Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Σέξπιρ’

Τι είναι ο χιονοκλώνος;

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2017

Δεν είναι πολύ εύκολο να απαντήσει κάποιος στην ερώτηση του τίτλου, μεταξύ άλλων επειδή η λέξη «χιονοκλώνος» δεν νομίζω να υπήρχε χτες -το βέβαιο είναι ότι δεν γκουγκλιζόταν, αν και βέβαια σε λίγη ώρα από τη δημοσίευση του άρθρου θα αρχίσει να γκουγκλίζεται.

Και παρόλο που τη λέξη την έπλασα εγώ, δεν θεωρώ τον όρο ιδιαίτερα πετυχημένο, όπως δεν ήταν και πολύ πετυχημένο, κατά τη γνώμη μου, το υπόδειγμα πάνω στο οποίο βασίστηκα για να πλάσω αυτόν τον νεολογισμό.

Αλλά να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Ένα χρονογράφημα του Βάρναλη, όπου γίνεται λόγος για απατεώνες, τελειώνει με τη φράση:

«Zωή, το όνομά σου είναι απάτη», θα έλεγε ο Σέξπιρ.

Θέλησα να βρω το αγγλικό αντίστοιχο, που το ήξερα αλλά δεν το θυμόμουν ολόκληρο -θυμόμουν ότι τελείωνε σε thy name is woman (αυτό το thy είναι ο παλιός αγγλικός τύπος της αντωνυμίας στο β’ πρόσωπο ενικό), αλλά δεν θυμόμουν την πρώτη λέξη, οπότε γκούγκλισα και βρήκα πως είναι Frailty, thy name is woman. Ο στίχος είναι από τον Άμλετ, από τον μονόλογο της αρχής (πριν τον περίφημο με το «Να ζει κανείς ή να μη ζει», είναι εκεί όπου ο Άμλετ μαθαίνει πως η μητέρα του πρόκειται να παντρευτεί τον θείο του τον Κλαύδιο αμέσως μετά τον θάνατο του βασιλιά συζύγου της και πατέρα του. «Αδυναμία, τ’ όνομά σου είναι γυναίκα», το έχει μεταφράσει ο Ρώτας. «Αδυναμία, το κανονικό σου όνομα είναι Γυναίκα», ο Μπελιές.

Ήξερα πως ο σεξπιρικός στίχος έχει παραφραστεί αρκετές φορές στα αγγλικά, αλλά δεν ήξερα ότι υπήρχε και σχετικό λήμμα η Βικιπαίδεια. Από τον αρχικό στίχο, σταθερό διατηρείται το κεντρικό μέρος: Α thy name is Β. Το φραστικό αυτό μοτίβο (Α, το όνομά σου είναι Β) σημαίνει ότι ο/η/το Β ενσαρκώνει απόλυτα την ιδιότητα Α, που συνήθως είναι κάτι το αρνητικό. Παράδειγμα, σε ένα επεισόδιο του CSI ένας ντετέκτιβ βλέπει έναν άλλον να καλλωπίζεται και λέει «Vanity, thy name is Hodges», Φιλαρέσκεια, το όνομά σου είναι Χότζες, επικρίνει δηλαδή τον Χ. για φιλαρέσκεια.

Θα τελειώναμε εδώ, αλλά αυτό που μου κίνησε την περιέργεια είναι ότι η Βικιπαίδεια χαρακτηρίζει αυτό το φραστικό μοτίβο snowclone. Σύμφωνα με τον ορισμό στο σχετικό λήμμα, snowclone είναι μια άμεσα αναγνωρίσιμη πολυχρησιμοποιημένη φράση που επιδέχεται παράφραση κατά θεωρητικά απεριόριστους τρόπους.

Δεν θέλει και πολλή φιλοσοφία να αποδώσεις, χαλκομανικώς, το snowclone ως χιονοκλώνο. Το μεταφραστικό δάνειο (calque, γι’ αυτό και χαλκομανία) είναι ενδεδειγμένη λύση σε παρόμοιες περιπτώσεις. Από τις άλλες γλώσσες που έχουν ανάλογο βικιπαιδικό λήμμα, τα βουλγάρικα και τα ολλανδικά χρησιμοποιούν επίσης μεταφραστικό δάνειο ενώ 2-3 άλλες γλώσσες υιοθετούν αυτούσιο τον αγγλικό όρο. Αλλά επειδή το clone είναι ελληνογενές, θεώρησα καλύτερο να πλάσω ελληνικόν όρο, μήπως και φτάσουμε κάποτε τα 5 εκατομμύρια λέξεις που είναι δα και στόχος του έθνους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Διαδίκτυο, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 236 Σχόλια »

Σε ποιον ανήκει η αγγλική γλώσσα; (από μια διάλεξη του Ντέιβιντ Κρίσταλ)

Posted by sarant στο 17 Οκτώβριος, 2016

crystalΠριν από μερικές μέρες είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια διάλεξη του Βρετανού γλωσσολόγου Ντέιβιντ Κρίσταλ (David Crystal) με τον τίτλο Whose English? Κράτησα κάποιες σημειώσεις, που θα τις παρουσιάσω εδώ επειδή σχεδόν όλοι ξέρουμε αγγλικά, άρα το θέμα είναι πιθανό να ενδιαφέρει ευρύτερα απ’ ό,τι ένα άλλο στενά γλωσσολογικό θέμα.

Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος οι σημειώσεις μου να είναι ελλιπείς και να παρουσιάσω παραμορφωμένη την άποψη του ομιλητή, ενώ έτσι που τα παραθέτω επιγραμματικά χάνεται ίσως ο ειρμός της ομιλίας.

Το κακό είναι πως πιθανότατα δεν θα καταφέρω να αποτυπώσω το χιούμορ του Κρίσταλ, που έκανε τη διάλεξη πραγματικά απολαυστική. Τον χάρηκα -και τον θαύμασα που όχι μόνο μίλησε εκτός χειρογράφου, αλλά και όλη την ώρα όρθιος, με πολύ κέφι και ζωντάνια, και δεν έδειξε να κουράζεται -παρόλο που δεν είναι πια στην πρώτη νιότη.

Μετά τις συστάσεις, ο Κρίσταλ για να δώσει ένα έναυσμα στη συζήτηση, οπως είπε, απάγγειλε μια περίεργη πρόταση, που φυσικά την είχε ειδικά προσαρμόσει για τη διάλεξή του στο Λουξεμβούργο -σε άλλα μέρη θα αλλάζει το όνομα της πόλης. Είπε λοιπόν:

Luxembourg refreshes the parts that other cities do not reach.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αγγλικά, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσική αλλαγή | Με ετικέτα: , , | 186 Σχόλια »

Το περιφρονημένο φρούτο που μου αρέσει

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2016

Τις προάλλες μαζέψαμε ένα καφασάκι μούσμουλα από τη μουσμουλιά μας. Εμφανισιακά δεν έλεγαν και πολλά, αλλ’ από γεύση ήταν άλλο πράμα -γλυκύτατα. Τα τσάκισα λοιπόν, και με την ευκαιρία θυμήθηκα πως, αφού είναι η εποχή τους, ταιριάζει να επαναλάβω το άρθρο που είχα δημοσιεύσει στο ιστολόγιο τέτοιες μέρες πριν από πέντε χρόνια. Να το επαναλάβω, αλλά με αρκετές διαφορές -στην ουσία παίρνω τη μορφή του κειμένου που δημοσιεύτηκε στη συνέχεια στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«, και κάνω και σ’ αυτήν μερικές αλλαγές.

Eriobotrya_japonica_JPG1bΤο μούσμουλο το λέω «περιφρονημένο» επειδή, αν κάνουμε ψηφοφορία για το λιγότερο αγαπημένο φρούτο, έχει σοβαρή πιθανότητα να βρεθεί σε μια από τις πρώτες, δηλαδή τις τελευταίες, θέσεις. Το περιφρονημένο αυτό φρούτο, με τα πολλά και υπερμεγέθη κουκούτσια και τη σχετικά λιγοστή, φτενή σάρκα, έχει κάποιους φανατικούς φίλους αλλά ποτέ δεν κατέκτησε τις μάζες, όσο ωραίο κι αν είναι το θέαμα της φορτωμένης με καρπούς μουσμουλιάς, προς το τέλος της άνοιξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 280 Σχόλια »

Ο Κ. Γεωργουσόπουλος και ο Αμειψίας

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2014

Στην τακτική του στήλη στην Ελευθεροτυπία, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος έγραψε το Σάββατο που μας πέρασε το ακόλουθο άρθρο, που το μεταφέρω ολόκληρο μια κι είναι σύντομο.

Σαν τα μούτρα τους

Γνωρίζω τα επιχειρήματα, τα οποία μάλιστα τροφοδοτούν και τα περίφημα μηχανάκια που μετρούν τη θεαματικότητα των τηλεοπτικών εκπομπών. «Αυτά θέλει ο κόσμος»!

Αν πράγματι αυτά θέλει ο κόσμος, τότε πρέπει όσο γίνεται γρηγορότερα ν’ αλλάξουμε τον κόσμο, ή μάλλον να κάνουμε το κοτέτσι, το γουρνοσταλιό, το μαντρί σπίτι ανθρώπινο.

Γιατί δεν υπάρχει καλύτερο μέτρο για να μετρήσεις την παιδεία ενός λαού από το να δεις και να εκτιμήσεις τα γούστα του, το περιεχόμενο των συγκινήσεών του και τη στάθμη των αξιών του μέσα από τα μέσα της μαζικής κουλτούρας. Και ναι μεν η κουλτούρα αυτή είναι μαζική, αλλά υπάρχουν μάζες και μάζες. Για σκεφτείτε ποιες μάζες και με τι γούστο βλέπανε και βραβεύανε Αισχύλο, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Αριστοφάνη και αργότερα Σαίξπηρ, Μολιέρο, Γκαίτε, Σίλλερ, Τσέχωφ, Γκόγκολ. Γιατί αν δεν τους βράβευαν αυτούς οι μάζες της εποχής τους δεν θα ξεπερνούσαν τα όρια της εποχής, να γίνουν αιώνια κτήματα.

Σήμερα η ρωσική καθημερινότητα -λέει η γλωσσολογία- και η αγγλική καθημερινότητα διαπιστώνει πως ο μέσος Ρώσος και ο μέσος Αγγλος χρησιμοποιούν στον καθημερινό τους λόγο φράσεις, εκφράσεις, λέξεις και «ρητά» του Γκόγκολ ή του Σαίξπηρ σε αναλογία 30 στα εκατό. Το ίδιο γινόταν και στην αρχαιότητα, το ίδιο όμως συνέβαινε και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, που ο μέσος, αναλφάβητος σκλάβος χρησιμοποιούσε τη γλώσσα με τον παροιμιακό της χαρακτήρα, τον έρρυθμο και έμμετρο.

Ελάτε τώρα και δείτε και ακούστε τα «καθημερινάδικα», υποτίθεται το λαϊκό καθημερινό λόγο του μέσου Ελληνα, όπως τον εισπράττει και όπως τον μεταδίδει: βόθρος, άχυρα, πίτουρα, φύκια και μπουρμπουλήθρες. Ενας ηλίθιος εμετός, μια αερολογία βλακείας, χυδαιότητας, ματαιοδοξίας και φτήνιας. Αν πράγματι αυτά θέλει ο κόσμος και δεν κατευθύνουν στον κόσμο αυτόν τον οχετό μπουρδολογίας και σαχλολαγνείας, γιατί τότε να απορούμε για το τι ψηφίζει και ποιους αυτός ο λαός. Κατά το μ’ όποιον δάσκαλο καθίσεις!

Δεν διαβάζω ταχτικά τον Κ.Γ. κι έτσι δεν ξέρω τι προκάλεσε την οργή του, δηλαδή αγνοώ αν έχει προηγηθεί κι άλλο σημείωμα για το ίδιο θέμα. Ούτε και έχω κανέναν καημό να υπερασπιστώ την ποιότητα των πρωινάδικων και των μεσημεριανάδικων (αυτά θα είναι τα «καθημερινάδικα» που βρίζει ο Κ.Γ., όρος που αποτελεί πιθανώς ακόμα και πρωτολογισμό). O πρωτολογισμός δεν με ενοχλεί, ίσως και να μ’ αρέσει -με ενοχλεί όμως να διαβάζω τόσο κακογραμμένα κείμενα από ανθρώπους που μπορούν και πολύ καλύτερα. Και θέλω και να θέσω κι ένα ζήτημα για συζήτηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Γενικά γλωσσικά, Εφημεριδογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 135 Σχόλια »

Μεθεόρτια μεζεδάκια

Posted by sarant στο 7 Δεκέμβριος, 2013

Αυτά τα μεζεδάκια είναι εύκολο να τα τιτλοφορήσω, αφού είχα χτες τη γιορτή μου -και βέβαια σας ευχαριστώ θερμά για τις τόσο πολλές ευχές που μου στείλατε, με σχόλια εδώ στο ιστολόγιο ή με ηλεμηνύματα ή στο Φέισμπουκ. Εγώ είχα βέβαια γιορτή, αλλά σε μια μεγάλη χώρα του νότιου ημισφαιρίου είχαν πένθος εθνικό, και εννοώ βέβαια τον θάνατο του Νέλσον Μαντέλα, που κυριάρχησε χτες στην επικαιρότητα, και όχι άδικα. Κι έτσι ηγέτες όλων των χωρών τίμησαν τον μεγάλο νεκρό, και ο Πρόεδρος Μπάρακ Ομπάμα αποκάλεσε ίνδαλμά του τον Μαντέλα, έναν αγωνιστή που οι προκάτοχοί του τον αποκαλούσαν τρομοκράτη και κομμουνιστή, και ο οποίος, μην το ξεχνάμε, έως το 2008 ήταν καταχωρημένος από την κυβέρνηση των ΗΠΑ σε επίσημον κατάλογο τρομοκρατών και είχε αρνηθεί την πρόταση αποφυλάκισής του επειδή του είχαν θέσει σαν όρο να αποκηρύξει γραπτώς τη βιαποπουκιανπροέρχεται.

Αλλά ας προχωρήσουμε στα μεζεδάκια μας.

* Μεταφραστικό το πρώτο. Σε άρθρο για το δυστύχημα στη Νέα Υόρκη, με τον εκτροχιασμό του τρένου, διαβάσαμε ότι: Οι πρώτες πληροφορίες αναφέρουν ότι τουλάχιστον πέντε αυτοκίνητα βρέθηκαν, εξαιτίας του εκτροχιασμού, στα παγωμένα νερά του ποταμού Χάτσον που διασχίζει τη Νέα Υόρκη. Αν και δεν είναι αδύνατο εξαιτίας του εκτροχιασμού του τρένου να βρεθούν πέντε αυτοκίνητα στο ποτάμι, στην προκειμένη περίπτωση δεν έπεσαν στο νερό αυτοκίνητα αλλά cars, και πιο συγκεκριμένα passenger cars, ήγουν βαγόνια. Φτωχή γλώσσα βλέπετε η αγγλική, έχει μια λέξη για όλα, cars. (Πλάκα κάνω, ε;)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , | 100 Σχόλια »

Το περιφρονημένο φρούτο

Posted by sarant στο 16 Μαΐου, 2011

Προχτές στη λαϊκή είχαν φέρει ωραία, μεγάλα μούσμουλα Κορινθίας, ακριβούτσικα μάλιστα -ίσως δεν είναι ακόμα εντελώς η εποχή τους. Οπότε, σκέφτηκα να γράψω γι’ αυτό το περιφρονημένο φρούτο -μεταξύ άλλων για να δω αν όντως είναι περιφρονημένο. Διότι σκεφτόμουν πως αν κάναμε, στο ιστολόγιο, δημοψήφισμα  για το λιγότερο αγαπημένο φρούτο, το μούσμουλο έχει σοβαρή πιθανότητα να βρεθεί σε μια από τις πρώτες, δηλαδή τις τελευταίες, θέσεις. Μπορεί όμως να πέφτω έξω.

Είναι βέβαια αρωματικό, δροσερό και νόστιμο το μούσμουλο, αλλά έτσι όπως έχει  πολλά και υπερμεγέθη κουκούτσια και  σχετικά λιγοστή, φτενή σάρκα,  δεν βρίσκεται στις πρώτες μου αγάπες, όσο κι αν είναι πολύ ωραίο το θέαμα της φορτωμένης με καρπούς μουσμουλιάς, προς το τέλος της άνοιξης. Οι σημερινές μουσμουλιές ανήκουν στην μεσπιλέα την ιαπωνική, που ήρθε στα μέρη μας τον 19ο αιώνα, και όχι στην παλαιότερη μεσπιλέα τη γερμανική, που παρά το βοτανικό της όνομα είναι αυτοφυής της Μικράς Ασίας και πρέπει να ήρθε στα μέρη μας την κλασική εποχή· τότε λεγόταν, και λέγεται στην καθαρεύουσα, μεσπιλέα, αν και κάποια αρχαία ποικιλία ήταν η αμαμηλίς ή επιμηλίς. Για να μη μπερδευόμαστε, την παλιότερη ποικιλία θα την αναφέρω ως «μέσπιλα» και «μεσπιλιά» το αντίστοιχο δέντρο, αλλά να έχετε υπόψη ότι αυτή τη διάκριση τώρα τη σκέφτηκα, δεν εφαρμόζεται από άλλους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 98 Σχόλια »

Ελληνικά είναι, δεν διαβάζονται… (ξανά)

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2011

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα, έχει ξαναδημοσιευτεί περίπου με την ίδια μορφή. Δεν το κάνω όμως επειδή βαριέμαι να γράψω κάτι φρέσκο: απλώς, χτες, που είχε το ιστολόγιο τα γενέθλιά του, κοίταξα ξανά μερικά από τα πρώτα-πρώτα άρθρα που είχα δημοσιεύσει εδώ τον Φλεβάρη του 2009, που δεν αφορούν θέματα επικαιρότητας και που δεν διαβάστηκαν πολύ μια και τότε το ιστολόγιο έκανε τα πρώτα του βήματα και δεν ήταν πολύ γνωστό. Σκέφτηκα λοιπόν να ανεβάσω ένα από αυτά τα παλιά άρθρα και… βλέπουμε για τα υπόλοιπα. Πάντως, δεν κοπυπαστώνω: έχω χτενίσει το παλιό άρθρο, έχω προσθέσει μερικά, έχω ενσωματώσει κάμποσα πράγματα από τα (λιγοστά, τότε) σχόλιά σας.

Είναι πολύ γνωστή η αγγλική έκφραση It’s Greek to me ή that’s Greek to me, κατά λέξη «αυτά είναι ελληνικά για μένα», που σημαίνει ότι αυτά είναι ακαταλαβίστικα, αλαμπoυρνέζικα, κινέζικα όπως θα λέγαμε εμείς. Η έκφραση στα αγγλικά χρησιμοποιείται ακόμα, αλλά έχει παλιώσει λίγο· τα τελευταία χρόνια, θα τη δείτε συχνά να χρησιμοποιείται «μεταφορικά», δηλαδή όταν κάποιος θέλει να αναφερθεί στα ελληνικά πράγματα, όχι πάντοτε επικριτικά: για παράδειγμα, η ελληνίστρια Charlotte Higgins κυκλοφόρησε το 2008 το βιβλίο It’s all Greek to me, που είναι διθυραμβικό για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Πατριδογνωσία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 94 Σχόλια »