Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Πειραιάς’

Πέτσινο χρηματιστήριο

Posted by sarant στο 28 Νοέμβριος, 2017

Τις προάλλες έπεσε στα χέρια μου η εικόνα που βλέπετε αριστερά, που είναι παρμένη από το Υπόμνημα ενός σχεδίου πόλεως του Πειραιά του 19ου αιώνα και προέρχεται από το ψηφιακό αρχείο του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος του ΕΜΠ. Με τα αρχιτεκτονικά εγώ δεν είμαι ειδήμονας, κι έτσι δεν ασχολήθηκα με το σχέδιο καθαυτό. Εμείς εδώ λεξιλογούμε και θα εστιαστούμε σε μία από τις λέξεις του Υπομνήματος, τη μόνη που δεν βρίσκεται σε χρήση στη σημερινή νεοελληνική γλώσσα.

Πρόκειται για τη λέξη Βύρσα, στον αριθμό 13 του Υπομνήματος. Η λέξη δεν υπάρχει στα σημερινά λεξικά, αν και μας είναι οικείο ένα σύνθετό της, η βυρσοδεψία. Βύρσα λοιπόν, στα αρχαία, είναι το γδαρμένο δέρμα ζώου, η δορά, το τομάρι· επίσης, ο ασκός κρασιού, το τουλούμι.

Ολοφάνερα όμως, ο συντάκτης του υπομνήματος δεν έχει τοποθετήσει στο σχέδιο, πλάι στην εκκλησία και στο θέατρο, ούτε δέρμα ζώου ούτε τουλούμι με κρασί. Προφανώς, η λέξη Βύρσα προσδιορίζει κάποιο δημόσιο κτίριο. Ποιο όμως;

Να το πάρει το ποτάμι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 208 Σχόλια »

Πριν από πενήντα χρόνια: Ο Μποστ και το μίασμα

Posted by sarant στο 8 Ιανουαρίου, 2016

Ο Μποστ αρέσει στο ιστολόγιο και, ελπίζω, σε αρκετούς αναγνώστες και φίλους. Εδώ και κάμποσο καιρό ανεβάζω, πότε-πότε, σκίτσα του Μποστ που σχολιάζουν γεγονότα που συνέβηκαν πριν από 50 χρόνια (εδώ το αμέσως προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς).

Το σημερινό άρθρο έχει και μια αμυδρή συνάφεια με την επικαιρότητα, αφού αναφέρεται στην τελετή του αγιασμού των υδάτων στον Πειραιά, μια τελετή που και προχτές είχε και πολιτικές προεκτάσεις, αφού ο πρωθυπουργός και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας απείχαν από τον εορτασμό στον Πειραιά μετά τα τελευταία καμώματα του τοπικού αγιατολάχ.

Βρισκόμαστε λοιπόν στις πρώτες μέρες του 1966. Έχει πια κοπάσει η αναταραχή μετά την ιουλιανή ανατροπή, με τις καθημερινές λαϊκές διαδηλώσεις, αλλά η κατάσταση παραμένει τεταμένη.

Στο καθιερωμένο πρωτοχρονιάτικο διάγγελμά του, ο νεαρός βασιλιάς Κωνσταντίνος όχι μόνο δεν έδειξε καμιά διάθεση να συμβάλει στην επούλωση των ιουλιανών τραυμάτων αλλά και δικαιολόγησε απόλυτα τη στάση του, ενώ επίσης έκανε λόγο για το «μίασμα» του κομμουνισμού. Το διάγγελμα προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση τόσο της ΕΔΑ όσο και της Ένωσης Κέντρου, ενώ δέχτηκεκ και τις επικρίσεις του αρχηγού της ΕΡΕ Π. Κανελλόπουλου καθώς και ορισμένων συντηρητικών εφημερίδων. Σε μια προσπάθεια κατευνασμού, παραιτήθηκε ο Κ. Χοϊδάς, διευθυντής του γραφείου του βασιλιά.

Η επόμενη πράξη της πολιτικής αντιπαράθεσης ήταν η τελετή του αγιασμού των υδάτων, στις 6 Ιανουαρίου, που έδωσε μια ακόμα ευκαιρία στους οπαδούς της αντιπολίτευσης να επευφημήσουν τους ηγέτες του Κέντρου και της ΕΔΑ και να ζητήσουν εκλογές. Παρά το δριμύτατο ψύχος (είχε χιονίσει εκείνες τις μέρες στην Αθήνα) δεκάδες χιλιάδες λαού πλημμύρισαν το λιμάνι του Πειραιά, όπου παραβρέθηκαν ο Γ. Παπανδρέου και η ηγεσία της ΕΔΑ, ενώ η τελετή στο Τουρκολίμανο, στον Ναυτικό Όμιλο, όπου παραβρέθηκε ο βασιλιάς, έγινε σε στενό κύκλο, με παρουσία λίγων δεκάδων ατόμων. Η αντιπαράθεση των φωτογραφιών από τις δύο τελετές, την άλλη μέρα στις εφημερίδες, ήταν εύγλωττη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Επετειακά, Επικαιρότητα, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 235 Σχόλια »

Νίκησε η τοπική αυτοδιοίκηση;

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2014

Το ιστολόγιο προτιμά να λεξιλογεί παρά να πολιτικολογεί, αλλά δεν ζει και σε άλλο πλανήτη. Την επομένη μιας σημαντικής εκλογικής αναμέτρησης, έτσι κι αλλιώς το ενδιαφέρον είναι στραμμένο στα εκλογικά αποτελέσματα, οπότε ένα αμιγώς λεξιλογικό άρθρο θα φαινόταν παράταιρο. Έτσι, στα επόμενα θα πολιτικολογήσω α βολοντέ, όχι σαν ουδέτερος παρατηρητής (υπάρχουν;) αλλά σαν έντιμος σχολιαστής που έχει σαφώς ταχθεί με μια συγκεκριμένη πλευρά. Έντιμος με την έννοια ότι θα πω αυτά που σκέφτομαι, χωρίς να προσπαθώ να τα παρουσιάσω πειραγμένα για να κερδίσω κάποιαν αντιπαράθεση ή να σας πείσω -και θα περιμένω φυσικά να ακούσω και τις δικές σας απόψεις.

Υπό κανονικές συνθήκες, όταν κρίνουμε τα αποτελέσματα εκλογών, για να δούμε πώς τα πήγαν οι πολιτικές δυνάμεις, κάνουμε σύγκριση με τα αποτελέσματα των αμέσως προηγούμενων ομοειδών εκλογών. Αν κρίναμε με το μέτρο αυτό και συγκρίναμε με τις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2010, θα συμπεραίναμε θρίαμβο του ΣΥΡΙΖΑ, σημαντική υποχώρηση των κομμάτων της συγκυβέρνησης, μικρή πτώση του ΚΚΕ -και στρατοσφαιρική άνοδο της Χρυσής Αυγής. Ωστόσο, οι συνθήκες δεν είναι κανονικές: από το 2010 ως σήμερα έχουν έρθει τα πάνω κάτω, ο ΣΥΡΙΖΑ από το 4% έχει εκτοξευτεί στο 27% ενώ το κραταιό ΠΑΣΟΚ του 2010 πνέει τώρα τα λοίσθια. Οπότε, είναι εύλογο να γίνονται συγκρίσεις και με τις εκλογές του 2012. Αν κάνουμε αυτή τη σύγκριση, τότε ο ΣΥΡΙΖΑ υπέστη πανωλεθρία, αφού μάλλον σε καμιά περιφέρεια δεν συγκρατεί τις δυνάμεις του 2012, ενώ η συγκυβέρνηση τα πήγε μάλλον καλά, ιδίως η κεντροαριστερή συνιστώσα της. Αλλά και αυτή η σύγκριση θα ήταν παραπλανητική, και μάλιστα περισσότερο παραπλανητική.

Πριν προχωρήσω, μια παρένθεση: παρόμοιο μεθοδολογικό πρόβλημα σύγκρισης θα έχουμε και την επόμενη Κυριακή όπου θα κληθούμε να αξιολογήσουμε τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών. Ολοφάνερο γίνεται ότι η σύγκριση με τις προηγούμενες ομοειδείς εκλογές -τις ευρωεκλογές του 2009- πολύ λίγο νόημα έχει, όσο κι αν η κυβέρνηση αποφάσισε να μοιράσει την εκλογική επιχορήγηση για τις ευρωεκλογές κυρίως με βάση τα αποτελέσματα του 2009. Για να έχει νόημα η σύγκρισή μας, σε ό,τι αφορά τις ευρωεκλογές, πρέπει να πάρουμε πολύ περισσότερο υπόψη τα αποτελέσματα του 2012.

Υποστηρίζω ότι, αν τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών μπορούν βάσιμα να συγκριθούν με τα αποτελέσματα του 2012, αυτό ισχύει πολύ λιγότερο για τα αποτελέσματα των αυτοδιοικητικών εκλογών. Στις αυτοδιοικητικές εκλογές, τόσο στους δήμους όσο και στις περιφέρειες, οι απερχόμενοι αιρετοί άρχοντες έχουν πανίσχυρους μηχανισμούς πελατείας κι έτσι η εκλογική τους επιρροή τοπικά βρίσκεται σε πλήρη αναντιστοιχία με την επιρροή των κομμάτων που τους στηρίζουν, εκτός αν πιστεύει κανείς π.χ. ότι το ΠΑΣΟΚ θα συγκεντρώσει την επόμενη Κυριακή 22% στην Αττική επειδή πήρε τόσο ο κ. Σγουρός στις περιφερειακές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκλογές | Με ετικέτα: , , , , , | 376 Σχόλια »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Στον Πειραιά

Posted by sarant στο 22 Οκτώβριος, 2013

Εδώ και λίγο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η τρίτη. Εδώ αρχίζει να γίνεται λόγος και για τον ποιητή, έστω κι αν ακόμα βρίσκεται σε παιδική ηλικία. Η προηγούμενη δεύτερη συνέχεια, βρίσκεται εδώ. Θυμίζω ότι ο Δημήτρης [Σαραντάκος] είναι ο πατέρας του παππού μου.

ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

mimis_jpeg_χχsmallΟ Πειραιάς από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν πήρε τα πρωτεία στην εμπορική και βιομηχανική δραστηριότητα από την Ερμούπολη, κα­τοικήθηκε από Μανιάτες, Κρητικούς, Υδραίους, Ποριώτες, Αιγινή­τες και Κουλουριώτες. Όντας έρημος σ’ όλη την Τουρκοκρατία, δεν είχε ντόπιους κατοίκους, όπως είχαν το Φάληρο και η Ελευσίνα. Οι οικιστές του άργησαν πολύ να αναμειχθούν και να αφομοιωθούν, επιμένοντας για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα να τονίζουν την ιδιαι­τερότητά τους, ζώντας σε χωριστές συνοικίες, Μανιάτικα, Κρητικά,  Υδραίικα, κρατώντας τα έθιμα τους και διατηρώντας στενούς δε­σμούς με τα χωριά τους. Και σήμερα ακόμα οι Μανιάτες του Πειραιά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αναφομοίωτοι και στα Μανιάτικα, τη συνοικία τους στον δυτικό Πειραιά, νομίζει κανείς πως βρίσκεται στη Μάνη.

Ο Δημήτρης με την πολυμελή οικογένειά του δεν εγκαταστάθηκαν στα Μανιάτικα αλλά στην Πηγάδα, στον Άγιο Βασίλη, στην Πειραϊ­κή Χερσόνησο, με προτροπή του κουνιάδου του Κώστα Οικονομίδη, που υπηρετούσε δάσκαλος στο δημοτικό σχολείο της περιοχής. Νοί­κιασε ένα μεγάλο σπίτι στη λεωφόρο Δεξαμενής, στο ισόγειο του οποίου άνοιξε βιβλιοχαρτοπωλείο. Στους Βαλκανικούς πολέμους, που μόλις είχαν τελειώσει, δεν είχε πάρει μέρος και λόγω ηλικίας (είχε περάσει τα τριάντα πέντε) αλλά και γιατί ως πολύτεκνος είχε απαλλαγεί.

Το μαγαζί δεν πήγε και πολύ καλά. Ίσα ίσα που τα φέρναν βόλ­τα. Ο παππούς ο Μιχάλης τους έστελνε τακτικά από το χωριό λάδι, σύγγλινα, τυρί και τραχανά, που αποτελούσαν πολύ σημαντική συ­νεισφορά. Ο ίδιος δεν είχε ανάγκη της αρωγής τους. Είχε εξελιχθεί σε επισκευαστή όπλων και αγροτικών εργαλείων και αυτό του εξα­σφάλιζε κάποιο αξιόλογο εισόδημα. Ακόμα πήρε κοντά του την Τασία και τα τρία από τα μικρότερα εγγόνια του κι αυτή ήταν η μεγαλύτερη βοήθεια που μπόρεσε να δώσει στο γιο του. Ο Γιάννης, ο Βενιαμίν της οικογένειας, κι οι τρεις μεγαλύτεροι γιοι μείναν στον Πειραιά.

Η οικονομική κατάσταση της οικογένειας βελτιώθηκε πολύ όταν, στα 1916, ο Δημήτρης διορίστηκε στην Τράπεζα Πειραιώς, πράγμα που του έδω­σε σημαντική οικονομική άνεση. Από την αρχή πήρε μεγάλο μισθό, 450 δραχμές το μήνα, ποσό μυθώδες για την εποχή, όταν ο πρώτος μισθός του τραπεζικού υπαλλήλου ήταν 60 δραχμές. Μπόρεσε να στείλει τα παιδιά του στο γυμνάσιο, αν και ο πιο μεγάλος ο Κώστας είχε ήδη πιάσει δουλειά στου Βασιλειάδη και ταυτόχρονα παρακολουθούσε μαθήματα στον Προμηθέα. Εκείνο τον καιρό τα δύο μεγαλύτερα μηχανουργεία του Πειραιά, του Βασιλειάδη και του Τζώνη, αναλάμβαναν πολύ σοβαρές κατασκευές και πλήρωναν γερό μεροκάματο. Οι εργαζόμενοι σ’ αυτά αποτελούσαν την εργατική αφρόκρε­μα του Πειραιά και σύμφωνα με ένα παλιό τραγούδι:

Ο Τζώνης βγάζει κόντηδες κι ο Βασιλειάδης λόρδους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , | 37 Σχόλια »

Η μεγάλη απόδραση από τα Βούρλα – 58 χρόνια μετά

Posted by sarant στο 17 Ιουλίου, 2013

Συμπληρώνονται σήμερα 58 χρόνια από τη μεγαλύτερη απόδραση στη νεοελληνική ιστορία, τη μεγαλύτερη και ταυτόχρονα την πιο μυθιστορηματική ή κινηματογραφική -και την πιο ηρωική. Εννοώ την απόδραση 27 κομμουνιστών από τις φυλακές των Βούρλων, στον Πειραιά, στις 17 Ιουλίου 1955, αφού άνοιξαν υπόγεια σήραγγα μήκους 30 μέτρων, ένα εγχείρημα που διάρκεσε πολλούς μήνες και που είναι περίεργο που δεν έχει γίνει κινηματογραφική ταινία. Κάθε χρόνο γράφονται αξιόλογα κείμενα για τη συναρπαστική αυτή ιστορία, για την οποία έχουν επίσης γραφτεί τουλάχιστον δύο βιβλία, που δυστυχώς δεν τα έχω πρόχειρα. Σας συστήνω να διαβάσετε ένα περσινό άρθρο από το ιστολόγιο «Βαθύ κόκκινο«, που συνοδεύεται και από βιντεάκι.

Φέτος, έγινε λόγος για τη μεγάλη απόδραση πριν από μερικές μέρες, επειδή ο Βαρδής Β. Βαρδινογιάννης, ένας από τους 27 δραπέτες των Βούρλων και ένας από τους πέντε που βρίσκονται ακόμα στη ζωή, συμμετείχε στο τιμητικό προεδρείο του πρώτου συνεδρίου του ΣΥΡΙΖΑ. Ο Βαρδής ήταν και φίλος του μακαρίτη του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου -συνεργάζονταν μαζί στην ΕΔΙΑ, την Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων. Με την ευκαιρία, η Αυγή της Κυριακής δημοσίεψε προχτές ένα άρθρο, που θα το αναδημοσιεύσω πιο κάτω, αφού πρώτα προσθέσω και μερικά δικά μου σχόλια.

Καταρχάς τα Βούρλα, για τους μη Πειραιώτες, είναι μια περιοχή της Δραπετσώνας -κάποτε θα ήταν βαλτώδης, και από εκεί θα βγήκε και το τοπωνύμιο. Τα Βούρλα δεν έγιναν διάσημα για τις φυλακές τους, ήταν ήδη πολύ διασημότερα πριν από τον πόλεμο -ούτε έχουν σχέση με τα Βουρλά, την ελληνική πόλη έξω από τη Σμύρνη, που ήταν γενέτειρα του Σεφέρη. Τα Βούρλα έγιναν διάσημα επειδή σε ένα οικοδομικό τους τετράγωνο φτιάχτηκε, το 1873 σύμφωνα με μια πηγή, «συνοικισμός κοινών γυναικών», με το σκοπό να συγκεντρωθούν εκεί οι πόρνες του Πειραιά. Τα Βούρλα είχαν εξωτερικό περιτείχισμα, όχι πολύ διαφορετικό από της φυλακής, πορτιέρηδες που έλεγχαν την είσοδο και έξοδο, οι γυναίκες που δούλευαν εκεί δεν μπορούσαν εύκολα να ξεφύγουν.

Δεν έχω διαβάσει κάποια μελέτη για τα Βούρλα, αλλά από τα λογοτεχνικά μου διαβάσματα έχω σχηματίσει την εντύπωση ότι για την πόρνη τα Βούρλα ήταν το τελευταίο σκαλοπάτι. Ο Ηλίας Πετρόπουλος στο Μπουρδέλο χαρακτηρίζει τα Βούρλα «μπορντέλ0-στρατώνα». Τη μεταπολεμική Τρούμπα τη χαρακτηρίζει «μπουρδελογειτονιά», ενώ τη θεσσαλονικιά Μπάρα την εκθειάζει ως «μπουρδελοπολιτεία» και με τον χαρακτηριστικό του τοπικισμό δεν λέει σχεδόν τίποτα για τα Βούρλα ενώ αφιερώνει πολλές σελίδες στη Μπάρα. Ο Καραγάτσης έχει γράψει για τα Βούρλα, αλλά το γνωστότερο λογοτεχνικό κείμενο που τα αναφέρει είναι το συγκλονιστικό «Αμαρτωλό» της Γαλάτειας Καζαντζάκη, που αρχίζει:

Στη Σμύρνη Λέλα,
Ηρώ στη Σαλονίκη,
στο Βόλο Κατινίτσα έναν καιρό…
Τώρα στα Βούρλα με φωνάζουν Νίκη… (το υπόλοιπο εδώ).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Επετειακά, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 63 Σχόλια »