Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘παρατσούκλια’

Για τα παρατσούκλια (καθηγητών και άλλων)

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Παρατσούκλι λέμε το πρόσθετο όνομα που δίνεται σε κάποιον, συνήθως (αλλά όχι πάντοτε) σκωπτικό ή ειρωνικό, από τον κοινωνικό του περίγυρο: το χωριό, το σχολείο, τον επαγγελματικό χώρο, την πιάτσα. Το παρατσούκλι, που λέγεται και παρωνύμιο, εκφράζει μιαν ιδιότητα του παρονομαζόμενου, σωματική, πνευματική ή ηθική, ή κάποιο χαρακτηριστικό του: ένα περίεργο ρούχο που φοράει, κάποια ξεχωριστή πράξη, καλή ή κακή, που έκανε, μια λέξη ή φράση που συνηθίζει να λέει. Στα χωριά, ιδίως παλιότερα, οι άνθρωποι ήταν γνωστοί κυρίως με το παρατσούκλι τους, το οποίο πολλές φορές επισκίαζε το οικογενειακό τους όνομα (το επώνυμό τους) και τελικά το υποκαθιστούσε. Τα οικογενειακά ονόματα που προέρχονται από παρατσούκλια είναι πάμπολλα -ο Τριανταφυλλίδης στη μελέτη του «Τα οικογενειακά μας ονόματα» αφιερώνει ειδικό κεφάλαιο σ’ αυτά. (Από τη μελέτη αυτή έχω πάρει μερικά πράγματα). Και σήμερα, που τα επώνυμα έχουν παγιωθεί, το παρατσούκλι χρησιμεύει για διάκριση, ιδίως σε μικρά μέρη όπου υπάρχουν πολλοί συνεπώνυμοι. Παρατσούκλια μπορεί να έχει πολλά κανείς, αν και συνήθως κάποιο επικρατεί.

Ποια είναι η ετυμολογία της λέξης «παρατσούκλι»; Σύμφωνα με το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη, προέρχεται από το μεσαιωνικό (6ος αιώνας) «παράτιτλον» που ήταν τα περιθωριακά σχόλια σε νομικά κείμενα. Από ένα (αμάρτυρο) υποκοριστικό, *παρατίτλιον, με τσιτακισμό, ανομοίωση και τροπή του i σε u, προκύπτει το παρατσούκλι. Το ΛΚΝ, όπως και το γενικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, όπως και παλιότερα ο Ανδριώτης, παραθέτουν την ίδια εκδοχή, αλλά με επιφύλαξη -σημειώνουν «ίσως» ή «πιθ.». Συμμερίζομαι τις επιφυλάξεις, αφού ενστικτωδώς βρίσκω δύσκολο ένας όρος των γραφιάδων να μπει στην ευρύτερη λαϊκή χρήση -και να περάσει από σαράντα κύματα. Βέβαια, δεν έχω δει αναλυτικά τα επιχειρήματα που στηρίζουν την εκδοχή αυτή, οπότε ίσως να την αδικώ. Τα παρατσούκλια πάντως τα λέμε και παρανόμια, ενώ ο Παπαδιαμάντης τα έλεγε «παρεγκώμια», μια λέξη που έχει πέσει σε κάποια λεξικογραφική τρύπα γιατί κανένα λεξικό απ’ όσα έψαξα δεν την έχει (ούτε ο Δημητράκος, ούτε τα νεότερα), μόνο ο Πάπυρος έχει τον λαϊκό τύπο «παραγκώμι».

Παρατσούκλια έχουν οι ανώνυμοι, έχουν και οι επώνυμοι. Έχουν, ας πούμε, οι μουσικοί -για να μείνω στο ρεμπέτικο, ο Τσιτσάνης είχε το παρατσούκλι Βλάχος, αλλά ο Μπαγιαντέρας, το παρατσούκλι, επισκίασε το ονοματεπώνυμο (Δημήτρης Γκόγκος). Έχουν παρατσούκλια οι πολιτικοί, που μερικά ξεχνιούνται και μερικά μένουν. Μπουλντόζας ο Έβερτ, Παπατζής αλλά και Γέρος της Δημοκρατίας ο Γ. Παπανδρέου, Κινέζος ο Κ. Σημίτης, πολύ παλιότερα Πετρέλαιος, Λόρδος ή Μογγόλος ο Χαρίλαος Τρικούπης, και δεν αναφέρω τα νεότερα γιατί ασφαλώς θα ήταν αμάρτημα να έμπαινε στην ίδια πρόταση ο Τρικούπης με τον Άδωνη Γεωργιάδη (ωπ, μόλις μπήκε). Για τα παρατσούκλια των πολιτικών υπόσχομαι να αφιερώσω ξεχωριστό άρθρο, αλλά προς το παρόν να μην το επεκτείνουμε παρακαλώ. Παρατσούκλια βέβαια έχουν και οι ομάδες, γάβροι, βάζελοι, χανούμισσες και τέτοια, που σε μερικές περιπτώσεις οι παρονομαζόμενοι οπαδοί τα οικειοποιούνται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λαογραφία, Λεξικογραφικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , | 152 Σχόλια »