Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Πηνελόπη Δέλτα’

Μεζεδάκια της ραστώνης, πρώτο μέρος

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2019

Φέτος το δεκαπενταύγουστο πέφτει στη μέση της εβδομάδας, οπότε τα δυο σαββατοκύριακα, το προηγούμενο και το επόμενο, ορίζουν το δεκαήμερο της ραστώνης, της φυγής από τ’ αστικά κέντρα, της χαμηλής αναγνωσιμότητας του ιστολογίου. Από την άλλη, δεν μπορούν όλοι να φύγουν για διακοπές, και ούτε θα επιστρέψουν όλοι στις 19 του μήνα. Το ιστολόγιο πάντως θα συνεχίσει επί των επάλξεων, έστω και με κάπως πιο ελαφρύ μενού λόγω καύσωνα.

* Σε άρθρο για την Πηνελόπη Δέλτα στο πάντα γενναιόδωρο σε μαργαριτάρια in.gr διαβάζουμε:

Σε ηλικία 21 ετών έρχεται στην Αθήνα και ο θείος της την γνωρίζει στον μεγαλέμπορο βαμβακιού Στέφανο Δέλτα και της προτείνει να τον παντρευτεί. Αν και η ίδια διαφωνεί με την οικογενειακή απόφαση και κάνει την πρώτη της αυτοκτονία, τελικά υποκύπτει.

Απόπειρα αυτοκτονίας έκανε η Πηνελόπη Δέλτα, που ήταν η πρώτη διότι υπήρξε τουλάχιστον άλλη μία, πριν από την αυτοκτονία της το 1941. Πρώτη αυτοκτονία δεν στέκει να πούμε, εκτός αν κάποιος είναι βεβαιωμένα εφτάψυχος ή έστω δίψυχος.

Στο ίδιο άρθρο, πιο κάτω, διαβάζουμε πως ο Εμμ. Μπενάκης, ο πατέρας της, συνελήφθη «ως Βενιζελικός συνομώτης».

Τέτοια γράφετε και παρασέρνετε την κ. Νίκη Τζαβέλλα και μετά βγαίνει να διορθώσει όσους γράφουν σωστά «ορκωμοσια».

* Δεν έφταναν τα γρονθοκοπήματα του φορτηγατζή (ο οποίος έτεινε ευήκοον ους στο πρωθυπουργικό ‘εγώ δεν στέλνω ελέγχους΄) στους εφοριακούς στην Κρήτη, τώρα έρχεται το Πρώτο Θέμα να καταφέρει και άλλο πλήγμα στην χτυπημένη ελέγκτρια, φορώντας της γραμματική μπούρκα, αφού την αποκαλεί «η ελεγκτής».

Ελέγκτρια, το λέει και το λεξικό.

* Το έχουμε συζητήσει πολλές φορές, αν είναι δεκτό να λέμε «στήλες» του Ολυμπίου Διός ή αν πρέπει να λέμε «στύλοι» μόνο. Το ιστολόγιο δέχεται και τους δύο τύπους και έχει επιχειρηματολογήσει σχετικά. Ωστόσο, φίλος του ιστολογίου, πηγαίνοντας να ψωνίσει κάτι σε πολυκατάστημα, βρήκε την ιδανική λύση, το συναμφότερον που λέμε.

O «στήλος», λοιπόν, συνδυάζει τα πλεονεκτήματα του στύλου και της στηλης, και τιμάται μόνον 2,99 ευρώ!

* Μπερδεύουν κάποιοι τους διδάκτορες με τους δικτάτορες, κι αυτό δίνει λαβή σε γουστόζικες προτάσεις.

Σε ιστότοπο Πατρινών ενδιαφερόντων διάβασα ένα ενδιαφέρον άρθρο για τις αναμνήσεις του Μίκη Θεοδωράκη από την Πάτρα (που, σύμφωνα με το φρικαλέο κλισέ πρέπει να είναι ντε και καλά ‘απίστευτες’!).

Ανάμεσα στ’ άλλα λοιπόν, ο Μίκης (εμφανίζεται να) λέει ότι Προδιδακτορικά έδωσα ωραίες συναυλίες με την Μαρία Φαραντούρη στο στολίδι της πόλης, το Δημοτικό θέατρο «Απόλλων».

Μετά το διδακτορικό, τίποτα, όμως.

* Όταν φτιάχνεις μιμίδια εις την ελληνικήν και κοροϊδεύεις γενικώς τη γλωσσική άγνοια και ειδικώς την άγνοια της λέξης «ανειλημμένες», καλό είναι να ξέρεις πώς γράφεται η λέξη διότι αλλιώς γελάει και το ποικιλόχρουν ερίφιον. Μέφρι ρουλζ!

* Έχουμε και δραστηριότητα της Βουλής αυγουστιάτικα, πράγμα σπάνιο, αλλά σήμερα θα ασχοληθούμε μόνο με τα γλωσσικά στραβά κι αναποδα που άκουσα και που πρόσεξα. Βέβαια, εξαιτίας της ραστώνης που λέγαμε, δεν παρακολούθησα τόσο πολύ τα κοινοβουλευτικά μας όσο αν οι συζητήσεις γίνονταν άλλη εποχή.

Και ξεκινάω αθωώνοντας τον Άδωνη.

Συγκεκριμένα, γράφτηκε σε κάποιους ιστοτόπους ότι, απαντώντας στον Αλέξη Τσίπρα, ο υπουργός Ανάπτυξης είπε: «Αν δεν το κάνετε πάει να πει ότι όσα είπατε νωρίτερα ήταν άπτερα πτερόεντα«.

Έπεα πτερόεντα, βεβαίως. Θα ήταν πολύ κωμικό να κάνει τέτοιο λάθος ο Άδωνης, που κομπάζει (όχι δικαιολογημένα, λέω εγώ) για την αρχαιοελληνική του παιδεία, αλλά για να μην τον αδικήσω κάθισα και άκουσα το βίντεο της συγκεκριμένης ομιλίας, και μπορώ να σας βεβαιώσω (δεν κράτησα το λινκ, λυπάμαι) ότι είπε «έπεα πτερόεντα». Οπότε, το φταίξιμο στον συντάκτη που δεν ξέρει καλά τα περσικά.

* Βέβαια, καθώς άκουγα την ομιλία του, σημείωσα ένα «αυτό αποκαθάρει» (αντί για το «αποκαθαίρει»). Νωρίς να πούμε ότι φτιάχτηκε καινούργιος ενεστώτας, όπως με το «καταχράζομαι».

* Ο Αλέξης Τσίπρας, πάλι, είπε ότι στο τάδε θέμα «ενέχει ο κίνδυνος». Όχι όμως. Μπορούμε να πούμε ότι κάτι «ενέχει τον κίνδυνο ότι…» ή ότι το τάδε θέμα «εγκυμονεί τον κίνδυνο…» ή ότι στο τάδε θέμα «ελλοχεύει ο κίνδυνος».

Όλα αυτά βέβαια δεν είναι και πολύ στη μητρική μας γλώσσα και γι΄αυτό τα μπερδεύουν πολλοί, κι έτσι ακούμε συχνά «ελλοχεύει τον κίνδυνο», «εγκυμονεί ο κίνδυνος» (και βγάζει κινδυνάκια) κτλ.

* Kαι μια παρωνυχίδα, επειδή όμως προέρχεται από την Υπουργό Παιδείας ταιριάζει να είμαστε λιγάκι πιο αυστηροί.

Η κ. Κεραμέως ευχαριστεί τον Κ. Μητσοτάκη για την ευκαιρία που της έδωσε «να συμβάλλει» σε αυτή την ιστορική αλλαγή (την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου, που σε μια ενδιαφέρουσα επικοινωνιακή κίνηση η κυβέρνηση το μετονόμασε σε ‘άσυλο ανομίας’).

Όμως, δεν συμβάλλει διαρκώς στην κατάργηση του ασύλου η κ. Υπουργός, άπαξ συνέβαλε. Άρα, «να συμβάλει».

Για να το καταλάβουμε καλύτερα, ας το αντικαταστήσουμε με άλλο ρήμα, περίπου συνώνυμο. Τι θα λέγατε;

Τον ευχαριστώ για την ευκαιρία να βοηθήσω σε αυτή την αλλαγή, ή

Τον ευχαριστώ για την ευκαιρία να βοηθώ σε αυτή την αλλαγή ;

Το πρώτο θα λέγαμε, άρα «να συμβάλω».

* Κι ένα μεταφραστικό, της συνομοταξίας των μηχανών.

Τα dry mouloukhia leaves αποδίδονται «στεγνό μολόχας αφήνει».

Δεν μας λέει τι αφήνει, και μας αφήνει με την απορία. Ίσως αφήνει τον πελάτη εμβρόντητο.

Παρεμπιπτόντως, ενώ είναι πολύ λογικό η mouloukhia, που είναι συστατικό της μαγκρεμπίνικης και μεσανατολίτικης κουζίνας, να είναι ίδια με τη δική μας μολόχα, βρίσκω ότι η πρώτη είναι Corchorus olitorius ενώ η δεύτερη Malva sylvestris. Βέβαια και τα δύο ανήκουν στην τάξη Μαλαχώδη και στην οικογένεια Μαλαχίδες (μπορώ να κάνω μερικά μαλαχισμένα λογοπαίγνια εδώ) οπότε είναι συγγενικά φυτά.

* Κι άλλο μεταφραστικό, από μήνυμα πσαρέματος που στάλθηκε σε φίλο, μέσω του οποίου γνωρίζουμε την ένδοξη δυναστεία των Κιν.

‘Πριν από τον θάνατο του πατέρα μου σε ένα ιδιωτικό νοσοκομείο εδώ στο Αμπιτζάν, μου τηλεφώνησε κρυφά στην κρεβατοκάμαρά του και μου είπε ότι έχει το ποσό (7,500,000.00) επτά εκατομμύρια πεντακόσιες χιλιάδες αμερικανικές Dorella, μια από τις διεθνείς τράπεζες εδώ στο Αμπιτζάν, χρησιμοποίησε το όνομά μου ως μοναδική κόρη του για τον επόμενο Κιν στην κατάθεση του ταμείου.’

Ο επόμενος Κιν είναι βέβαια ο next of kin.

* Και μια επιγραφή -έκοψα το τηλέφωνο από κάτω κι έτσι δεν μπορείτε να τηλεφωνήσετε για να βεβαιωθείτε αν ισχύει ότι το οικόπεδο έχει άδεια κατασκευής σε ισχύ.

* Σε ρεπορτάζ για τον τραγικό θάνατο της αστροφυσικού στην Ικαρία, διαβάζουμε:

Ο κύριος Καρακούκης [ο ιατροδικαστής] πρόσθεσε ότι η δρ Κρίστοφερ υπέστη σοβαρό τραυματισμό στο κεφάλι που την άφησε αναίσθητη και επέφερε ακαριαίο θάνατο.

(…)

Οι αστυνομικοί λένε ότι η 35χρονη αστροφυσικός ήταν διπλά άτυχη. Από τη μία αποκολλήθηκε ο βράχος και έπεσε στο κενό, και από την άλλη το σημείο είχε πολύ κακό σήμα κινητής τηλεφωνίας με αποτέλεσμα, όταν συνέβη το ατύχημα, να μην μπορεί να επικοινωνήσει αλλά ούτε και να βρουν το σήμα της εγκαίρως οι διασώστες.

Αλλά αν ο θάνατος ήταν ακαριαίος, πώς θα μπορούσε να επικοινωνήσει μετά το ατύχημα;

* Μιλήσαμε πιο πάνω για τις συνεδριάσεις της Βουλής αλλά ξέχασα να αναφερθώ στην αγόρευση του Κώστα Ζουράρι, ο οποίος από την προηγούμενη κοινοβουλευτική περίοδο ειδικευόταν σε αγορεύσεις με μπρίο και γεμάτες αρχαίες ή σπάνιες λέξεις.

Ο Ζουράρις ξεκίνησε παραπονούμενος ότι κάποια συνάδελφος «ληρώδης ως Ηρώδης» «μάς έβγαλε τρελούς», είπε μετά ότι και ο Κολοκοτρώνης ξεκίνησε με δέκα τρελούς μαζί με το άλογό του, κι έπειτα είπε κι άλλα, που τα ξεσηκώνω από τα πρακτικά αλλα διορθώνω κάποια λάθη του πρακτικογράφου:

Εγώ προφανώς θα μιλήσω ως κατά την επιστήμη κάποιας της Νέας Δημοκρατίας, η οποία εμφανίστηκε ληρώδης ως Ηρώδης και παστάς βεβαίως του λόγου τύπου Ilse Koch και ένα μεγάλο τμήμα συναδέλφων εδώ μας έβγαλε τρελούς.

Η αλήθεια είναι ότι το έχει πρωτοπεί ήδη στο «Υπέρ Ελευθερίας» ο Κολοκοτρώνης, διότι είπε ότι «μαζευτήκαμε οκτώ-εννιά, τα παιδιά μου, κάτι ξαδέλφια, κάτι ανίψια και μαζί με το άλογό μου εμείς οι τρελοί ήμασταν δέκα». Έτσι ήμασταν κι εμείς εδώ οι τρελοί, δέκα.

Επιστήμη θέλει η κυρία. Θα την έχει. Εδώ και ενάμιση αιώνα έχει αρχίσει βεβαίως από τον «Ιέρωνα τον Τυραννικόν» του Ξενοφώντος, έχει αρχίσει από τα «Ηθικά Νικομάχεια», συνεπώς αναρωτιόμαστε όλοι και ειδικά των ανθρωπείων επιστημών τι είναι, πού ερείδεται, πού στηρίζεται και πώς διαμορφώνεται η αυτό που λέμε τυραννική προσωπικότης, η αυταρχική προσωπικότητα, «τας αδίκους τυραννίδας» που λέει ο Θουκυδίδης ή «τας αδίκους δυναστείας», τι είναι αυτή η δυναστική, τυραννική, ολοκληρωτική προσωπικότητα, η οποία διαμορφώνεται στην πολιτική εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια. Το έχει λύσει τώρα η επιστήμη. Παραπέμπω. Λείπει η Υπουργός. Τα βιβλία του πατέρα μου τα έχει όλα και ο πατέρας της και ο παππούς της κυρίως. Σελίδα 390 ένθεν κακείθεν και οι τρεις πραγματείες του γεννήτορος, δηλαδή του Φρόιντ και η ψυχαναλυτική ή και η ψυχοβιολογική σχολή και η ανθρωπική βιομετρική σχολή -η δικιά μου- των τελευταίων ετών.

Η ατομική, λοιπόν, η προσωπικότητα η αυταρχική, δηλαδή Μπολσονάρου, Μητσοτάκης, Όρμπαν, όλοι αυτοί και όσοι από εσάς έχετε μία ροπήν ή τάσην προς την βαρβατίλα, δηλαδή κλειστές φυλακές, κατάργηση ασύλου, φυλακές τύπου Γ΄ και άντε γάμα και ολοκληρωτισμοί και επιτελικά σχήματα, τα οποία είναι βέβαια στρατιωτικά. Για όσους από εσάς έχετε τάσιν, ροπήν, το έχει λύσει η επιστήμη. Πάσχει μίαν πεπτωκυίαν ερωήν το ορμέμφυτόν σας. Αυτό απεφάσισε η επιστήμη. Επιστήμη δεν θέλετε; Την έχετε την επιστήμη.

Το ορμέμφυτον, λοιπόν, το οποίον είναι σύμμεικτον πάντοτε κατά τον Ξενοφώντα, πάσχει μίαν ερωήν πεπτωκυίαν, δηλαδή έχετε ήδη τάσιν, ροπήν αφελήν ή μία λυπημένη αναφροδισία, άρρενες και θήλεις μαζί, όσοι έχετε την ροπήν. Δεν την έχετε όλοι προφανώς στη δεξιά. Όσοι την έχετε, όμως, έχετε κλασική περίπτωση απισχνάσεως της ερωής σας. Ή για να χρησιμοποιήσω την ορολογία του τρισμεγίστου των Ελλήνων λογογράφων μαζί με τον Θουκυδίδη, δηλαδή του στρατηγού Μακρυγιάννη, τι υπάρχει όταν έχετε αυτήν την ροπήν, διότι έχετε αναμφισβήτητα μία μείωση της ερωής σας; Τι έχετε; Έχετε κουρασμένη ή μπατιρημένη καύλα. Αυτό έχετε. Υπάρχουν μαντζούνια, οι φακές -ο Αμφιάραος μιλάει για τις φακές, ο πατέρας μου μιλάει επίσης για τις φακές- τσουκνίδες, σπόροι κ.λπ., με τα οποία η υποβεβαθμισμένη ήδη ερωή σας θα μπορεί να επανακτήσει ποιάν τινα προεντεταμένην προβολήν, ώστε να μην έχετε προβολήν με το ρόπαλον, δηλαδή με αυτό το βάναυσο, το βίαιον με το οποίον με αυτήν την απίστευτης βιαιότητας φράση η κυρία αυτή, ασκώντας απίστευτη φραστική βία, δηλαδή συμβολικό σαδιστικό επιδειξισμό, λέει η επιστήμη, μάς έβγαλε τρελούς. Γεια σας.

Μας λέει δηλαδή, έστω και με περισπούδαστο ύφος, ότι όσοι έχουν ροπή προς τον αυταρχισμό σημαίνει πως δεν τους σηκώνεται και γι’αυτό θα πρέπει να τρώνε φακές. Δεν το βρίσκω πολύ πολιτικό επιχείρημα, ούτε πολύ επιστημονικό, και μόνο σαν οργισμένη απάντηση (του τύπου «είσαι και φαίνεσαι» των σχολικών μας χρόνων) απέναντι σε ενδεχόμενη προσβολή από προηγούμενο ομιλητή μπορώ να το δω, και πάλι χωρίς να το δικαιολογώ.

Για τον Ζουράρι έχω γράψει κάμποσες φορές στο ιστολόγιο (π.χ. εδώ με λινκ προς προηγούμενα άρθρα) και ενώ βρίσκω κάποτε γουστόζικα τα λεκτικά παιχνίδια του, δεν με γοητεύουν, ούτε χάρηκα τα μέζεα και το στεατοπυγικό. Τον συμπαθώ, και καλό είναι να καταγγέλλεται ο αυταρχισμός, αλλά θα προτιμούσα να μην παρασύρεται σε πυροτεχνήματα.

Επί του γλωσσικού, η ερωή είναι η ορμή, ας πούμε, λέξη πανάρχαια των επών. Ο ληρώδης Ηρώδης υπάρχει στον Ακάθιστο Ύμνο (ο πρακτικογράφος το έγραψε ‘λυρώδης’!). Σημειώνω με ερωτηματικό ένα «αφελήν», το οποίο δεν στέκει, «αφελή» πρέπει να είναι.

Όσο για την αναφορά στον Μακρυγιάννη, έχει δίκιο το τρολ του ιστολογίου ότι ο Μακρυγιάννης στο έργο του δεν έχει χρησιμοποιήσει αυτήν καθαυτήν τη λέξη «καύλα», από τη στιγμή όμως που έχει, πέρα από το διάσημο επεισόδιο με το «γαμώ το καυλί του», και τη φράση «τα οτζάκια καύλωναν»,  νομίζω πως στέκει η αναφορά σε μακρυγιαννική ορολογία.

* Τελικά ο Ζουράρις μας έπιασε τη μισή πιατέλα. Κλείνω με μια ακόμα πινακίδα.

Kαι πάλι έκοψα το τηλέφωνο που ήταν στην αποκάτω σειρά, οπότε δεν μπορείτε να ρωτήσετε αν το ισόγειο βρίσκεται στον Υμηττό.

Καλές βουτιές σε όσους διακοπεύουν!

 

 

Posted in Βουλή, Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μιμίδια | Με ετικέτα: , , , , | 168 Σχόλια »

Τα Δέλτα της Πλεύσης

Posted by sarant στο 20 Απριλίου, 2016

plefsi-eleutheriasΧτες έγινε η εναρκτήρια εκδήλωση ενός νέου πολιτικού κόμματος, της Πλεύσης Ελευθερίας, που χαρακτηρίστηκε από το σύνολο σχεδόν των σχολιαστών «κόμμα της Ζωής Κωνσταντοπούλου». Η ίδια βέβαια στην ομιλία της χρησιμοποίησε κατά το μεγαλύτερο μέρος το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, αλλά προς το παρόν το νεοπαγές κόμμα δεν φαίνεται να διαθέτει άλλες πολιτικές προσωπικότητες συγκρίσιμης εμβέλειας.

Δεν είναι παράδοξο σε καιρούς κρίσης να ιδρύονται νέες πολιτικές κινήσεις, ιδίως όταν έχουν προηγηθεί διασπάσεις και αποχωρήσεις σε υφιστάμενα κόμματα. Η Ζωή Κωνσταντοπούλου αποχώρησε από τον ΣΥΡΙΖΑ το καλοκαίρι, συνεργάστηκε ως ανεξάρτητη στις εκλογές του Σεπτεμβρίου με τη Λαϊκή Ενότητα, αλλά δεν εντάχθηκε στο νέο κόμμα και πάντοτε ακολουθούσε προσωπική πορεία (από το 2012, που πρωτομπήκε στην πολιτική, θα έλεγε κανείς). Ίσως τώρα να βρίσκεται επιτέλους στη θέση που ανέκαθεν επιδίωκε να καταλάβει.

Δεν θα πω πολλά για το νέο κόμμα, που άλλωστε είναι πολύ νωρίς για να το κρίνουμε. Προσωπικά απογοητεύτηκα από τη Ζωή Κωνσταντοπούλου αρκετό καιρό πριν από τη διάσπαση του ΣΥΡΙΖΑ, εξαιτίας του κάκιστου τρόπου με τον οποίο ασκούσε τα καθήκοντά της ως Πρόεδρος της Βουλής. Και παρόλο που δεν αποκλείω εντελώς το ενδεχόμενο να ευδοκιμήσει το νεαρό κόμμα, δεν θα στοιχημάτιζα για τις προοπτικές του. Την εναρκτήρια ομιλία της ΖΚ (μεταδόθηκε διαδικτυακά κι έτσι την άκουσα) τη βρήκα προβλέψιμη και μάλλον πομπώδη, και πολύ θα δυσκολευόμουν να ξεχωρίσω κάτι -πάντως πρόσεξα ότι η ομιλήτρια απέφυγε επιμελώς να τοποθετήσει την Πλεύση Ελευθερίας στα αριστερά του πολιτικού φάσματος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Ομηρικά, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , | 389 Σχόλια »

Ταν ή νταν;

Posted by sarant στο 27 Απριλίου, 2015

Σε τι άραγε να αναφέρεται ο τίτλος του σημερινού σημειώματος; Το μυαλό μας μπορεί να πάει στο «ή ταν ή επί τας», στο νταν της καμπάνας αλλά και στα νταν που συνοδεύουν τη μαύρη ζώνη στο τζούντο, όμως δεν θέλω να ξεστρατίσουμε, διότι το άρθρο έχει ένα μάλλον πιο πεζό θέμα, τη γραμματική και την κλίση του μεσοπαθητικού παρατατικού. Κανονικά θα έπρεπε να διατυπώσω τον τίτλο με παύλες: -ταν ή -νταν, και τότε θα καταλαβαίνατε ότι εννοώ τις καταλήξεις του τρίτου προσώπου.

Λοιπόν, στον μεσοπαθητικό παρατατικό, κανονικά το τρίτο ενικό πρόσωπο έχει κατάληξη -ταν και το τρίτο πληθυντικό -νταν, με τον τόνο να ανεβαίνει. Αυτός ερχόταν, αυτοί έρχονταν. Σε σχέση με το τρίτο πληθυντικό, ας μην συζητήσουμε τώρα τις πολλές παραλλαγές που μπορεί να υπάρχουν, δηλαδή ερχόντανε, ερχόντουσαν ή το μωραΐτικο ερχόσαντε, διότι θα χαθούμε, ας περιοριστούμε στο «στάνταρ» ζευγάρι.

Ωστόσο, αυτό το σχήμα (ταν – νταν, ας το πούμε), ενώ είναι το κυρίαρχο, δεν είναι το μοναδικό. Σε ένα σχόλιο στη Λεξιλογία, το οποίο με έσπρωξε να γράψω το σημερινό άρθρο, μια καλή φίλη παρατήρησε ότι ο ευθυμογράφος Νίκος Ζαχαριάδης του Πρόταγκον χρησιμοποιεί συστηματικά στο τρίτο ενικό πρόσωπο τύπους που κανονικά είναι του πληθυντικού, σε -νταν, δηλαδή:

Η αναμονή τόσων χρόνων, δικαιώνονταν.
Καθώς ο νέος «Δημοσθένης» (ναι, έτσι αισθάνονταν) κάθονταν στη θέση του.

Αυτός δικαιώνονταν, αυτός αισθάνονταν, αυτός κάθονταν. Κανονικά, στη δική μου μητρική διάλεκτο, που τυχαίνει να είναι και η επικρατέστερη, οι τύποι αυτοί δεν στέκουν, εγώ θα έλεγα: αυτός αισθανόταν, αυτός δικαιωνόταν, αυτός καθόταν.

Ωστόσο, ξέρω ότι ο τύπος με -νταν στο τρίτο ενικό δεν είναι μια τυχαία απόκλιση, ότι υπάρχουν ελληνικές διάλεκτοι όπου αυτός είναι ο κανονικός τύπος. Δυστυχώς δεν έχω πρόχειρο κανένα διαλεκτολογικό σύγγραμμα, αλλά υποθέτω ότι αυτό συμβαίνει τουλάχιστον στα ηπειρώτικα, αφού το βρίσκω όχι μόνο στον Κρυστάλλη, π.χ.: Κι ο αχός του ακόμα, κι αυτός έρχονταν λυπητερός και βραχνός

αλλά και, συνεχώς, στον Κοτζιούλα. Από το ημερολόγιό του, που ελπίζω να εκδοθεί μεσοπρόθεσμα, ξεσηκώνω ένα απόσπασμα, με μεταφορά λαϊκού λόγου:

Εγώ το δοκήθηκα πως θα χάνονταν ο μακαρίτης, είπε στο τέλος κι η χήρα του, μια μικρόσωμη γυναικούλα που είχε σωθεί θαρρείς απ’ την αδιάκοπη εργασία. Είχα ιδεί τρεις μέρες πριν ένα είνορο σημαδιακό. Βρίσκομουν, λέει, σ’ ένα χωράφι μας, απάνω στη Λαζινιά, κι αυτό ξεκόβονταν κι έφευγε απ’ την κάτω μεριά, όλο έφευγε. Στο τέλος ξεκόπηκε πολύς τόπος απ’ τον πάτο και διάβηκε κάτω, αυτό ήταν. Από τότε κατάλαβα πώς θα χάνονταν ο άνθρωπός μας.

Από άλλα κείμενα του Κοτζιούλα βλέπω ότι χρησιμοποιεί τον ίδιο τύπο (π.χ. χάνονταν) και για το γ’ πληθυντικό, άρα έχει το σχήμα νταν-νταν. (Αυτός έρχονταν / αυτοί έρχονταν).

Το ίδιο σχήμα το βρίσκουμε και στην Πηνελόπη Δέλτα, όπως επισήμανε ο φίλος Εαρίων, η οποία χρησιμοποιεί συστηματικά τον τύπο «αυτός έρχουνταν» (για το -ου- περισσότερα παρακάτω).

Υπάρχει όμως και η αντίστροφη τάση, αν και είναι σπανιότερη: να χρησιμοποιείται, δηλαδή, ο τύπος του γ’ ενικού και για τον πληθυντικό, δηλαδή αυτοί ερχόταν, αυτοί καθόταν. Ένα παράδειγμα βρίσκω πρόχειρα σε διήγημα στη λαρισινή εφημερίδα Ελευθερία: Άλλες φορές, τα καλοκαίρια, οι άντρες καθόταν ως το ξημέρωμα στην πλατεία.

Αυτό θα το πούμε σχήμα ταν-ταν, αλλά δεν ξέρω αν εντοπίζεται στη θεσσαλική διάλεκτο.

Δεν έχω βρει ακόμα κάποια διάλεκτο ή έστω και κάποιον άνθρωπο που να χρησιμοποιεί συστηματικά το εντελώς αντίστροφο με την επικρατούσα τάση σχήμα, το νταν-ταν, δηλαδή, ας πούμε: αυτός κάθονταν και αυτοί καθόταν. Αναρωτιέμαι αν υπάρχει.

Οπότε, έχουμε τα τέσσερα σχήματα για τον μεσοπαθητικό παρατατικό:

Α. αυτός καθόταν και αυτοί κάθονταν (ταν-νταν)

Β. αυτός κάθονταν και αυτοί κάθονταν (νταν-νταν)

Γ. αυτός καθόταν και αυτοί καθόταν (ταν-ταν)

Δ. αυτός κάθονταν και αυτοί καθόταν (νταν-ταν).

Θα με υποχρεώσετε αν, στα σχόλιά σας, αναφέρετε ποιο σχήμα χρησιμοποιείτε εσείς, ιδίως αν χρησιμοποιείτε κάποιο άλλο εκτός από το Α.

Υπάρχει βέβαια και μία κατηγορία ρημάτων όπου η επίσημη γραμματική συνιστά τη χρήση του τύπου του γ’ πληθυντικού και για το ενικό. Πρόκειται για τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας ομάδας Β’ (κατά την κατάταξη της γραμματικής Holton-Mackridge-Φιλιππάκη), δηλαδή τα ρήματα σαν το «θεωρούμαι», που ίσως αξίζουν χωριστό άρθρο, μια και για το τρίτο πρόσωπο του παρατατικού ερίζουν τουλάχιστον πέντε τύποι, κατά σειρά φθίνουσας λογιότητας:

* εθεωρείτο

* θεωρείτο

* θεωρούταν

* θεωρούνταν

* θεωριόταν

Προφανώς, εξαρτάται και από τη λογιότητα του ρήματος, πιο εύκολα θα πεις «αρνιόταν» ή και «χρησιμοποιόταν» παρά «θεωριόταν» ή (καθόλου) «στεριόταν». Αλλά δεν θέλω να συζητήσω τώρα αυτό το θέμα, που το έχουμε άλλωστε συζητήσει στο παρελθόν και θα το συζητήσουμε, είμαι βέβαιος, ξανά στο μέλλον.

Επισημαίνω απλώς ότι η σύσταση της Γραμματικής H-M-Φ (σελ. 141), αλλά και του Μπαμπινιώτη, είναι να χρησιμοποιείται ο τύπος του γ’ πληθυντικού και στο ενικό: αυτός θεωρούνταν. Για κάποιο λόγο που δεν τον ξέρω, δεν αναφέρουν καν το «αυτός θεωρούταν».

Και κλείνω με το «έρχουνταν» της Πηνελόπης Δέλτα, αντί για «έρχονταν». Αυτό το «ου» ήταν πολύ συχνότερο πριν απο 100 χρόνια, και για τον ενεστώτα: έρχουμαι, χαίρουνται, έρχουνταν. Αν κοιτάξετε κείμενα των αρχών του 20ού αιώνα θα το βρείτε να είναι ο επικρατέστερος τύπος, όχι μόνο σε δημοτικά τραγούδια ή στον Καζαντζάκη, αλλά και σε όλους τους δημοτικιστές μέχρι και τους νεότερους (π.χ. Καραγάτσης), όπως επίσης και στον λαϊκό λόγο που διασώζεται π.χ. στους διαλόγους του Παπαδιαμάντη ή στα θεατρικά ή στην επιστολογραφία.

Αυτό το «έρχουμαι» σήμερα πρέπει να ακούγεται χωριάτικο γι’ αυτό και υποθέτω ότι ελάχιστα χρησιμοποιείται σε ζωντανό σημερινό λόγο -όμως μπορεί να πέφτω έξω και περιμένω να με διορθώσετε.

Και ενώ σήμερα το ου ακούγεται πολύ περισσότερο απ’ ό,τι παλιότερα στο πρώτο πληθυντικό του ενεστώτα (δηλ. ο τύπος «εμείς έχουμε» παλιότερα ήταν μοιρασμένος με το «εμείς έχομε», ενώ σήμερα οι «χουμιστές» είναι πολύ περισσότεροι αν και υπάρχουν ακόμα «χομιστές» όπως και εδώ στο ιστολόγιο), στην παθητική φωνή έχει υποχωρήσει σαφέστατα. Περίεργο πράγμα η γλώσσα, δεν μπαίνει σε καλούπια, τα φτιάχνει.

 

 

 

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ντοπιολαλιές, Σφυγμομετρήσεις | Με ετικέτα: , , , | 151 Σχόλια »

Πόσες φορές φώναξε το κοκοράκι;

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2013

Στην προχτεσινή συζήτηση για την πρόταση δυσπιστίας στη Βουλή, ένας βουλευτής της συμπολίτευσης, δεν θυμάμαι ποιος, κατηγόρησε την αντιπολίτευση ότι «πριν αλέκτωρ λαλήσει» άλλαξε τις απόψεις της και προσγειώθηκε στην πραγματικότητα. Επειδή εδώ λεξιλογούμε, δεν θα κρίνουμε την ουσία της τοποθέτησής του, αλλά θα σχολιάσουμε τη φράση αυτή, η οποία χρησιμοποιείται πολύ συχνά, αλλά σύμφωνα με ορισμένα συγγράμματα αναφοράς θεωρείται λανθασμένη.

Τη φράση αυτή τη χρησιμοποιούμε ειρωνικά στη δημοσιογραφική ή την πολιτική γλώσσα όταν πομπώδεις εξαγγελίες διαψευσθούν ή επίσημες υποσχέσεις αθετηθούν, και μάλιστα πολύ γρήγορα -«πριν στεγνώσει το μελάνι» με το οποίο γράφτηκαν, όπως λέει ένα παρεμφερές κλισέ. Καμιά φορά μάλιστα, οι δυο φράσεις συνδυάζονται, όπως σε πρόσφατο άρθρο του αριστερού ιστότοπου iskra: O πρόεδρος της επιχείρησης Α.Ζερβός,  πριν ‘’αλέκτωρ λαλήσει τρείς’’ και πριν στεγνώσει το μελάνι των νέων αυξήσεων στα τιμολόγια της ΔΕΗ , ανήγγειλε νέες αυξήσεις στα ηλεκτρικά τιμολόγια.  Η φράση, όπως είναι εύλογο, ακούγεται πολύ συχνά στη Βουλή -για παράδειγμα, πριν από δυο μήνες, ο υπουργός Παιδείας κ. Αρβανιτόπουλος είχε κατηγορήσει τους συνδικαλιστές εκπαιδευτικούς ότι «πριν αλέκτωρ λαλήσει τρις» ανακάλυψαν χιλιάδες κενές θέσεις στα σχολεία. Και πάλι από συζήτηση στη Βουλή, που έγινε σε μιαν άλλη εποχή, τότε που ακόμα γίνονταν προσλήψεις και μονιμοποιήσεις, έχω σημειώσει την εξής φράση: Υποσχεθήκατε τη μετατροπή των συμβάσεων όλων των συμβασιούχων του αορίστου χρόνου και πριν «αλέκτωρ λαλήσει τρις», ο Υπουργός Εσωτερικών και Δημόσιας Διοίκησης μιλά για μοριοδότηση.

Ποιος όμως κόκορας (αλέκτωρ) και γιατί βάλθηκε να φωνάζει; Μάλλον θα το ξέρετε, αλλά ας το αφηγηθούμε. Η σημερινή φράση είναι μετεξέλιξη μιας φράσης ή μάλλον μιας ομάδας φράσεων του Ευαγγελίου, που όλες προέρχονται από το πασίγνωστο επεισόδιο του Μυστικού Δείπνου, όπου ο Πέτρος διαβεβαίωνε τον Ιησού ότι είναι έτοιμος και τη ζωή του να θυσιάσει, και ο Ιησούς του απάντησε: «Αλήθεια, αλήθεια σου λέγω, ο πετεινός δεν θα έχει λαλήσει ακόμα, και συ θα μ’ έχεις απαρνηθεί τρεις φορές» (επίτηδες το δίνω σε διασκευή, της Πηνελόπης Δέλτα, πιο κάτω θα δώσω και την αυθεντική ρήση). Και πράγματι, η προφητεία επαληθεύτηκε πολύ γρήγορα: τη νύχτα μετά τη σύλληψη του Ιησού, τρεις φορές ρώτησαν τον Πέτρο, «Ήσουν κι εσύ με τον Ιησού τον Ναζωραίο;» -κι εκείνος τρεις φορές αρνήθηκε ότι γνωρίζει τον Ιησού, και μόλις είπε το τρίτο «Όχι» άκουσε τον πετεινό να χαιρετίζει με το λάλημά του το ξημέρωμα που ερχόταν.

Η φράση του Ιησού παραδίδεται και στα τέσσερα ευαγγέλια, αλλά όχι ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Παραθέτω:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευαγγέλιο, Λαθολογία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 68 Σχόλια »

Μια ελληνογαλλική καραβίδα και άλλα μετεκλογικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2012

Τα σχεδόν καθιερωμένα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας αναμενόμενο είναι να χαρακτηριστούν «μετεκλογικά», αλλά ο υπόλοιπος τίτλος χρειάζεται διευκρίνιση. Στη διάλεκτο του ιστολογίου μας, καραβίδα είναι μια μικρή πρόταση, ιδίως σε λεξικό ή έργο αναφοράς, που οι περισσότερες πληροφορίες της (ιδανικά όλες) είναι λανθασμένες. Αν έχετε περιέργεια να δείτε πώς βγήκε η ονομασία αυτή, διαβάστε το σχετικό άρθρο, αν πάλι θέλετε να δείτε ποια ήταν η καραβίδα και γιατί ονομάστηκε ελληνογαλλική, μείνετε εδώ.

Η καραβίδα αλιεύθηκε στη γαλλική Λιμπερασιόν, στο φύλλο της Τρίτης 8 Μαΐου, σε ένα άρθρο της ελληνίδας ανταποκρίτριας για τις εκλογές στην Ελλάδα -εξού και ελληνογαλλική. Μιλώντας για το σκυθρωπό ύφος που είχε ο Αντώνης Σαμαράς όταν διαπίστωσε ότι αδυνατεί να σχηματίσει κυβέρνηση, η ανταποκρίτρια έκανε πρώτα ένα τεράστιο άλμα και προσγειώθηκε πάνω στην καραβίδα. Γράφει: Sa sortie de scène sans gloire n’est pas sans évoquer la fin tragique de sa célèbre grand-mère : la poétesse nationaliste Penelope Delta, qui s’est suicidée le jour de l’entrée des Allemands dans Athènes en 1940. Μεταφράζω πρόχειρα: Η άδοξη αποχώρησή του από το προσκήνιο θυμίζει κάπως το τραγικό τέλος της διάσημης γιαγιάς του, της εθνικίστριας ποιήτριας Πηνελόπης Δέλτα, που αυτοκτόνησε τη μέρα που μπήκαν στην Αθήνα οι Γερμανοί, το 1940.

Το άλμα της ανταποκρίτριας, που παίρνει άνετα χρυσό μετάλλιο σε Ολυμπιάδα, είναι ότι παραλλήλισε την αποτυχία (ή την πύρρειο νίκη) σε εκλογές με μια αυτοκτονία ύστερα από ήττα σε πόλεμο. Όσο για την καραβίδα, συνίσταται στην πρόταση: της διάσημης γιαγιάς του, της εθνικίστριας ποιήτριας Πηνελόπης Δέλτα, που αυτοκτόνησε τη μέρα που μπήκαν στην Αθήνα οι Γερμανοί, το 1940. Και μετράμε λάθη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Εκλογές, Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 111 Σχόλια »