Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Πύλος’

Κείμενα του Εικοσιένα (17) – Με το ίρτζι τους και ζωήν τους (παράδοση του Νιόκαστρου)

Posted by sarant στο 24 Αυγούστου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο έβδομο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Θα δούμε σήμερα ένα περιστατικό από τον πρώτο χρόνο της επανάστασης, την πολιορκία και την παράδοση, με συνθήκη, του Νιόκαστρου, δηλαδή της σημερινής Πύλου. Με το ξέσπασμα της επανάστασης, οι Τούρκοι της περιοχής κλείστηκαν στα κάστρα, Νιόκαστρο, Κορώνη και Μεθώνη. Ο αποκλεισμός του Νιόκαστρου ήταν πλήρης, από θάλασσα χάρη στους Σπετσιώτες και από ξηρά, κι έτσι οι πολιορκημένοι αναγκάστηκαν, τον Αύγουστο, να συνθηκολογήσουν.

Θα δημοσιεύσω σήμερα δυο έγγραφα σχετικά με αυτή τη συνθηκολόγηση, και την παράδοση του φρουρίου: αφενός, την αναφορά των ηγετών της πολιορκίας προς την Διοίκηση, και αφετέρου τη βεβαίωση των πλοιάρχων που ανέλαβαν να μεταφέρουν τους πολιορκημένους στην Τύνιδα.

Τα κείμενα αυτά βρίσκω πως έχουν και πραγματολογικό αλλά και λεξιλογικό ενδιαφέρον. Θυμίζω άλλωστε ότι στην επανάσταση τα περισσότερα κάστρα κυριεύτηκαν με συνθήκη και όχι «με το σπαθί».

Βέβαια, οι συνθήκες δεν τηρούνται πάντοτε. Και στο Νιόκαστρο, ενώ στις 7 Αυγούστου υπογράφτηκαν τα έγγραφα που θα δούμε, την επόμενη μέρα οι πολιορκημένοι επιχείρησαν έξοδο, με αποτέλεσμα πολλά θύματα και από τις δυο πλευρές, και ανάμεσά τους τον Κωνσταντίνο Πιερράκο Μαυρομιχάλη, οπότε ακολούθησε γενική σφαγή.

Κι έτσι, εικάζω ότι η μεταφορά των 734 πολιορκημένων στο Τούνεζι δεν θα έγινε -και δεν θα τηρήθηκαν οι λεπτομερείς προβλέψεις, ακόμα και για τη διατροφή τους κατά το ταξίδι.

Χωρίζω σε παραγράφους για να είναι πιο ευανάγνωστο. Εκσυγχρονίζω, καλώς ή κακώς, την ορθογραφία (δεφτέρι αντί δευτέρι, μπόμπες αντί μπόμπαις) και το τέλος βάζω και μερικά λεξιλογικά.

ΠΑΡΑΔΟΣΙΣ ΝΕΟΚΑΣΤΡΟΥ

Φανερώνομεν οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι αρχιστράτηγοι, οι καπεταναίοι ξηράς και θα­λάσσης, ότι από τας 25 Μαρτίου του παρόντος χρόνου, κατά την υψηλήν προσταγήν, ήλθομεν με τα στρατεύματά μας της ξηράς, καθώς και διά θαλάσσης με τα καράβια μας, και επολιορκήσαμεν τό κάστρον, λεγόμενον Νεόκαστρον, και αφού διάφορες φορές επολεμήσαμεν με τους εις το κάστρον πολιορκουμένους Τούρκους με κανόνια, μπόμπες και με ντουφέκια, τους εκαταστήσαμεν μουασερέ* σφικτά και τους εβαστήξαμεν έως την σήμερον, Αυγούστου 5, αποκλεισμένους ξηράς και θαλάσσης, χωρίς να ημπορέσουν ούτε να εμβούν ούτε να έβγουν.

Ετού­τον τον τρόπον τους εφέραμεν εις τέτοιον περεσέ*, όπου έφαγαν τ’ άλογά τους και κάθε άλλο είδος ζώων όπου ευρέθη μέσα, και με αυτόν τον τρόπον μάς επληροφόρησαν όχι μόνον οι καθη­μερινοί εξερχόμενοι Τούρκοι από το κάστρον, και επαραδίδοντο εκ της πείνης σχεδόν αποθαμένοι εις χείρας μας, αλλά και από τους εδικούς μας, ευρισκομένους μέσα, όλα αυτά επληροφορήθημεν.

Εκ τούτης της ανάγκης λοιπόν και κατά το ανθρώπινον χρέος σήμερις εσυμφωνήσαμεν με κατά μέρος αμοιβαία γράμματα, και μας επαράδωσαν το κάστρον και ημείς από το άλλο μέρος φιλανθρώπως τούς εσυμφωνήσαμεν ελεύθερον απέρασμα ξηράς και θαλάσσης με όλα τους τα πράγματα, εκτός των αρμάτων, να τούς υπάγωμεν όθεν ο καθείς ηθέλησεν. Διό εις ένδειξιν τούς δίδομεν το παρόν μας υπογεγραμμένον.

1821 Αυγούστου 7, Νεόκαστρον.

Μεθώνης Γρηγόριος,
Πρωτοπαπατσώρης,
Αναστάσιος Κατσαρός,
Αθανάσιος Γρηγοριάδης,
Νικόλαος Πονηρόπουλος,
Γιαννάκης Μέλιος,
Α. P. X. Γ. A. Ρ. Κ.
Καπετανάκης,
Νικόλας Μπόταση,
Αναστάσης Ανδρούτσου,
Αθανασούλης,
Γαλάνης Παναγιώτης,
Γ. Οικονομόπουλος,
Κωνσταντίνος Διαμαντής,
Τσάννες. Αναστάσης Περωτής,
Γιωργάκης Παναγιώταρος.

 

Και το έγγραφο των πλοιάρχων:

Την σήμερον φανερώνομεν ημείς οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι τρεις καπιταναίοι, οι δύο Πετσώτες, ονομαζόμενοι ο καπετάν Νικόλας Μπότασης και καπετάν Αναστάσης Κολανρούτσος, και καπετάν Γεώργιος Δενδρολίβανος, Ζακύνθιος, με πανδιέρα ελληνική, εις τα οποία τρία καράβια εμπαρκάρονται οι Νεοκαστρίται Τούρκοι, κατά το δεφτέρι οπού βαστούν και τα δύο μέρη, καπεταναίοι και οι Τούρκοι, άνδρες και γυναίκες, οπού γίνονται ψυχές επτακόσιες τριάντα τέσσαρες μεγάλοι και μικροί, Ν. 734. Αυτοί οι άνθρωποι εμπαρκάρονται εις τα άνωθεν καράβια με όλον τους το πραγμα, ό,τι και αν περιποτάζουν*, κατά το δεφτέρι, και να έχουμε χρέος να τούς πηγαίνουμε εις την Αραπιά, εις Τούνεζι, εις το πόρτον Ακαλμπέντι με το ίρτζι* τους και ζωήν τους και βιος τους, και χωρίς ναύλον· και διά το φαΐ τους, παξιμάδι από οκά μίαν την κάθε ψυχήν, κρέας, λάδι και όλα ό,τι κάνουν χρείαν να ήμεθα εις χρέος να τους μαντινίρουμεν*, έως οπού να τούς εβγάλομεν εις την στερεά ως άνωθεν· και διά σιγουριτά* έγινε το παρόν και υπεγράφη από τους καπιταναίους.

 

1821 Αυγούστου 7, Νεόκαστρον.

Μεθώνης Γρηγόριος,
Πρωτοπαπατσώρης,
Αναστάσιος Κατσαρός,
Αθανάσιος Γρηγοριάδης,
Νικόλαος Πονηρόπουλος,
Καπετανάκης,
Γιαννάκης Μέλιος,
Καπεταν Γεωργάκης Τράκος,
ΑP. X. Γ. A. Ρ. Κ.
Νικόλας Μπόταση,
Αναστάσης Ανδρούτσος,
Κωνσταντίνος Διαμαντής,
Γαλάνης Παναγιώτης,
Γεώργιος Οικονομόπουλος,
Τσάννες. Αναστάσης Περωτής,
Γεωργάκης Παναγιώταρος.

Λεξιλογικά

* μουασερέ και μουχασερέ είναι η πολιορκία, από τουρκ. muhasara.

* εις τέτοιον περεσέ: από τα συμφραζόμενα προκύπτει ότι σημαίνει «σε τέτοια κατάσταση, σε τέτοια δεινή θέση», αλλά δεν έχω βρει σε ποια τουρκική λέξη αντιστοιχεί. Ελπίζω στη συλλογική σας σοφία.

* ό,τι και αν περιποτάζουν: υποθέτω πως σημαίνει «έχω μαζί μου, στην ιδιοκτησία μου», μια και θυμάμαι το «αποτάζω» που σημαίνει «αποκτώ».

* το ίρτζι τους: την τιμή τους. Για τη βαριά αυτή λέξη έχω γράψει στις Λέξεις που χάνονται, ενώ την έχουμε συναντήσει και στο άρθρο με τις λέξεις από τον Κασομούλη.

* να τους μαντινίρουμε: να τους συντηρήσουμε, από τα ιταλικά ή ενετικά.

* διά σιγουριτά: για ασφάλεια, επίσης από ιταλικά. Η λέξη συχνή σε κείμενα της εποχής.

Και κλείνω με δυο πραγματολογικά.

Αφενός, ο Ζακύνθιος καπετάνιος σημειώνει ότι έχει «πανδιέραν ελληνικήν», διότι τον καιρό εκείνο υπήρχε η Ιόνιος Πολιτεία, που ήταν βρετανικό προτεκτοράτο και είχε δική της σημαία.

Αφετέρου, τους Οθωμανούς επρόκειτο να τους μεταφέρουν στο «πόρτον Ακαλμπέντι». Ποιο λιμάνι είναι αυτό, δεν το ξέρω. Το αφήνω σαν συλλογική άσκηση.

 

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κείμενα | Με ετικέτα: , , , , , | 90 Σχόλια »

Σμαραγδένιος ανηφορίζων

Posted by sarant στο 19 Αυγούστου, 2013

Το σμαράγδι είναι πολύτιμος λίθος με βαθυπράσινο χρώμα. Στα ελληνικά η λέξη υπάρχει από την ελληνιστική εποχή (σμαράγδιον) και, παρά τις διάφορες θεωρίες των Βυζαντινών λογίων, που ήθελαν να ετυμολογείται από άλλες ελληνικές λέξεις (π.χ. από το σμαραγή = πάταγος), φαίνεται ότι προέρχεται από το σανσκρ. marakatam, άλλωστε υπάρχει και ο τύπος «μάραγδος». Η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά (smaragdus), και από εκεί στις λατινογενείς γλώσσες, όπου άλλαξε όχι λίγο -ας πούμε στα γαλλικά είναι émeraude, στα αγγλικά emerald. αν και στα γερμανικά έχει μείνει Smaragd. Στα ισπανικά είναι esmeralda, γένους θηλυκού, και από εκεί το όνομα Εσμεράλδα, ενώ και στα ελληνικά έχουμε όνομα γυναικείο Σμαράγδα ή Σμαραγδή, απ’ όπου πρέπει να είναι και το χαϊδευτικό Σμαρώ.

Το επώνυμο Σμαραγδής ανήκει στην όχι πολύ πολυμελή ομάδα επωνύμων που έχουν σχηματιστεί από ονόματα γυναικών, που λέγονται μητρωνυμικά, όπως είναι ο Γαρουφαλιάς, ο Ελένης, ο Αφέντρας, αλλά και ο Θανάσαινας ή ο Γιαννάκαινας (αρχικά, γιος της Θανάσαινας, της γυναίκας του Θανάση, κτλ.) Έτσι και ο Σμαραγδής προήλθε από κάποιον γιο κάποιας Σμαραγδής. Κι έτσι φτάσαμε στο κυρίως θέμα της ανάρτησης, διότι σήμερα δεν θα λεξιλογήσουμε για το σμαράγδι, παρόλο που και οι πολύτιμοι λίθοι έχουν μεγάλο ετυμολογικό και γενικά γλωσσικό ενδιαφέρον, αλλά θα αναφερθώ, σύντομα, σε δύο πράγματα που ειπώθηκαν προχτές όταν ο πρωθυπουργός τίμησε τον σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή.

Το άρθρο θα είναι σύντομο επειδή δεν έχω πολλά να πω και επειδή σε ένα τουλάχιστον σημείο θέλω να μου λύσετε εσείς μιαν απορία, είναι κάτι που εγώ δεν το ξέρω.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά.

Προχτές στην Πύλο, ο πρωθυπουργός κ. Αντώνης Σαμαράς τίμησε δύο πρόσωπα, αφενός τον ντόπιο ναυτικό Βέλιο Καραβία (1948-2009), που με ηρωισμό έσωσε 29 ναυτικούς από ένα φλεγόμενο δεξαμενόπλοιο, και αφετέρου τον (όχι ντόπιο, αλλά Κρητικό) σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή, που έχει κάνει πολλές γνωστές ταινίες, με τελευταία το «Ο Θεός αγαπάει το χαβιάρι», η οποία βιογραφεί τον Ιωάννη Βαρβάκη.

Θα τα πω κι εγώ, αλλά στο βιντεάκι μπορείτε να δείτε όσα διαμείφθηκαν:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Λογοτεχνία, Ονόματα, Στιχουργική | Με ετικέτα: , , , , , , | 133 Σχόλια »