Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Πόντος’

Το λεξικό των Ρωμέικων, του Βαχίτ Τουρσούν

Posted by sarant στο 11 Οκτωβρίου, 2019

Ρωμέικα (ή Ρωμαίικα αν προτιμάτε) λέμε βεβαίως τα ελληνικά, σε κάπως λαϊκό ύφος -αν και όλο θα λιγοστεύουν όσοι αναφέρονται στη γλώσσα μας με αυτή τη λέξη: μπορεί να υπάρχει η Ρωμιοσύνη του Ρίτσου, αλλά έχουν περάσει 100+ χρόνια από τότε που έκλεισε ο Ρωμηός του Σουρή.

Αλλά πλατειάζω. Το λεξικό του τίτλου δεν αφορά τη γλώσσα στην οποία γράφεται το ιστολόγιο, αλλά μιαν άλλη γλωσσική ποικιλία (γλώσσα; διάλεκτο; μην κολλήσουμε εκεί), που μιλιέται στην Τουρκία, στον Πόντο, και που λέγεται Romeika. Στο ιστολόγιο έχουμε αναφερθεί ξανά σε αυτή τη γλωσσική ποικιλία, πριν από αρκετά χρόνια, όταν είχε ανακοινωθεί, με κάπως κωμικές τυμπανοκρουσίες, από τον Τύπο η ύπαρξη μιας διαλέκτου που είναι πολύ κοντά στα αρχαία ελληνικά. Τότε την ποικιλία αυτή την είχαμε πει και «οφίτικα» διότι μιλιούνται στην περιοχή του ποταμού Όφη, στον Πόντο.

Το λεξικό το βλέπετε εδώ στην εικόνα, ο τίτλος του είναι Romeika-Türkçe Sözlük, δηλαδή Ρωμεϊκο-τουρκικό λεξικό, και συγγραφέας του ο Βαχίτ Τουρσούν, που είναι ο ίδιος φυσικός ομιλητής των Ρωμέικων.

Μέσω του κοινού μας φίλου Βλάση Αγτζίδη, είχα αλληλογραφία με τον Βαχίτ Τουρσούν, που με ενημέρωνε για την πρόοδο του έργου του. Το υλικό που θα δείτε σήμερα μου το είχε στείλει στις αρχές του καλοκαιριού. Διστασα να το δημοσιεύσω τότε επειδή το καλοκαίρι λιγοστεύει η αναγνωσιμότητα του ιστολογίου.

Θα (ανα)δημοσιεύσω σήμερα την εισαγωγή του καθηγητή Πίτερ Μάκριτζ στο λεξικό που νομιζω πως δινει αρκετές πληροφορίες για τα Ρωμέικα/οφίτικα. (Στην Πύλη της ελληνικής γλώσσας υπάρχει κι άλλο ένα κείμενο του Π. Μάκριτζ για το ίδιο θέμα).

Επίσης, για να πάρετε μιαν ιδέα και από το λεξικό και απο το λεξιλόγιο των Ρωμέικων, παρακάλεσα τον Βαχίτ Τουρσούν και μου έστειλε σε pdf ένα δείγμα, σχεδόν 20 σελίδες, από το γράμμα Α του λεξικού του, που το έχω ανεβάσει εδώ και μπορείτε να το συμβουλευτείτε.

Και μια εικόνα από ένα τυχαίο δισέλιδο του λεξικού:

H εισαγωγή του καθηγητή Peter Mackridge στο λεξικό των Ρωμέικων:

Η επιβίωση της ελληνικής γλώσσας στην περιοχή της Τραπεζούντας (Πόντος) στην Τουρκία είναι αξιοθαύμαστη. Οι περισσότεροι από τους ομιλητές της ντόπιας ελληνικής διαλέκτου ήταν Χριστιανοί, αλλά η γλώσσα μιλιόταν επίσης σαν μητρική από μερικές μουσουλμανικές κοινότητες. Παρ’όλα αυτά, το 1923, μετά την ήττα των ελληνικών δυνάμεων από τον τουρκικό στρατό στην Ανατολία, η συνθήκη της Λωζάνης προέβλεψε την υποχρεωτική ανταλλαγή των μουσουλμανικών και ορθόδοξων χριστιανικών μειονοτήτων μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα εκατοντάδες χιλιάδες χριστιανοί ομιλητές της ελληνικής διαλέκτου στον Πόντο να μεταφερθούν στην Ελλάδα. Οι απόγονοι αυτών των ανταλλαγέντων Χριστιανών είναι τώρα όλοι γηγενείς ομιλητές της καθομιλούμενης νεοελληνικής γλώσσας και οι γνώσεις τους για την ποντιακή ελληνική διάλεκτο είναι περιορισμένες ή και ανύπαρκτες. Οι μουσουλμάνοι ομιλητές της ελληνικής διαλέκτου, ωστόσο, οι περισσότεροι εκ των οποίων έζησαν σε απομονωμένα χωριά στις περιοχές των Τσαΐκαρα (Όφι), Σουρμένων και Τόνγιας, παρέμειναν στα εδάφη τους και οι κοινότητές τους συνεχίζουν να μιλούν ελληνικά μέχρι σήμερα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Γενικά γλωσσικά, Λεξικογραφικά, Ντοπιολαλιές, Πόντιοι, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 257 Σχόλια »

Ποντιακά

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2018

Tο σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στο ένθετο Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής στην ταχτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία».

Για ένα τέτοιο θέμα θα μπορούσα φυσικά να γράψω πολύ περισσότερα από τις το πολύ 800 λέξεις που είναι το όριο για την εφημερίδα. Ωστόσο, τώρα που ξαναβλέπω το κείμενό μου διστάζω να κάνω προσθήκες εδώ κι εκεί διότι θα χάσει την ισορροπία του. Οπότε, θα τις κάνετε εσείς στα σχόλια.

Μόνο να πω ότι για την ποντιακή διάλεκτο θα χρειαζόταν άρθρο -που δεν ξέρω αν είμαι εγώ ο αρμοδιότερος να το γράψω. Ασφαλώς θα βάλουμε κάτι ακόμα στο μέλλον. Και να εκφράσω τη διαφωνία μου (δεν χώρεσε η σχετική αναφορά στο άρθρο) στην υποκριτική ή άστοχη αντίθεση στον χρησιμότατο όρο «Ρωσοπόντιοι» για τους Πόντιους που ήρθαν από την πρώην ΕΣΣΔ από το 1990 και μετά.

Δυο γεγονότα που συνέπεσαν μέσα στον μήνα που μας πέρασε ήταν η πρωτοφανής επίθεση του ακροδεξιού εσμού στον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη στις εκδηλώσεις μνήμης της ποντιακής γενοκτονίας και, δυο μέρες αργότερα, ο θάνατος του κοσμαγάπητου κωμικού Χάρρυ Κλυνν –κι έτσι σήμερα θα λεξιλογήσουμε για τους Πόντιους και τα ποντιακά.

Οι Πόντιοι κατάγονται από τον Πόντο, όπως ονομάζεται η νότια ακτή του Εύξεινου Πόντου, που λέγεται αλλιώς και Μαύρη Θάλασσα. Στην αρχή βρίσκεται το ουσιαστικό πόντος, πανάρχαια ομηρική λέξη που σημαίνει και σήμαινε τη θάλασσα, αν και δεν είναι πολύ εύκολο να δούμε στα αρχαία κείμενα πώς ακριβώς διακρίνεται ο πόντος από την άλλη αρχαία λέξη για την ανοιχτή θάλασσα, το πέλαγος. Φαίνεται πως η αρχική σημασία ήταν το θαλάσσιο πέρασμα (πρβλ. Ελλήσποντος), όμως για έναν ναυτικό λαό όπως ήταν οι Έλληνες ακόμα και οι ανοιχτές θάλασσες είναι περάσματα από τη μια στεριά  στην άλλη.

Στα αρχαία κείμενα βρίσκουμε πολλές σύνθετες λέξεις με τον πόντο, όπως ποντοβαφής, ποντομέδων, ποντοπλάνητος, ποντοκράτωρ, από τις οποίες έχει επιβιώσει στη νέα ελληνική ο ποντοπόρος, όπως λέμε τα πλοία που διαπλέουν την ανοιχτή θάλασσα και κάνουν υπερπόντια ταξίδια. Ας αναφέρουμε και το ρήμα ποντίζω, βυθίζω κάτι στη θάλασσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μικρά Ασία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 186 Σχόλια »

Η γενοκτονία της αντίθετης άποψης

Posted by sarant στο 6 Νοεμβρίου, 2015

Τη Δευτέρα που μας πέρασε, στο τέλος μιας τρίωρης ενδιαφέρουσας συνέντευξής του στον Ενικό, στην οποία προσπάθησε να εκθέσει την πολιτική που θα ακολουθήσει το υπουργείο του και να δώσει απαντήσεις στα φλέγοντα προβλήματα της παιδείας μας που έχει καίρια πληγεί από τη μνημονιακή λαίλαπα, ο Υπουργός Παιδείας κ. Νίκος Φίλης δέχτηκε μια ερώτηση για το αν επιμένει στην άποψή του σχετικά με τη γενοκτονία των Ποντίων.

Θυμίζω ότι ο Νίκος Φίλης, πέρυσι τον Αύγουστο, τότε που συζητιόταν το λεγόμενο αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, είχε γράψει στην Αυγή ένα εξαιρετικά εύστοχο (κατά τη γνώμη μου, πάντοτε) άρθρο σχετικά με τις προσπάθειες βουλευτών της ΝΔ (προσπάθειες που τελικά τελεσφόρησαν) να ποινικοποιηθεί στο τότε υπό ψήφιση νομοσχέδιο η άρνηση της γενοκτονίας των Χριστιανών της Μικρασίας, άρθρο στο οποίο κατάγγελλε την πολιτικάντικη προσπάθεια καπηλείας της σφαγής των Ποντίων και εξέφραζε την άποψη ότι επιστημονικά δεν στοιχειοθετείται γενοκτονία αλλά εθνοκάθαρση, χωρίς φυσικά να αρνείται τον πολύ πόνο και το πολύ αίμα, τα θύματα και τον ξεριζωμό.

Η άποψη αυτή του Φίλη, την οποία άλλωστε δεν εξέφραζε για πρώτη φορά, δεν ήταν καινοφανής -οι περισσότεροι ιστορικοί το ίδιο πιστεύουν, καθώς και πολιτικοί από την Αριστερά και όχι μόνο. Με την ανάληψη του υπουργείου Παιδείας, το παλιό εκείνο άρθρο ήρθε στην επιφάνεια ξανά και ο Νίκος Φίλης δέχτηκε κριτική από ακροδεξιούς ως αρνητής της γενοκτονίας των Ποντίων ενώ από (οΘντκ) αριστερούς δεχόταν κριτική για τον σωματότυπό του.

Για να μη μακρηγορώ, στο τέλος της συνέντευξης εκείνης γίνεται η ερώτηση προς τον Φίλη, και εκείνος απαντάει σαφέστατα και καθαρότατα, δηλώνοντας ρητά ότι η προσωπική του άποψη δεν εκφράζει την κρατική πολιτική και δεχόμενος ότι υπάρχουν αντίθετες απόψεις:

Δυστυχώς, τα εκατόν πενήντα λεπτά της υπόλοιπης συνέντευξης επισκιάστηκαν από τη δίλεπτη αυτή απάντηση και από την άλλη μέρα έχει ξεσπάσει θόρυβος μεγάλος για την «δήλωση Φίλη».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δικαιώματα, Επικαιρότητα, Ελευθερία του λόγου | Με ετικέτα: , , , , | 272 Σχόλια »

Η ημέρα μνήμης που πρέπει να αλλάξει

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2011

Η σημερινή μέρα, 19 Μαΐου, σύμφωνα με  απόφαση της Βουλής, είναι ημέρα μνήμης για τη γενοκτονία του Πόντου. Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για μια εντελώς άστοχη απόφαση, που πρέπει να αλλάξει, τουλάχιστον κατά το ένα σκέλος της. Ως προς το αν οι σφαγές των Ελλήνων του Πόντου συνιστούν ή όχι γενοκτονία, είχε γίνει μια συζήτηση πέρυσι τέτοια μέρα στο ιστολόγιό μας. Σύμφωνα με τον ορισμό που έχει υιοθετηθεί, που πάντως είναι αρκετά ευρύς, μπορούμε πράγματι να μιλήσουμε για γενοκτονία -εδώ θεωρείται γενοκτονία η Σρεμπρένιτσα- αν και κατά την ταπεινή μου γνώμη, σαφέστατα επρόκειτο για εθνοκάθαρση.

Έστω όμως, για χάρη της συζήτησης, ότι συνέβη γενοκτονία. Το θέμα είναι αν πρέπει να υπάρχει μέρα μνήμης της γενοκτονίας αυτής, και ποια πρέπει να είναι. Και εδώ, ακόμα κι αν συμφωνούμε ότι συνέβη γενοκτονία και ότι πρέπει να έχει τη μέρα της, κατηγορηματικά θεωρώ εγκληματικά άστοχη την επιλογή της μέρας της 19ης Μαΐου και πιστεύω ότι πρέπει να αλλάξει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μικρασιατική καταστροφή, Πρόσφατη ιστορία, Πόντιοι | Με ετικέτα: , , , , | 191 Σχόλια »

Για τα «αρχαία ελληνικά» του Πόντου

Posted by sarant στο 21 Ιανουαρίου, 2011

Στις αρχές του χρόνου δημοσιεύτηκαν σε όλες τις εφημερίδες άρθρα για την «ανακάλυψη» μιας απομονωμένης κοινότητας στον Πόντο, όπου οι κάτοικοι μιλούν μια διάλεκτο, τα ρωμέικα, που είναι «πιο κοντά στα αρχαία ελληνικά παρά στα νέα». Η είδηση προερχόταν απο δημοσίευμα της βρετανικής Ιντιπέντεντ, που βασιζόταν στις ανακοινώσεις μιας ελληνίδας γλωσσολόγου, της Δρος Ιωάννας Σιταρίδου, που είναι λέκτορας στο Κέμπριτζ. Σε μερικά ελληνικά ιστολόγια, η είδηση μεταφέρθηκε με αρκετές φανφάρες, μια και θεωρήθηκε… απόδειξη του ότι τα αρχαία ελληνικά είναι ζωντανή γλώσσα. Αλλά οι φαιδρότητες είχαν αρχίσει από το βρετανικό δημοσίευμα, το οποίο περιείχε διάφορες χαριτωμενιές για Χρυσόμαλλο δέρας, Αμαζόνες και (στο εισαγωγικό άρθρο) για θεματικά πάρκα με τους ντόπιους να φοράνε χιτώνες.

Το θέμα, βέβαια, είναι ότι η Ιντιπέντεντ και η κυρία Σιταρίδου κομίζουν γλαύκα εις Αθήνας. Θέλω να πω ότι την ύπαρξη ελληνοφώνων στον Πόντο την ξέραμε εδώ και πολλά χρόνια -και μάλιστα το σχετικό βιβλίο του Ομέρ Ασάν Pontos Kulturu έχει μεταφραστεί και στα ελληνικά. Ένα άλλο θέμα είναι ότι, πέρα από τις υπερβολές των δημοσιογράφων, που είναι ίσως σχεδόν αναπόφευκτες όταν έχουν να μεταδώσουν μια «αβανταδόρικη» επιστημονική είδηση, κι έτσι π.χ. βάζουν τίτλο «εκεί όπου επιζεί η αρχαία ελληνική γλώσσα» (Jason and the argot: land where Greek’s ancient language survives), οι δηλώσεις της κ. Σιταρίδου, τουλάχιστον όπως μεταφέρονταν από τα δημοσιεύματα, φαίνονταν κάπως υπερβολικές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Εφημεριδογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 103 Σχόλια »

Το σπίτι του Κεμάλ και οι συμπτώσεις της 19ης Μαΐου

Posted by sarant στο 20 Μαΐου, 2010

Γράφω με μικρή καθυστέρηση, αλλά να με συμπαθάτε, είχα πολλές δουλειές χτες και σήμερα. Χτες πάντως, όπως θα μάθατε, στις πανελλαδικές εξετάσεις, στη θεωρητική κατεύθυνση, στο μάθημα της Λογοτεχνίας, μπήκε θέμα το διήγημα του Γιώργου Ιωάννου «Το σπίτι του Κεμάλ», πράγμα που προκάλεσε μεγάλο θόρυβο. Όχι επειδή το θέμα ήταν υπερβολικά δύσκολο ή υπερβολικά εύκολο, αλλά επειδή κρίθηκε… αντεθνικό, είτε το θέμα καθαυτό είτε η σύμπτωση με τη μέρα της 19ης Μαΐου. Τι έγινε τη 19η Μαΐου, θα ρωτήσετε. Είναι η μέρα που τιμάται η γενοκτονία των Ποντίων. Οπότε, θεωρήθηκε πρόκληση ή στην καλύτερη περίπτωση αστοχία του υπουργείου να μπει το θέμα αυτό τη μέρα εκείνη.

Φυσικά, το ίδιο το διήγημα δεν μπορεί να κατηγορηθεί για φιλοτουρκικό, αντίθετα ο Ιωάννου μόνο παρεμπιπτόντως ασχολείται με τον Κεμάλ, και όχι ευνοϊκά: ∆έ μᾶς ἔφτανε πού είχαμε δίπλα μας τοῦ Κεμάλ τό σπίτι, σά μιά διαρκῆ ὑπενθύμιση τῆς καταστροφῆς, θά εἴχαμε τώρα καί τούς τούρκους νά μπερδουκλώνονται πάλι στά πόδια μας; Να θυμίσω πως ο Ιωάννου καταγόταν από προσφυγική οικογένεια (αν και από την Ανατολική Θράκη) και καθόλου δεν ήταν «εθνομηδενιστής», για να χρησιμοποιήσω τον αισχρό καραμπελιάδικο όρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εθνικισμός, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 330 Σχόλια »