Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Σαπφώ’

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 7 – Γυναίκες, δούλοι, φίλοι

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2018

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η έβδομη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το δεύτερο μερος από το έβδομο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Ο άνθρωπος και η κοινωνία».

Η θέση της γυναίκας

Εξετάζοντας τη θέση των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα παρατηρούμε μεγάλες διαφορές από τόπο σε τόπο. Στις περισσότερες ελληνικές χώρες η γυναίκα ήταν πλήρως υποδουλωμένη στον άνδρα, σε ορισμένες όμως απολάμβανε σημαντική ισοτιμία με αυτόν. Το παράδοξο και αντιφατικό, για όσους θέλουν να εξετάζουν το χτες με τα κριτήρια του σήμερα, είναι το γεγονός ότι στη δημοκρατική Αθήνα η θέση της γυναίκας ήταν πολύ υποδεέστερη απ’ ό,τι στην ολιγαρχική Σπάρτη.

Πράγματι, στην Αθήνα η γυναίκα δεν είχε κανένα πολιτικό ή κοινωνικό δικαίωμα. Από τη στιγμή που παντρευόταν, κι αυτό γινόταν σε πολύ μικρή ηλικία, 13-15 χρονών, αφιέρωνε τις κούκλες της στην Αθηνά ή σε κάποια άλλη θεά και έμπαινε στο σπίτι του ανδρός της, αν όχι σαν δούλη, πάντως σαν θεραπαινίδα. Σπανιότατα έβγαινε από το σπίτι (και πάντα με συνοδεία), και ποτέ της δεν έπαιρνε μέρος σε συμπόσια και γιορτές στο σπίτι της, εφόσον ήταν καλεσμένοι και άντρες. Κατά κανόνα δεν μάθαινε γράμματα και φυσικά η πνευματική της ανάπτυξη ήταν πολύ περιορισμένη. Οι πλούσιοι Αθηναίοι φαίνεται πως γρήγορα βαριόντουσαν τις νόμιμες συζύγους τους και βρίσκανε την ευχαρίστηση με δύο άλλες κατηγορίες γυναικών, τις παλλακές, «για την τέρψη του σώματος», και τις εταίρες «για την τέρψη του πνεύματος».

Οι εταίρες ήταν κάτι ανάλογο με τις γκέισες της Ιαπωνίας και όλοι οι συγγραφείς τις ξεχωρίζουν σαφώς από τις πόρνες και τις παλλακές, μολονότι πολλές διάσημες εταίρες ξεκίνησαν τη σταδιοδρομία τους από μία από τις κατηγορίες αυτές. Σε αντίθεση με τις άλλες γυναίκες, ήταν εξαιρετικά μορφωμένες και απολύτως απελευθερωμένες, με την έννοια ότι δεν είχαν κανέναν από τους περιορισμούς που χαρακτήριζαν την άχαρη ζωή των Ατθίδων. Μπορούσαν να κυκλοφορούν παντού και να συναναστρέφονται ελεύθερα με το ανδρικό φύλο. Εξυπακούεται πως για να φτάσει μια γυναίκα να καθιερωθεί σαν εταίρα, έπρεπε εκτός της μόρφωσης να συνδυάζει την ομορφιά με την εξυπνάδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αρχαίοι, Δύο φύλα, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , | 105 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Τα χαρακτηριστικά της ελληνικής σκέψης

Posted by sarant στο 19 Δεκέμβριος, 2017

Πριν από δεκαπέντε μέρες άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια».

Σήμερα θα βάλω το πρώτο μισό από το πρώτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική σκέψη».

Η ελληνική σκέψη

1. Τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα
Ο Ρίτσαρντ Λίβινγκστον, στο περίφημο βιβλίο του Το ελληνικό πνεύμα και η σημασία του για μας, που πρωτοεκδόθηκε το 1912 και γνώρισε από τότε αλλεπάλληλες επανεκδόσεις, αλλά και ο Αντρέ Μπονάρ στο τρίτομο έργο του για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, που πρωτοεκδόθηκε το 1957-59, συμφωνούν ότι τα κύρια γνωρίσματα του αρχαίου ελληνικού πνεύματος ήταν:

* Η φιλοκαλία, δηλαδή η αγάπη για το ωραίο.
* Το μέτρον.
* Η ευθύτητα και η παρρησία.
* Ο ανθρωπισμός
* Η αγάπη της ελευθερίας.

Ας δούμε ένα ένα τα γνωρίσματα αυτά.

Η φιλοκαλία. Οι Έλληνες, ζώντας σε μια χώρα ευνοημένη από τη φύση με σπάνια ομορφιά σε τοπίο και κλίμα, αγάπησαν με πάθος την ωραιότητα. Την ομορφιά ανθρώπων, ζώων, κτισμάτων και τοπίων, τη θεωρούσαν μεγάλο προσόν. Όταν ήθελαν να επαινέσουν κάποιον έλεγαν πως είναι «καλός καγαθός», δηλαδή όμορφος και καλόκαρδος. Όπως γράφει ο Θουκυδίδης, ο Περικλής στον Επιτάφιο που εκφώνησε για τους πρώτους νεκρούς του πολέμου, ανάμεσα στα γνωρίσματα του δημοκρατικού πολιτεύματος της Αθήνας αναφέρει την αγάπη για το ωραίο: «Φιλοκαλούμεν γαρ μετ’ ευτελείας…» καμαρώνει, θέλοντας να επισημάνει την επιδίωξη του ωραίου ακόμα και στα πιο δευτερεύοντα και ευτελή αντικείμενα.

Παρεπόμενο της αγάπης που είχαν για το ωραίο, μπορεί να θεωρηθεί η ανεκτικότητα που έδειξαν οι αρχαίοι σε πολλές περιπτώσεις παρεκτροπών από άτομα, πού ήταν όμως ωραία. Η Ελένη της Σπάρτης και ο Αλκιβιάδης, είναι τέτοια χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , | 107 Σχόλια »

Ο βασιλιάς των φρούτων ξανά

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2016

Μπήκαμε και επίσημα πριν από μερικές μέρες στο φθινόπωρο, οπότε σκέφτομαι σήμερα να βάλω σε επανάληψη ένα άρθρο για ένα φρούτο της εποχής. Η πρώτη δημοσίευση είχε γίνει πριν από πεντέμισι χρόνια, ενώ το άρθρο ξαναδουλεμένο συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις του 2013. Αυτή την ξαναδουλεμένη μορφή παρουσιάζω εδώ.

250px-Red_AppleΣτον Πωρικολόγο, τη βυζαντινή λαϊκή σάτιρα που προσωποποιεί τα φρούτα (τα πωρικά) και τα βάζει να συνεδριάζουν, βασιλιάς των οπωρικών είναι ο πανενδοξότατος Κυδώνιος. Δεν θα συμφωνούσαν πολλοί σήμερα με την ιεράρχηση αυτή. Για τον καθένα από μας, βασιλιάς των φρούτων είναι το φρούτο που τους αρέσει, για άλλους πάλι το σταφύλι αφού δίνει το κρασί. Γλωσσικά όμως, αδιαμφισβήτητος βασιλιάς των φρούτων, ή φρούτο καθαυτό, θα τολμούσα να πω, είναι το μήλο.

Τουλάχιστον αυτό ίσχυε στα αρχαία ελληνικά, αφού οι αρχαίοι σε πολλά άλλα φρούτα έδιναν ονόματα που ήταν παραλλαγές του μήλου: τα ροδάκινα τα ονόμαζαν περσικά μήλα, τα βερίκοκα αρμενιακά μήλα, τα κυδώνια τα έλεγαν κυδώνια μήλα, τα κίτρα μηδικά μήλα, κάτι που συνεχίστηκε στα λατινικά και σε νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, αν σκεφτούμε πως τη ντομάτα οι μεν Γάλλοι την είπαν ερωτόμηλο (pomme d’amour), οι δε Ιταλοί χρυσόμηλο (pomo d’oro), και την πατάτα, βέβαια, οι Γάλλοι την είπαν pomme de terre, κάτι που το δανειστήκαμε κι εμείς ως γεώμηλο. Ας μην ξεχάσουμε επίσης τα κυπαρισσόμηλα και τα κορόμηλα, καθώς και άλλες ονομασίες διαλεκτικές ή σπανιότερες (π.χ. στη Μυτιλήνη λένε «φραγκόμηλα» τα μούσμουλα, ενώ στην Κύπρο «χρυσόμηλα» τα βερίκοκα και «κιτρόμηλα» τα νεράντζια»).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 243 Σχόλια »

Ο βασιλιάς των φρούτων

Posted by sarant στο 3 Φεβρουαρίου, 2011

Στον Πωρικολόγο, το βυζαντινό σατιρικό στιχούργημα που προσωποποιεί τα φρούτα (οπωρικά) και τα βάζει να συνεδριάζουν, βασιλιάς των οπωρικών είναι ο πανενδοξότατος Κυδώνιος. Δεν θα συμφωνούσαν πολλοί σήμερα με την ιεράρχηση αυτή. Για τον καθένα από μας, βασιλιάς των φρούτων είναι το φρούτο που τους αρέσει, για άλλους πάλι το σταφύλι αφού δίνει το κρασί. Γλωσσικά πάντως, αδιαμφισβήτητος βασιλιάς των φρούτων, ή φρούτο καθαυτό, θα τολμούσα να πω, είναι το μήλο.

Τουλάχιστον αυτό ίσχυε στα αρχαία ελληνικά, αφού οι αρχαίοι έδιναν σε πολλά άλλα φρούτα ονόματα που ήταν παραλλαγές του μήλου: τα ροδάκινα τα ονόμαζαν περσικά μήλα, τα βερίκοκα αρμενιακά μήλα, τα κυδώνια τα έλεγαν κυδώνια μήλα, τα κίτρα μηδικά μήλα, κάτι που συνεχίστηκε και στις ευρωπαϊκές γλώσσες, αν σκεφτούμε πως τη ντομάτα οι μεν Γάλλοι την είπαν ερωτόμηλο (pomme d’amour), οι δε Ιταλοί χρυσόμηλο (pomo d’oro), και την πατάτα, βέβαια, οι Γάλλοι την είπαν pomme de terre, τέχνασμα που το δανειστήκαμε κι εμείς ως γεώμηλο. Ας μην ξεχάσουμε επίσης τα κυπαρισσόμηλα και τα κορόμηλα. Και για να γυρίσουμε στον Πωρικολόγο, κι εκεί το μήλο έχει σχετικά υψηλή θέση, αφού είναι λογοθέτης, δηλαδή υπουργός.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 88 Σχόλια »

Τα κλαμπ, το γκλομπ και το κλουβί του Πλεύρη

Posted by sarant στο 1 Δεκέμβριος, 2009

Προειδοποίηση: Λίγα είχα σκοπό να γράψω, αλλά τελικά βγήκε σεντονάρα. Να το βάλω σε συνέχειες, δεν λέει. Συγνώμη, αλλά Λάκωνας είμαι τρίτης γενεάς, οπότε όσο και να πεις τα σχετικά παραγγέλματα έχουν ατονήσει. Και μια ανακοίνωση: ύστερα από προτροπή ομοτέχνου, έβαλα ένα κουμπί, επάνω δεξιά, που λέει «Ηλενημέρωνέ με!» Αν το πατήσετε γράφεστε «συνδρομητές» , που σημαίνει πως θα σας έρχεται ημέιλ κάθε φορά που υπάρχει καινούργιο άρθρο -διότι αν σας ξεφύγει κανένα θα χάσει η Βενετιά βελόνι.

Πολύ διασκεδάζω καμιά φορά που διαβάζω να λένε για τον Κ. Πλεύρη ότι ναι μεν είναι ακραίος, ρατσιστής και δεν συμμαζεύεται, αλλά, το σωστό να λέγεται, είναι «επιστήμων» -εννοώ τις περιπτώσεις που αυτό το λένε άνθρωποι καλοπροαίρετοι, διότι τα εγκώμια που έπλεξαν στην… επιστημοσύνη του Πλεύρη ορισμένοι δικαστές στις πρόσφατες άστοχες δίκες του δεν νομίζω ότι εντάσσονται σ’ αυτή την κατηγορία. Και λέω ότι διασκεδάζω, διότι  τα βιβλία του Πλεύρη είναι γραμμένα με μέθοδο εντελώς αντιεπιστημονική και είναι γεμάτα (πέρα από τις αναρίθμητες συνειδητές διαστρεβλώσεις) με παιδαριώδη λάθη.

Πριν από κάμποσο καιρό, σε μια συζήτηση σ’ αυτό εδώ το ιστολόγιο για τις ελληνοβαρεμένες ετυμολογήσεις, ο Καλοπροαίρετος είχε εισφέρει ένα τέτοιο μαργαριτάρι του Πλεύρη. Στο βιβλίο του «Οι κίναιδοι», ο μέγας επιστήμων αποκαλύπτει ότι η λέξη πούστης προέρχεται «εκ του πού στή, δηλαδή, πού ίσταται, προς αλίευσιν επιβητόρων». Φυσικά, η λέξη είναι τούρκικη και όχι αρχαία, και όλη αυτή η πλευρική ετυμολογία ταιριάζει περισσότερο σε κρύα γυμνασιακά αστεία δεκατριάχρονων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γκας Πορτοκάλος, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 95 Σχόλια »