Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Π. Κανελλόπουλος’

Μη σώσετε και μας σώσετε

Posted by sarant στο 5 Μαρτίου, 2012

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, 4.3.2012, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην εφημερίδα Αυγή, μαζί με τη γελοιογραφία του Μποστ. Εδώ έχω κάνει κάμποσες προσθήκες.

Αφού λοιπόν, όπως φρόντισαν να μας τονίσουν ο πρωθυπουργός και τα κανάλια, χάρη στην αλληλεγγύη των εταίρων μας σωθήκαμε, θα ήταν αχαριστία να μην αφιερωθεί η στήλη αυτού του μήνα στο πολυσήμαντο ρήμα σώζω και στις πολλές παραφυάδες του. Θα μας χρειαστεί άλλωστε, μια και προβλέπεται να έχουμε κι άλλες σωτηρίες στους επόμενους μήνες και τα χρόνια.

Το ρήμα σώζω είναι αρχαίο, ομηρικό, και στα αρχαία το πρώτο ωμέγα είχε στους ενεστωτικούς τύπους και μιαν ασελγή υπογεγραμμένη, που μας κάνει να σκεφτούμε ότι προέρχεται από το θέμα σω- και την κατάληξη -ίζω, σωίζω και μετά σώζω, αλλά ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια πλειοψηφούν οι τύποι χωρίς υπογεγραμμένη, κι έτσι δεν την κληρονόμησε η καθαρεύουσα. Αυτό το θέμα σω- προέρχεται από το αρχαίο επίθετο σως/σώος και σάος, με σημασία «υγιής και ασφαλής», απ’ όπου έχουν παραχθεί πολλές λέξεις, όπως ο σωτήρας, αυτός που σώζει δηλαδή, ο σώφρων (αυτός που έχει σώας τας φρένας), αλλά και ο σωστός, που ξεκίνησε σαν ρηματικό επίθετο του σώζω, με αρχική σημασία «αυτός που έχει σωθεί», και μόνο αργότερα, στα μεσαιωνικά χρόνια, πήρε τη σημασία «ορθός». Αλλά και το κύριο όνομα Σωκράτης από την ίδια ρίζα προέρχεται, όπως και ο άσωτος, αυτός δηλαδή που δεν έχει ελπίδα σωτηρίας, και τελικά αυτός που ζει έκλυτη, υποτίθεται, ζωή. Από το ρήμα σώζω και ο σωσίας, ύστερα από μια μεγάλη διαδρομή που ξεκινάει από το κύριο όνομα Σωσίας, που το έδιναν συχνά σε δούλους (υπάρχει ένας στις Σφήκες του Αριστοφάνη). Σε μια κωμωδία του Πλαύτου υπάρχει ένας υπηρέτης ονόματι Sosias. Στην κωμωδία αυτή, ο θεός Ερμής παίρνει προσωρινά τη μορφή του Σωσία, και το ίδιο θέμα το ξεσήκωσε κι ο Μολιέρος στην κωμωδία του Αμφιτρύων, όπου ο υπηρέτης λέγεται Sosie, με αποτέλεσμα η λέξη sosie να περάσει στη γαλλική γλώσσα και από εκεί να την (αντι)δανειστούμε κι εμείς στα τέλη του 19ου αιώνα.

Επειδή όμως συχνά όποιος σωζόταν από τον κίνδυνο έφτανε σε ασφαλές μέρος, στα μεσαιωνικά χρόνια το σώζω, μεταπλασμένο ως σώνω και σώνομαι, ανέπτυξε τη σημασία του «φτάνω», και μετά «επαρκώ», αλλά και «εξαντλούμαι»· και πέρα από την κυριολεξία (π.χ. σώθηκε το ψωμί) έχουν αναπτυχθεί και αρκετές ενδιαφέρουσες φρασεολογικά χρήσεις, όπως σώνει και καλά, για κάτι που κάποιος επιδιώκει με μεγάλη επιμονή, τρέχω και δεν σώνω, ή τρέχω και δεν φτάνω στην κοινότερη μορφή του, καθώς και όρκοι και κατάρες, π.χ. να μη σώσω αν λέω ψέματα (να πεθάνω αυτή τη στιγμή), μη σώσει κι έρθει (ποτέ του μην έρθει· περισσότερο αδιαφορία δείχνει), να μην έσωνα να πήγαινα (όταν μετανιώσουμε πικρά για κάτι). Την αμφισημία με το «σώζω» και το «σώνω» την είχε εκμεταλλευτεί παλιά ο Μποστ σε μια γελοιογραφία, όπου παρουσίαζε τον αρχηγό της ΕΡΕ να κρατάει πλακάτ με το σύνθημα «Σώσατε την δραχμήν», όπως ήταν το κινδυνολογικό σύνθημα της Δεξιάς στις εκλογές του 1964, και τους παριστάμενους να δείχνουν τις άδειες τους τσέπες και να τους απαντούν «Εσώθη προ πολλού».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γελοιογραφίες, Ιστορίες λέξεων, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 162 Σχόλια »

Η φορολογική δήλωση του Πειναλέοντα (Μποστ, 1961)

Posted by sarant στο 24 Ιανουαρίου, 2012

Η γελοιογραφία του Μποστ που θα δούμε σήμερα δημοσιεύτηκε πριν από 51 χρόνια, και συγκεκριμένα στο τεύχος Φεβρουαρίου 1961 του περιοδικού «Δρόμοι της ειρήνης», του περιοδικού της Ελληνικής Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη, που έβγαινε προδικτατορικά κάθε μήνα και το οποίο στη δεκαετία του 1960 είχε φτάσει σε ψηλά επίπεδα κυκλοφορίας και ποιότητας της ύλης του -μετά τη δικτατορία επανεκδόθηκε, και συνεχίζει να εκδίδεται, αλλά δεν έφτασε ποτέ τις παλιές του δόξες. Τακτικός συνεργάτης στους Δρόμους της Ειρήνης ήταν ο Μποστ, ο οποίος έδινε κυρίως ευθυμογραφικά κείμενα· κατ’ εξαίρεση όμως έδινε και σκίτσα, όπως αυτό που θα δούμε σήμερα, που το βρίσκω επίκαιρο κατά κάποιον τρόπο.

Δυστυχώς η σελίδα δεν είναι σκαναρισμένη αλλά φωτογραφημένη και όχι πολύ καλά, γι’ αυτό το σκίτσο έχει χάσει τις αλφαδιές του, όχι όμως και το πνεύμα του. Ευχαριστώ τον φίλο Δρ. Ζίμπενμαλ που σουλούπωσε ό,τι επιδεχόταν σουλούπωμα και την φίλη από το Φέισμπουκ που διόρθωσε ακόμα περισσότερο την αρχική εικόνα που είχα αναρτήσει εδώ -πώς τα καταφέρνουν αυτά τα θαύματα, παραμένει μυστήριο για μένα. (Τα θαύματα συνεχίζονται, μου έστειλαν ακόμα καλύτερο το σκίτσο!)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 61 Σχόλια »

Αι δυσκολίαι της δενδροφυτεύσεως (Μποστ)

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2010

Στις μέρες μας, δενδροφυτεύσεις κάνει ο σταθμός Σκάι, αλλά πριν από 45 χρόνια την πρωτοβουλία αυτή την είχε ξεκινήσει η Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη, η νεολαία της αριστεράς, που συχνά έπαιρνε τέτοιες κοινωφελείς πρωτοβουλίες την περίοδο εκείνη.

Οι δενδροφυτεύσεις είχαν και δυσκολίες, όπως σκιτσάρει εδώ ο Μποστ (πατήστε να μεγαλώσει λίγο και ευχαριστώ τον Κώστα Β. που το λεύκανε!). Το σκίτσο προέρχεται από την Αυγή και δημοσιεύτηκε στις 21.3.1965, πριν από ακριβώς 45 χρόνια (παρά μία μέρα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 38 Σχόλια »

Το φονάζων πεδί και μια ιστορία που ξαναγίνεται (;) επίκαιρη

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2010

Ο Μανώλης Γλέζος επανέφερε προχτές το θέμα των γερμανικών αποζημιώσεων που πρώτος είχε αναφέρει ο Θ. Πάγκαλος και είχε προκαλέσει την κατηγορηματική απάντηση της γερμανικής κυβέρνησης ότι οι αποζημιώσεις έχουν εξοφληθεί. Σύμφωνα με άλλες απόψεις, δεν είναι έτσι. Η αποζημίωση του 1960 αφορούσε αποκλειστικά θύματα κατοχής, κυρίως εβραίους, όχι το αναγκαστικό δάνειο ούτε την καταστροφή των υποδομών της χώρας. Και προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι η Ελλάδα δεν διεκδίκησε με μεγαλύτερη επιμονή τις γερμανικές πολεμικές αποζημιώσεις.

Σε κάποιο ιστολόγιο είδα να γίνεται λόγος για την υπόθεση Μέρτεν, του γερμανού χασάπη της Θεσσαλονίκης που ήρθε στην Ελλάδα, πιάστηκε, καταδικάστηκε και μετά αμνηστεύτηκε (τον Νοε. 1959) και γύρισε στη Γερμανία. Λίγο αργότερα,  τέλη Σεπτ. 1960, έκανε δηλώσεις στο Σπίγκελ και σε μια εφημερίδα του Αμβούργου, σύμφωνα με τις οποίες ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής, ο υπουργός εσωτερικών Τάκος Μακρής και η γυναίκα του η Δοξούλα ήταν έμμισθοι πληροφοριοδότες των αρχών κατοχής και πήραν αμοιβή από τις κατασχεμένες εβραϊκές περιουσίες για τις πληροφορίες που έδωσαν. Ο Μέρτεν αναφέρει ότι η Δοξούλα, που ήταν γραμματέας στη γερμανική διοίκηση Θεσσαλονίκης, του είχε χαρίσει τα Χριστούγεννα του 1942 λεύκωμα με αναμνηστικές φωτογραφίες. Κατηγορείται για συνεργάτης και ο υφυπ. Αμύνης Γ. Θεμελής, επί κατοχής νομάρχης Πέλλης, με αρμοδιότητα να συγκεντρώνει ομήρους. Θέμελης και Μακρής έκαναν μήνυση στον Μέρτεν και στα έντυπα αλλά… στις ελληνικές δικαστικές αρχές κι έτσι η δίκη δεν έγινε ποτέ. Ο Μέρτεν υποστηρίζει επίσης ότι έχει και φωτογραφία με τον Καραμανλή στην Αθήνα μπροστά σε μια Λάντσια στην οδό Κοραή, αλλά δεν την εμφανίζει. Το μόνο που επιβεβαιώθηκε από τις καταγγελίες του είναι ότι η Δοξούλα (τότε Λεοντίδου) ήταν γραμματέας του και του είχε χαρίσει το λεύκωμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 38 Σχόλια »

Απόκριες με δανεικά πριν από 50 χρόνια

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2010

Μπορεί και φέτος να κάνουμε απόκριες αναζητώντας δανεικά και πληρώνοντας γερό χαράτσι (ήταν που θα μας έκαναν Δανία, βλέπεις –προς το παρόν γίναμε Δανεία), αλλά και πριν από 50 χρόνια το ίδιο συνέβαινε όπως βλέπουμε στην παρακάτω γελοιογραφία του Μποστ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστεία, Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 7 Σχόλια »