μας. Ώσπου να πλυθώ και να ντυθώ είχε ρίξει με θόρυ­βο τις άγκυρές του. Όταν ανεβήκαμε στο κατάστρωμα, είχε κυκλω­θεί από τις βάρκες, που είχαν ξεκινήσει να το προϋπαντήσουν μόλις φά­νηκε στ’ ανοιχτά. Έφερναν τους επιβάτες που θα ταξίδευαν για τον Πειραι­ά και θα παίρνανε τους φερμένους στο νησί.
Σε κάθε βάρκα ήταν συνήθως οι δυο βαρκάρηδες, ο βοηθός τους, καμμιά δεκαριά επιβάτες κι αμέτρητο πλήθος βαλίτσες, καλάθια, μπόγοι, κλουβιά με πουλιά, κότες δεμένες ανά δύο από τα πόδια τους κι άλλα τσουμπλέκια. Οι βαρύτερες αποσκευές, μπαούλα, έπιπλα και εμπορεύματα, έρχονταν με τις χοντρές μαύρες μαούνες, που τις αργόσερναν μπενζίνες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , | 17 Σχόλια »

Πώς αλέθουν οι σκύλοι;

Posted by sarant στο 23 Ιανουαρίου, 2012

 

Μια πολύ γνωστή παροιμιακή έκφραση είναι η «μπάτε σκύλοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», που τη χρησιμοποιούμε για καταστάσεις στις οποίες δεν υπάρχει κανένας έλεγχος και καμιά πειθαρχία, ας πούμε σε μια οικογένεια ή μια δημόσια υπηρεσία, ή και σε μια χώρα, όταν υπάρχει κακοδιοίκηση, επικρατεί πλήρης ασυδοσία και ο καθένας κάνει ό,τι θέλει. Τις περισσότερες φορές λέμε μόνο το πρώτο μισό της φράσης, μπάτε σκύλοι αλέστε, και το υπόλοιπο εννοείται. Και συχνά αυτό το πρώτο μισό χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο: εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε.

Αν και δεν είναι απολύτως απαραίτητο, ας δώσουμε μερικά παραδείγματα χρήσης. Ο Τσιρκας στη Λέσχη λέει: «οι φίλοι στη διοίκηση της Ταξιαρχίας κατάφεραν να με περάσουν στην κατάσταση του Φρουραρχείου Καΐρου, κι εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε», δεν υπήρχε δηλαδή κανείς έλεγχος. Πολύ πιο κοντά στην εποχή μας, σε πρόσφατη συζήτηση που κάναμε, εδώ στο ιστολόγιο, για την απελευθέρωση των ταξί, είχα γράψει ότι «ανοιχτό επάγγελμα δεν θα πει μπάτε σκύλοι αλέστε». Συχνά τη φράση τη χρησιμοποιούμε σαν συνώνυμη ή περίπου συνώνυμη με την «είναι ξέφραγο αμπέλι», όχι άδικα άλλωστε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Μια δρακούλα στην κούνια μας!

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2011

 

Σε ένα περσινό άρθρο (χρονογράφημα θα το λέγαμε παλιότερα) της Μαριάννας Τζιαντζή στην Καθημερινή, όπου σχολιάζεται το όνομα της ηρωίδας ενός τουρκοσίριαλ, του Κισμέτ, Λάμια τη λένε, η αρθρογράφος σχολιάζει ότι «σε ένα διήγημα του Γιάννη Βλαχογιάννη, η «δρακούλα» είναι ένα μωρό που σκούζει στην κούνια του». Η διατύπωση αυτή δημιουργεί την εντύπωση ότι το μωρό ονομάστηκε δρακούλα επειδή σκούζει, και ασφαλώς θα είναι ένα πολύ στρίγγλικο μωρό που δεν θα έχει αφήσει τους γονείς του σε χλωρό κλαρί με τα κλάματά του -ή μήπως δεν είναι έτσι;

Τα νεότερα λεξικά δεν θα μας βοηθήσουν· τη λέξη δρακούλα δεν θα τη βρούμε σ’ αυτά. Θα βρούμε όμως τον δράκο· σε μια από τις πολλές σημασίες της λέξης, σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη, δράκος είναι «το νεογέννητο αρσενικό παιδί που έχει ανεπτυγμένη τριχοφυΐα στην πλάτη και για το οποίο πιστεύεται ότι θα γίνει αντρειωμένος όταν μεγαλώσει». Το λεξικό προσθέτει ότι αυτή η σημασία είναι παλιότερη και λαϊκή. Αλλά δεν είναι σωστή, κατά την ταπεινή μου γνώμη. Συμφωνώ ότι η τριχοφυΐα στην πλάτη και στα οπίσθια θεωριόταν ένδειξη θάρρους και δύναμης, και αυτό από τον αρχαίο μελάμπυγο έως τον χτεσινό μαλλιαρόκωλο, αλλά δεν είναι αυτός ο βασικός ορισμός της λέξης δράκος -και εν πάση περιπτώσει δεν εξηγεί τη «δρακούλα», γιατί βέβαια δρακούλα δεν είναι το κοριτσάκι με ανεπτυγμένη τριχοφυΐα στην πλάτη!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Λαογραφία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 95 Σχόλια »

Παπουδιάζουν τα δικά σας χέρια;

Posted by sarant στο 25 Ιουλίου, 2011

Θα με ρωτήσετε, τι μ’ έπιασε και κάνω ανόητες ερωτήσεις, αντί να σχολιάσω την επικαιρότητα. Καταρχάς, την επικαιρότητα δεν μου πολυαρέσει να τη σχολιάζω, και κατά δεύτερο λόγο ίσως η ερώτηση να μην είναι και τόσο ανόητη. Να εξηγηθώ όμως. Είχα ανοίξει το λεξικό μου για να δω αν γράφει τη λέξη «παπουδιάζω» με ένα πι ή με δύο (δηλαδή παππουδιάζω) και, προς μεγάλη μου έκπληξη, διαπίστωσα ότι το λεξικό δεν είχε καθόλου τη λέξη, ούτε με π, ούτε με ππ! Άνοιξα άλλο λεξικό, τίποτε, ούτε κι αυτό την είχε -και με έκπληξη που συνεχώς μεγάλωνε διαπίστωσα πως κανένα λεξικό απ’ όσα κοίταξα, πέντε δηλαδή ή ίσως έξι, δεν είχε τη λέξη αυτή, που για μένα είναι κοινότατη, αφού την ξέρω από μικρό-μικρό παιδάκι, τότε που έπαιζα με τα νερά και παπούδιαζαν τα χέρια μου.

Εσείς; Παπουδιάζουν τα δικά σας χέρια; Εννοώ, τη χρησιμοποιείτε αυτή τη λέξη, όταν αφήσετε τα χέρια σας πολλήν ώρα μέσα στο νερό και το δέρμα των δαχτύλων σας ζαρώσει; Φαντάζομαι ότι ναι, αλλά ποτέ δεν ξέρει κανείς -η γλώσσα είναι πράγμα απέραντο και κάτι που το ξέρεις από τα γεννοφάσκια σου μπορεί να μην ανήκει στην κοινή γλώσσα αλλά να είναι ιδιωματισμός. Για παράδειγμα, πέρυσι είχα δοκιμάσει σοκ όταν διαπίστωσα πως η λέξη πρωτοφανήσιμος, για τους πρώτους καρπούς που βγαίνουν κάθε χρονιά, που την ήξερα από τη γιαγιά μου από πιτσιρίκι, δεν υπάρχει στα λεξικά και δεν την ξέρει πολύς κόσμος, ότι είναι μάλλον ιδιωματική. Οπότε, ίσως κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τα παπουδιασμένα χέρια, ίσως να μου είναι οικεία αλλά να μην είναι ευρέως γνωστά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 190 Σχόλια »

Επιλεκτική χρεοκοπία ή selective default;

Posted by sarant στο 14 Ιουλίου, 2011

Ο υπουργός οικονομικών Ευ. Βενιζέλος δήλωσε προχτές: Η επιλεκτική χρεοκοπία τρομάζει χωρίς λόγο. Γι’ αυτό και χρησιμοποιώ επιμόνως τον αγγλικό όρο «selective default». Αυτό δεν είναι ένα πραγματικό γεγονός, δεν είναι χρεοκοπία. Είναι μια αξιολόγηση κρατικών ομολόγων που κάνουν οι τρεις γνωστοί οίκοι αξιολόγησης. Δεν δημιουργεί αυτό από μόνο του μια πραγματικότητα, ούτε ενεργοποιεί τον περιβόητο μηχανισμό των CDS.

Δεν μπαίνω στην ουσία να εξετάσω τι είναι «επιλεκτική χρεοκοπία» και ποιες συνέπειες θα έχει για τη χώρα και για τους πολίτες. Αφενός επειδή δεν τα ξέρω καλά και… δεν θέλω να τα ξέρω καλύτερα, και αφετέρου επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε και οπωσδήποτε δεν οικονομολογούμε. Αν κάποιος θέλει και μπορεί να εξηγήσει, τα σχόλια είναι ανοιχτά· εγώ θα σταθώ στη διάκριση που έκανε ο κ. Βενιζέλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα, Ευπρεπισμός | Με ετικέτα: , , , , | 135 Σχόλια »

Η φενάκη της «διατήρησης της αρχικής ορθογραφίας»

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2011

Με ένα ενδιαφέρον φιλολογικό ζήτημα θα ασχοληθώ σήμερα, αν και φοβάμαι ότι οι περισσότεροι θα το βρείτε εντελώς –ίσως και προκλητικά– ανεπίκαιρο στους χαλεπούς καιρούς που περνάμε –όμως το έχω υποσχεθεί να το συζητήσω, και άλλωστε με απασχολεί κι εμένα.

Το πρόβλημα είναι το εξής: έστω ότι επανεκδίδουμε σήμερα ένα κείμενο που είχε εκδοθεί πριν από αρκετές δεκαετίες. Τι κάνουμε; Διατηρούμε την ορθογραφία της αρχικής δημοσίευσης, τη μετατρέπουμε στη σημερινή ή ακολουθούμε μια μέση οδό; Βέβαια, όσοι από εμάς επανεκδίδουν σε μονοτονικό, έχουν ήδη κάνει μια βασική μετατροπή (που υποχρεώνει σε άλλες, δευτερεύουσες μετατροπές, διότι π.χ. το πολυτονικό νἄχει πρέπει να μετατραπεί, είτε σε να ’χει είτε σε κάτι άλλο)· ωστόσο, είναι λάθος να νομίζουμε ότι αν κάποιος διατηρήσει το πολυτονικό αυτομάτως διατηρεί και την ορθογραφία των αρχικών δημοσιεύσεων.

Πρόσφατα έκανα τη φιλολογική επιμέλεια δύο βιβλίων, το Φονικό μοιραίο βόλι με τα πεζά του Θ. Λασκαρίδη, και τη νουβέλα Κάπου περνούσε μια φωνή του Ν. Λαπαθιώτη. Και στις δυο περιπτώσεις επέλεξα να μη διατηρήσω την ορθογραφία των αρχικών δημοσιεύσεων, αλλά να την εκσυγχρονίσω: όχι μόνο μετέτρεψα σε μονοτονικό, αλλά εφάρμοσα παντού τη σημερινή σχολική ορθογραφία. Στην περίπτωση της νουβέλας του Λαπαθιώτη, οι αλλαγές ήταν ελάχιστες: η υποτακτική που ήταν σε –η έγινε σε –ει (να κάνη -> να κάνει), το κ’ έγινε κι, και (μοναδική λαπαθιωτική ιδιοτροπία) το τέτιος έγινε τέτοιος. Στην περίπτωση του Λασκαρίδη, οι αλλαγές ήταν πολλές· αν διατηρούσα την αρχική ορθογραφία θα έπρεπε όχι μόνο να χρησιμοποιήσω γραφές που ξενίζουν σήμερα (φείδι, είνε, κτλ.) αλλά και να κρατήσω διαφορετικές γραφές για την ίδια λέξη, διότι οι αρχικές δημοσιεύσεις δεν ομονοούσαν πάντοτε μεταξύ τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ορθογραφικά, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 335 Σχόλια »

Το τσουνάμι και το νάμι

Posted by sarant στο 28 Μαρτίου, 2011

Καμιά φορά η επικαιρότητα με προσπερνάει κι άμα δεν έχω κάτι παραπάνω να γράψω απ’ όσα έχουν ήδη γραφτεί προτιμάω να το αφήσω να περάσει, κι έτσι είχα κάνει με το τσουνάμι, τη λέξη που βάρβαρα όρμησε στην επικαιρότητά μας εδώ και 15 μέρες μετά τον μεγάλο σεισμό της Ιαπωνίας. Τελικά όμως άλλαξα γνώμη, και ιδού το παρόν.

Βέβαια, όπως θα θυμόμαστε όλοι, τη λέξη δεν τη μάθαμε τις προάλλες, την είχαμε μάθει ή είχαμε συνειδητοποιήσει ότι την ξέραμε λίγα χρόνια νωρίτερα, τα Χριστούγεννα του 2004, με τον σεισμό στον Ινδικό Ωκεανό και το φοβερό τσουνάμι που ακολούθησε και που στοίχισε σχεδόν 200.000 νεκρούς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Διεθνείς λέξεις, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , | 132 Σχόλια »

Το αμέτι μουχαμέτι και η διαδρομή του

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2011

Πέρυσι το καλοκαίρι είχα ανεβάσει ένα άρθρο όπου προσπαθούσα να διερευνήσω την προέλευση της έκφρασης “αμέτι μουχαμέτι”. Παρά την καλοκαιρινή χαλάρωση, έγινε πολύ καλή συζήτηση. Με αφορμή το άρθρο εκείνο και τον σχολιασμό του, ο φίλος Βασίλης Ορφανός από το Ηράκλειο Κρήτης μπήκε στα αίματα και μελέτησε εξονυχιστικά τη διαδρομή αυτής της έκφρασης. Τώρα μού έστειλε ένα δικό του άρθρο, που με πολλή χαρά το παρουσιάζω εδώ. Στο άρθρο εγώ δεν έχω επέμβει καθόλου. Επειδή όμως είναι εκτενές και με μπελαλίδικη μορφοποίηση (πάνω από 50 υποσημειώσεις και γλωσσάριο!), το έχω ανεβάσει και εδώ ώστε αν θέλετε να το αποθηκεύσετε στον υπολογιστή σας. Είμαι βέβαιος ότι οι μερακλήδες θα το χαρούν!

Η διαδρομή της έκφρασης αμέτι μουχαμέτι από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα[1]

Στο Τουρκικό λεξιλόγιο της Νέας Ελληνικής του  Ι. Τ. Παμπούκη, στο λήμμα ιμέτι διαβάζουμε: «ιμέτι το – α [ραβ]. ümmet = έθνος, λαός· ümmeti Mahomet = οι μουσουλμάνοι· παραμορφωμένη την έκφρ. βλ. στις λ. αμέτ, αμέτης , αμέτι [2]. Ορίστε, λέγ’ Αλήπασας, ιμέτι Μουχαμέτη. (325,205)»[3],[4]

Ο στίχος αυτός, σύμφωνα με την παραπομπή, βρίσκεται στο έργο του Κων. Σάθα Ιστορικαί Διατριβαί [5]. Στο Γ΄ μέρος του έργου ο Σάθας δημοσιεύει μια μακροσκελή έμμετρη βιογραφία του Αλή Πασά[6]. Πρόκειται για μια λαϊκή ποιητική σύνθεση, δημιούργημα ενός ελληνόφωνου μουσουλμάνου, παντελώς αγράμματου, με το όνομα Χατζή Σεχρέτης, που ζούσε κοντά στον Αλή Πασά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Ετυμολογικά, Συνεργασίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 58 Σχόλια »

Σε δύσκολους καιρούς, μνημονεύετε Παπαδιαμάντη

Posted by sarant στο 18 Ιανουαρίου, 2011

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, του Δημ. Σαραντάκου, θα δημοσιευτεί στο μυτιληνιό περιοδικό «Α Σελάνα». (Στο Εμπρός ξαναδημοσιεύεται το άρθρο της προηγούμενης εβδομάδας γιατί είχε κάποια λάθη). Συμπληρώνω το άρθρο στο τέλος με μερικά λινκ σε κείμενα του Παπαδιαμάντη από τον παλιό μου ιστότοπο. Πληκτρολογήθηκαν χάρη στην ανεκτίμητη βοήθεια φίλων εθελοντών.

Ωστόσο, θα ήθελα να προσανατολίσω τη συζήτηση, αν μου επιτρέπετε, στο αν διαβάζεται σήμερα ο Παπαδιαμάντης (ας απαντήσουν, έστω, οι φίλοι που έχουν γεννηθεί μετά το 1980, αν παρακολουθεί κανείς τόσο νέος εκτός από τον φίλο μας που γράφει σε πολυτονικό) και αν απορρίπτουμε συλλήβδην τις μεταγλωττίσεις παλιότερων κειμένων. Πριν από μερικά χρόνια είχα επικρίνει μια συγκεκριμένη μεταγλώττιση της Πάπισσας Ιωάννας επειδή είχα κρίνει (όχι άδικα) ότι είχε γίνει στο γόνατο -αλλά τη μεταγλώττιση από τον Βερέττα που έγινε με το ροϊδικό κείμενο αντικριστά τη θεωρώ πολύ καλή ιδέα. Τέλος πάντων, πολλά είπα και δίνω τη σκυτάλη στον πατέρα μου.
Αυτές τις μέρες ο νους μου πάει στον Παπαδιαμάντη, για δύο λόγους.
Ο ένας είναι γιατί φέτος, και συγκεκριμένα στις 3 Ιανουαρίου, συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τον θάνατό του και ο άλλος, γιατί από οικογενειακή παράδοση, τις χρονιάρες μέρες συνηθίζουμε να διαβάζουμε Παπαδιαμάντη. Από τότε που ήμουν παιδί θυμάμαι πως ο πατέρας μου, ένθερμος θαυμαστής του Μεγάλου των γραμμάτων μας, συνήθιζε τέτοιες μέρες να μας διαβάζει κάποιο από τα «Χριστουγεννιάτικα Διηγήματά» του. Τον μιμήθηκα όταν μεγάλωσα κι απόχτησα δικά μου παιδιά και αποτόλμησα να επαναλαμβάνω την ανάγνωση στις εγγόνες μου.
Κατά σύμπτωση, φέτος επίσης, συμπληρώνονται, 160 χρόνια από τη γέννησή του Παπαδιαμάντη. Τη διπλή αυτή επέτειο το Υπουργείο Πολιτισμού (ας το πούμε έτσι) την αγνόησε, όπως άλλωστε είχε παραλείψει πριν δέκα χρόνια να τιμήσει τα 150 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου Σκιαθίτη. Είχε τότε ανακηρυχτεί το 2001 «έτος Εμπειρίκου» γιατί είχαν συμπληρωθεί 100 χρόνια από τη γέννησή του. Στην πραγματικότητα όμως το 2001 έγινε ντε φάκτο έτος Παπαδιαμάντη (από πλευράς εκδόσεων και εκδηλώσεων).
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Παπαδιαμάντης, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , , | 193 Σχόλια »

Μηνολόγιον Ιανουαρίου

Posted by sarant στο 3 Ιανουαρίου, 2011

Τις ευχές για την καινούργια χρονιά τις είπαμε, όμως στην αρχή κάθε μήνα έχουμε καθιερώσει και το Μηνολόγιο, οπότε τώρα παίρνει αυτό σειρά. Όπως πάντα, το φτιάχνει ο πατέρας μου, Δημ. Σαραντάκος.

Αν νομίζετε ότι κάποιο από τα στοιχεία είναι λάθος ή αν θέλετε να προσθέσετε γεγονότα, μπορείτε στα σχόλια να το επισημάνετε. Πάντως, σε καναδυό περιπτώσεις η επέτειος είναι κανονικά την προηγούμενη ή την επόμενη μέρα’ αυτό έγινε ενγνώσει του μηνολόγου.

Να πω όμως κι εγώ κάτι, μια και σήμερα, 3 Ιανουαρίου, συμπληρώνονται 100 χρόνια από τον θάνατο του Παπαδιαμάντη. Λοιπόν, το Υπουργείο Πολιτισμού αν δεν κάνω λάθος ανακήρυξε έτος Ελύτη το 2011, μια και φέτος έχουμε τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη (στις 2 Νοεμβρίου 1911). Δεν θέλω να βάλω σε αντιπαράθεση τον Ελύτη με τον Παπαδιαμάντη αλλά να επισημάνω αφενός ότι ο Παπαδιαμάντης έχει διπλή επέτειο (100 χρόνια από τον θάνατο αλλά και 160 από τη γέννησή του) και αφετέρου ότι το ίδιο υπουργείο της γκλαμουριάς και της σαπουνόφουσκας «χρωστάει» στον Παπαδιαμάντη από το 2001 (τότε ήταν 150 χρόνια από τη γέννηση) όταν προτίμησε να ανακηρύξει έτος Εμπειρίκου (100 χρόνια από τη γέννησή του) ίσως επειδή ο Εμπειρίκος είχε ζωντανούς φίλους και συγγενείς. Δεν πειράζει, όπως το 2001 έγινε ντε φάκτο έτος Παπαδιαμάντη (από πλευράς εκδόσεων και εκδηλώσεων), έτσι μπορεί να γίνει και το 2011.


Σα   1 Της πρασίνης τσόχας
Κυ  2 Έναρξις αγώνος ανυπακοής και μη βίας υπό Μαχάτμα Γκάντι
Δε   3 + Κοίμησις Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη, συγγραφέως των ταπεινών
Τρ   4 + Νικολάου Γύζη τελευτή
Τε   5 Γενέσιον Σωκράτους του φιλοσόφου
Πε   6 Εφεύρεσις τηλεγράφου υπό Μορς
Πα  7 Ανακάλυψις των δορυφόρων του Διός υπό Γαλιλαίου
Σα   8 + Γαλιλαίου τελευτή και Ναπολέοντος Λαπαθιώτη αυτοκτονία
Κυ  9 + Θεοφίλου Καΐρη του μεγάλου διδασκάλου τελευτή
Δε 10 Νίκη Θρασυβούλου κατά των τριάκοντα τυράννων
Τρ 11 Γενέσιον Νικολάου Καββαδία του μαρκονιστή
Τε 12 + Μαρίκας Νίνου, της των Ελλήνων ψαλμωδού
Πε 13 Το «Κατηγορώ» του Αιμιλίου Ζολά
Πα 14 Της Αλκυόνης· και τελευτή Γρηγορίου Ξενοπούλου του Ζακυνθίου
Σα 15 Γενέσιον Ιωάννου Ποκελέν ή Μολιέρου, ηθοποιού και συγγραφέως
Κυ 16 + Ευστρατίου Αναστασέλλη του σκωπτικού
Δε 17 Γενέσιον Βενιαμίν Φραγκλίνου
Τρ 18 + Βασιλείου Τσιτσάνη, λαϊκού μουσουργού
Τε 19 Γενέσιον Εδγάρδου Άλλαν Πόε
Πε 20 + Κοίμησις Χρήστου Καπράλου
Πα 21 Των τριών Λάμδα
Σα 22 Γενέσιον Λόρδου Βύρωνος, του φιλέλληνος ποιητού
Κυ 23 Γενέσιον Αντωνίου Γκράμσι
Δε 24 + Αμεδαίου Μοντιλιάνι
Τρ 25 Γενέσιον Γεωργίου Ζαμπέτα, του μεγάλου διασκεδαστού
Τε 26 Του Ολοκαυτώματος
Πε 27 + Κοίμησις Ιωσήφ Βέρντι
Πα 28 + Κοίμησις Θεοδώρου Δοστογέφσκι
Σα 29 + Θανή Αλεξάνδρου Πούσκιν, του ποιητού
Κυ 30 +Μεθοδίου Ανθρακίτου, του διαφωτιστού
Δε 31 + Αλεξάνδρου Υψηλάντου τελευτή

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Μηνολόγιο, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , , | 73 Σχόλια »

Ο επαναπατρισμός της θεια-Λαμπρινής

Posted by sarant στο 24 Δεκεμβρίου, 2010

Όταν ήμουν μικρός, την παραμονή των Χριστουγέννων ο παππούς μου άνοιγε έναν από τους τόμους του Παπαδιαμάντη, στην έκδοση του Βαλέτα τότε, και διάβαζε κάποιο χριστουγεννιάτικο διήγημα. Παρά την καθαρεύουσα, κάτι πρέπει να πιάναμε ή ίσως μας άρεσε η μορφή του, πάντως το οικογενειακό έθιμο το αγαπούσαμε.

Πέρυσι τέτοιες μέρες είχα ανεβάσει εδώ στο ιστολόγιο ένα ιδιότυπο παπαδιαμαντικό χριστουγεννιάτικο, όχι του Παπαδιαμάντη, αλλά σε παπαδιαμαντικό ύφος και μάλιστα με ήρωα τον ίδιο τον κυρΑλέξανδρο: το διήγημα «Τα Χριστούγεννα του Παπαδιαμάντη» του Κώστα Βάρναλη.

Φέτος, συνεχίζω το έθιμο με ένα ακόμα διήγημα «σε ύφος παπαδιαμάντειο» -πρόκειται για τον Επαναπατρισμό της θεια-Λαμπρινής, του Τάσου Βουρνά, που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στην εφημ. Αυγή ανήμερα τα Χριστούγεννα του 1964 ως μια ακόμα έκκληση προς την κυβέρνηση Παπανδρέου να επιτρέψει τον επαναπατρισμό των πολιτικών προσφύγων. Το διήγημα ξαναδημοσιεύτηκε, πάλι στην Αυγή, τα Χριστούγεννα του 1976, απ’ όπου το είχε βρει και πληκτρολογήσει ο φίλος Στρ. Μπουλαλάκης και το είχα ανεβάσει στον ιστότοπό μου. Στο μεταξύ, βρήκα και την πρωτότυπη δημοσίευση (δεν έχουν διαφορές), απ’ όπου πήρα και τις εικόνες που συνοδεύουν το κείμενο.

Πριν κλείσω, να πω ότι πολλοί έχουν τιμήσει τον Παπαδιαμάντη γράφοντας εσκεμμένες μιμήσεις του ύφους του (και ακόμα περισσότεροι τον Καβάφη, φυσικά). Έχει μάλιστα εκδοθεί και βιβλίο με μερικές από τις  μιμήσεις αυτές -αν και δεν περιέχει το διήγημα του Βουρνά -πράγμα που σημαίνει ότι έχω υλικό για κάμποσα ακόμα χρόνια! Κατά τα άλλα, το ιστολόγιο εύχεται σε όλους καλές γιορτές -και κουράγιο!

Ο επαναπατρισμός της θεια-Λαμπρινής

του Τάσου Βουρνά

Βορράς χιονιστής είχεν ενσκήψει εις την μικράν κώμην της Πολωνίας, όπου είχον από τινων ετών εγκατασταθή Έλληνες πρόσφυγες εκ των ακρωρειών της Ελλάδος, φεύγοντες την λαίλαπα του εμφυλίου πολέμου. Εκεί εις την φιλόξενον γην του Βορρά εύρον αποκούμπι και ανάπαυσιν κατόπιν των ταλαιπωριών τόσων ετών εις τα βουνά και εις τα ξένα. Τώρα, δόξα σοι ο Θεός, είχα απαγγιάσει, κατά το δη λεγόμενον. Και στέγην, και τροφήν, και εργασίαν, και περίθαλψιν εύρον και στοργήν από τους ξένους ανθρώπους – ας είναι καλά. Αλλά το ορεινόν και τραχύ χωρίον των, το σκαρφαλωμένον εις τας υπωρείας της Πίνδου, πού να το εύρουν εν μέσω της ατέρμονος πολωνικής πεδιάδος; Μάλιστα όταν ήλθον το πρώτον εδώ και ερρίζωσαν εις τον ξένον τόπον και έστησαν παραγώνι, είχον λάβει χώρα μερικά νόστιμα επεισόδια. Ο Ερυθρός Σταυρός της φίλης χώρας, ήτις εφιλοξένει τους τραχείς ορεσιβίους εξ Ελλάδος, έσπευσε να τους παραχωρήση ενδύματα εκ των λεγομένων ευρωπαϊκών και ανάλογα εσώρουχα. Θρήνος και οδυρμός εγένετο καθ’ όλον το χωρίον. Πώς ν’ αλλάξουν οι γέροντες τα ταμπάρα των και τα τσόχινα πανωβράκια των και αι γραίαι τα κοντογούνια των, τα από πεντηκονταετίας, ως προικιόν χορηγηθέντα υπό των μητέρων των, και ουδέποτε αλλαγέντων κατά την διάρκειαν ολοκλήρου βίου; Είδαν κι’ έπαθαν οι ξένοι άνθρωποι να τους πείσουν ν’ αλλάξουν την αρχαϊκήν των φορεσιάν και «να μπουν στα στενά», ήγουν να βάλουν τα ευρωπαϊκά και συγχρονισθούν οπωσούν με το ξένον περιβάλλον και τας συνηθείας του τόπου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λογοτεχνία, Παπαδιαμάντης, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , , | 57 Σχόλια »

Μια μπίρα στον κύριο Χαρμίδη!

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2010

Για την ορθογραφία μερικών λέξεων έχει χυθεί πολύ μελάνι -ευτυχώς όχι αίμα. Όταν κυκλοφόρησε το λεξικό Μπαμπινιώτη το 1998, πέρα από τη βουλγαροπεριπέτεια που έκανε τόσο καλό στις πωλήσεις του, πολλοί έπαθαν ηθικό πανικό όταν διαπίστωσαν ότι το αυγό και το αυτί γράφονταν αβγό και αφτί και το θεώρησαν πλεκτάνη κατά της γλώσσας μας -κούνια που τους κούναγε, αφού η ίδια ορθογραφία είχε προταθεί από τον συντηρητικότατο Γ. Χατζιδάκι. Λίγο αργότερα, είχαμε άλλον μεγάλο καβγά για το ορθοπ*δικός -δεν γράφω ε ή αι διότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι ικανοί να σου κόψουν την καλημέρα αν το γράψεις διαφορετικά απ’ ό,τι προτιμούν εκείνοι΄η λέξη αυτή εξάπτει περίεργα τα πάθη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Λαπαθιώτης, Μεταμπλόγκειν, Ορθογραφικά, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , , , , | 75 Σχόλια »