Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘παραθετικά πολυλεκτικά σύνθετα’

Η μυστηριώδης κλοπή της ηλικιωμένης μαϊμούς

Posted by sarant στο 26 Ιανουαρίου, 2022

Θα μπορούσα να το αφήσω για τα σαββατιάτικα μεζεδάκια, αλλ’ αφενός έχουν περάσει ήδη μερικές μέρες και αφετέρου, και το κυριότερο, έκρινα πως ένα ανάλαφρο θέμα ταιριάζει μέσα στα τόσα ζοφερά που περνάμε τις τελευταίες μέρες, με τις ζημιές της χιονοκαταιγίδας ακόμα ορατές, την κατάρρευση του επιτελικού μας κράτους και τις καθημερινές εκατόμβες της πανδημίας.

Αν συχνάζετε στα σόσιαλ, θα το έχετε μάλλον πάρει είδηση -ήταν ο τίτλος της εβδομάδας, αλλά πήρε δημοσιότητα που θα τον έκανε υποψήφιο και για «τίτλο της χρονιάς», αν υπήρχε τέτοια διάκριση.

Σε κάποιον από τους μεγάλους ειδησεογραφικούς ιστότοπους δημοσιεύτηκε μια είδηση του αστυνομικού δελτίου με τον τίτλο που βλέπετε:

Αμπελόκηποι: έκλεψαν ηλικιωμένη μαϊμού υπάλληλοι της ΔΕΗ

Με μια πρώτη, και με μια δεύτερη, ματιά ο αναγνώστης διαβάζει πως κάποιοι ασυνειδητοι υπάλληλοι της ΔΕΗ έκλεψαν μιαν ηλικιωμένη μαϊμού. Όμως αυτό δεν μπορούμε εύκολα να το ερμηνεύσουμε (Είχε λεφτά δικά της η μαϊμού και της τα πήραν; Ή την έκλεψαν από το αφεντικό της ή από ζωολογικό κήπο; Ούτε το ένα ενδεχόμενο είναι πολύ πιθανό, ούτε το άλλο). Κι έτσι, σκεφτόμαστε πως πρέπει να αναλύσουμε αλλιώς την πρόταση και καταλήγουμε σε αυτό που όντως συνέβη, ότι κάποιοι, προσποιούμενοι ότι είναι υπάλληλοι της ΔΕΗ (άρα ήταν «μαϊμού υπάλληλοι») έκλεψαν μιαν ηλικιωμένη γυναίκα στους Αμπελόκηπους, δηλαδή της χτύπησαν το κουδούνι λέγοντας ότι είναι υπάλληλοι της ΔΕΗ, εκείνη άνοιξε, μπήκαν μέσα στο διαμέρισμα και εκεί, δεν έχω διαβάσει τις λεπτομέρειες, αλλά υποθέτω ότι ο ένας την απασχολούσε κι ο άλλος έκλεβε.

Όπως είπα, αυτός ο λάθος τίτλος γνώρισε μεγάλη δημοσιότητα -στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ είδα τουλάχιστον τρεις αναρτήσεις που τον σχολίαζαν, αλλά είδα και πολλούς φίλους που σπάνια σχολιάζουν γλωσσικά θέματα να αφιερώνουν αναρτήσεις τους ειδικά σε αυτόν τον τίτλο. Eίχε μάλιστα προηγηθεί κι άλλος ένας αμφίσημος τίτλος, που αυτόν πρόλαβα να τον συμπεριλάβω στα μεζεδάκια της προηγούμενης εβδομάδας, θα τον θυμάστε ίσως: «Σε αργία ο παπάς που κατηγορείται ότι βίαζε ανήλικη με εντολή Ιερώνυμου» και κάποιοι συνδύασαν τους δυο τίτλους. (Έκλεψαν ηλικιωμένη μαϊμού; Πάλι καλά που δεν τη βίασαν με εντολή Ιερώνυμου).

Ο τίτλος υπακούει στους άγραφους κανόνες της εντυπωσιοθηρικής ειδησεογραφικής σύνταξης, που σημαίνει ότι στους τίτλους των ειδήσεων δεν τηρούμε τη συνηθισμένη, αμαρκάριστη σειρά των όρων της πρότασης, Υποκείμενο-Ρήμα-Αντικείμενο, αλλά προτάσσουμε το μέρος της πρότασης που κρίνουμε ότι πρέπει να τραβήξει την προσοχή.

Έτσι, αντί να γραφτεί «Μαϊμού υπάλληλοι της ΔΕΗ έκλεψαν ηλικιωμένη», προτιμήθηκε να προταχθεί το «Έκλεψαν ηλικιωμένη». Στην ελληνική έχουμε μεγάλη ελευθερία στη σειρά των όρων της πρότασης, επειδή η μορφολογία της γλώσσας δίνει πληροφορίες -ενώ στα αγγλικά, ας πούμε, η πρόταση είναι πολύ πιο άκαμπτη. Οι διάφοροι τρόποι ειναι ολοι αποδεκτοί, αλλά κάποιοι μεταφέρουν επιπλέον πληροφορίες. (Ο Γιάννης φιλησε τη Μαρία. Τη Μαρία φίλησε ο Γιάννης [κι όχι την Ελένη]. Φίλησε ο Γιάννης τη Μαρία, κτλ.)

Στην προκείμενη περίπτωση, τα πράγματα μπερδεύτηκαν επειδή το υποκείμενο ήταν ένα δίλεκτο, οι «μαϊμού υπάλληλοι», η πρώτη λέξη του οποίου έμεινε άκλιτη κι έτσι μπόρεσε να ταιριάξει στην προηγούμενη λέξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αμφισημίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Τυπογραφικά λάθη, Τίτλοι, μέσα κοινωνικής δικτύωσης | Με ετικέτα: , , , , | 195 Σχόλια »

Του νόμου πλαίσιο ή του νόμου πλαισίου;

Posted by sarant στο 5 Ιουνίου, 2018

Στο δίλημμα του τίτλου θα μπορούσε κάποιος να βρει και τρίτη λύση (του νόμου-πλαίσιου) αλλά θα θεωρήσω ότι ταυτίζεται με τη δεύτερη, διότι το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα κλίνουμε το δίλεκτο «νόμος πλαίσιο» και στα δύο σκέλη του ή αν θα κλίνουμε μόνο το πρώτο. Επικουρικά, το δεύτερο ερώτημα που τίθεται είναι αν θα γράψουμε το δίλεκτο με ή χωρίς ενωτικό.

Η συζήτηση αυτή έχει γίνει μερικές φορές στο ιστολόγιο αλλά δεν έχω γράψει άρθρο αφιερωμένο στο θέμα. Το έναυσμα το πήρα από μια παλιότερη ανάρτηση στη γλωσσική ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ, όπου τέθηκε το ερώτημα αν πρέπει να πούμε «έπιασαν καλαμάρι-γίγας» ή «έπιασαν καλαμάρι-γίγαντα» (ή, έστω, καλαμάρι-γίγα).

Τα σύνθετα της κατηγορίας αυτής είναι ολοένα και περισσότερα, παρόλο που το φαινόμενο είναι σχετικά πρόσφατο στη γλώσσα μας. Στην ορολογία των γλωσσολόγων, λέγονται «παραθετικά πολυλεκτικά σύνθετα» ή, απλούστερα, «παραθετικά σύνθετα»: νόμος-πλαίσιο, κράτος μέλος, επίσκεψη-αστραπή, πόλη-κράτος, πτυχίο-μαϊμού, λέξη-κλειδί, παιδί φάντασμα.

Έγραψα πιο πάνω ότι πρόκειται για φαινόμενο σχετικά πρόσφατο, κι αυτό φαίνεται και από το ότι το 1986 η Άννα Αναστασιάδη-Συμεωνίδη τα συμπεριέλαβε και τα εξέτασε εκτενώς στη μελέτη της «Η νεολογία στην κοινή νεοελληνική», τα θεώρησε δηλαδή φαινόμενο νεολογικό. Πιο παλιά, ο Τριανταφυλλίδης στη Γραμματική του τού 1941 τα είχε αποδοκιμάσει ως «αντίθετα με το πνεύμα της ελληνικής γλώσσας», ενώ αντίθετα ο Αχ. Τζάρτζανος, στο έργο «Νεοελληνική σύνταξις της κοινής δημοτικής» παρατηρεί, πιο ουδέτερα, ότι «η κατά παράθεσιν σύνταξις έχει λάβει μεγάλη ανάπτυξι στη νέα ελληνική γλώσσα» και αποδελτιώνει τη φράση «έριχνε ματιές αινίγματα» από διήγημα του Ζαχαρία Παπαντωνίου του 1927.

Νεολογικό φαινόμενο το θεώρησαν και οι γλωσσολόγοι Θανάσης Νάκας και Ζωή Γαβριηλίδου, που αφιέρωσαν το 2005 βιβλίο στα παραθετικά σύνθετα, με τίτλο «Δημοσιογραφία και νεολογία. Τίτλοι-ευρήματα για θέματα-εκπλήξεις«. Το παλαιότερο δείγμα που έχουν βρει είναι ο τίτλος του παπαδιαμαντικού διηγήματος Έρως-Ήρως.

Εκτενής πραγμάτευση του θέματος υπάρχει επίσης στον «Οδηγό για τη σύνταξη, τη μετάφραση και την αναθεώρηση εγγράφων» της μεταφραστικής υπηρεσίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, πράγμα διόλου περίεργο αφού τα παραθετικά σύνθετα ευδοκιμούν στα ευρωενωσιακά κείμενα. Δανείζομαι ασύστολα από τη μελέτη αυτή.

Όπως σωστά επισημαίνουν οι Νάκας-Γαβριηλίδου, ο νεολογικός χαρακτήρας αυτών των συνθέτων πιστοποιείται από το γεγονός ότι δυσκολευόμαστε τόσο να τα ορθογραφήσουμε (με ενωτικό ανάμεσα στα συνθετικά τους ή χωρίς ενωτικό; Μέσα σε εισαγωγικά το δεύτερο συνθετικό ή όχι; κ.ο.κ.) όσο και να τα κλίνουμε (του έργου-πιλότου, τα έργα-πιλότοι ή του έργου-πιλότος, τα έργα-πιλότος;). Βέβαια, αυτά τα έγραφαν το 2005 αλλά και σήμερα η κατάσταση δεν έχει αλλάξει πολύ αφού και σήμερα προβληματιζόμαστε από τα σύνθετα αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , , | 166 Σχόλια »