Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Σκάκι’

Πενταυγουστιανά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 5 Αύγουστος, 2017

Τεταρταυγουστιανά θα τα λέγαμε αν δημοσιεύονταν χτες, επέτειο της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά στις 4 Αυγούστου 1936, μιας από τις ελάχιστες ημερομηνίες που έχουν δώσει λέξη στη γλώσσα μας. Όμως, δημοσιεύονται σήμερα -άρα, πενταυγουστιανά.

Και ξεκινάμε με μιαν ακλισιά από την προηγούμενη βδομάδα, όπου σε κάποιο δελτίο ειδήσεων γράφτηκε για «22 απόπλους» από τον Πειραιά και «12 απόπλους» από τη Ραφήνα.

Ο απόπλους, λέμε, αλλά πώς κάνει στον πληθυντικό; Κατά τον Μπαμπινιώτη δεν έχει πληθυντικό, ενώ το Βικιλεξικό και η Lexigram δίνουν: οι απόπλοι, των απόπλων, τους απόπλους.

Άρα σωστή η κάρτα του καναλιού; Όχι, διότι εδώ έχουμε ονομαστική.

Πολύ πιο απλό είναι να παραδεχτούμε πως η λέξη είναι ελλειπτική, δεν έχει πληθυντικό και να μιλάμε για «22 αναχωρήσεις» ή, αφού ήδη έχουμε την αναχώρηση στον τίτλο της κάρτας, για «22 πλοία».

* Γράφει ο Δ. Νανούρης στην ΕφΣυν:

Ορρωδούν προ του θεϊκού ΘΑλέξη ο καραμπουζουκλής Καλαματιανός ΘΑμαράθ και το συνεταιράκι του ο Μπένι (απ’ το ’να αυτί κι απ’ τ’ άλλο βγαίνει).

Εντάξει, τους έκανε με τα κρεμμυδάκια και τους τρεις, αλλά… αλλά τι θα πει «ορρωδούν»; Ορρωδώ θα πει «λιποψυχώ, διστάζω» και χρησιμοποιείται κυρίως στη στερεότυπη φράση «δεν ορρωδεί προ ουδενός» που τη λέμε για κάποιον αδίστακτο.

Φοβάμαι ότι ο αρθρογράφος ήθελε εδώ να γράψει «Ωχριούν προ του ΘΑλέξη ο ΘΑμαράθ και ο Μπένι», εννοώντας ότι είναι πολύ υποδεέστεροι από αυτόν (εν προκειμένω, στην τέχνη της παραπλάνησης).

Μπαμπά σας γλώσσα γιατί δεν μιλάτε;

* Μια βουλευτίνα του κόμματος του Μακρόν μοίραζε φυλλάδια σε μια λαϊκή αγορά, όταν δέχτηκε επίθεση από κάποιον περαστικό.

Στο σχετικό άρθρο, η Καθημερινή γράφει:

Η Ροσί διένειμε φυλλάδια στην αγορά όταν την χτύπησε ένας άνδρας γύρω στις 11.00 το πρωί.

Στέκει αυτό; Όχι. Θέλουμε παρατατικό στο πρώτο ρήμα, όπως θα φανεί αμέσως αν αντί για το «διανέμω» βάλουμε το συνώνυμο «μοιράζω». Η βουλεύτρια μοίραζε φυλλάδια όταν την πλησίασε ο άγνωστος. Κανείς φυσικός ομιλητής δεν θα πει «Η βουλεύτρια μοίρασε φυλλάδια όταν τη χτύπησε ένας άνδρας».

Άρα, διένεμε -όχι «διένειμε». Ή πιο απλά, μοίραζε. Μπαμπά σας γλώσσα, και πάλι, γιατί δεν μιλάτε;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 208 Σχόλια »

Οι μουσουλμάνοι του Λίνεμπουργκ

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2010

Πέρασα από την Πρωτοπορία τις προάλλες και ψώνισα μερικά βιβλία πολύ φτηνά, από 2 έως 5 ευρώ το κομμάτι, ανάμεσα στα οποία κι ένα που ήθελα να το διαβάσω, τη Βαριάντα του Λίνεμπουργκ του Πάολο Μαουρένσιγκ, από τις εκδόσεις Κέδρος, σε μετάφραση Γιώργου Κασαπίδη. Όπως δείχνει το όνομά του (αν και όχι τόσο το επώνυμό του), ο συγγραφέας είναι Ιταλός, αλλά το σκακιστικό του θρίλερ εκτυλίσσεται σε γερμανόφωνες περιοχές.

Το σκάκι έχει μεγάλο κύρος και γόητρο στη λογοτεχνία· υπάρχουν πολλά μυθιστορήματα με θέμα τους το παιχνίδι με τα 64 τετράγωνα –μερικά μπορείτε να δείτε εδώ. Εγώ πριν από πολλά χρόνια άφησα αυτή την ένδοξη παρέα για να ασχοληθώ με ένα άλλο πνευματικό άθλημα που είναι σταμπαρισμένο με τη ρετσινιά της αριστοκρατίας και του τζόγου, για το οποίο ελάχιστα λογοτεχνικά έργα έχουν γραφτεί, αλλά σαν τον προδότη που γυρνάει στα λημέρια που παράτησε μ’ αρέσει να ασχολούμαι εξωσκακιστικά με το σκάκι κι αυτός ήταν ο λόγος που πήρα να διαβάσω τη Βαριάντα του Λίνεμπουργκ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , | 96 Σχόλια »

Φίλντισι, ιστορία μιας λέξης

Posted by sarant στο 14 Μαΐου, 2009

Αλφίλ από το νησί Λιούις

Αλφίλ από το νησί Λιούις

Στο ιστολόγιο έχω τη δυνατότητα να βλέπω ποιες λέξεις χρησιμοποίησαν στο γκουγκλ όσοι μ’ επισκέφτηκαν. Συνήθως δεν τα κοιτάζω αυτά, διότι πού καιρός, αλλά προχτές είχα όρεξη κι έριξα μια ματιά και είδα ότι κάποιος φίλος έβαλε στο γκουγκλ «ιστορία λέξης φίλντισι» και ήρθε στο ιστολόγιο (περιέργως βγαίνει πρώτη επιλογή) αλλά βέβαια δεν βρήκε αυτό που γύρευε, μια και δεν έχω ακόμα ασχοληθεί με το θέμα.

Φίλντισι είναι το ελεφαντόδοντο. Ωραία λέξη είναι, εξαιρετικά εύηχη, ενδιαφέρουσα ιστορία έχει, ας την κοιτάξουμε.

Στα ελληνικά, λέμε ελέφαντας, ελέφας στα αρχαία ελληνικά και από εκεί πέρασε στις δυτικότερες ευρωπαϊκές γλώσσες κι έχουμε το εγγλέζικο elephant και τα άλλα. Όμως στα αρχαία, «ελέφας» ήταν και το ελεφαντόδοντο και το ζώο ο ελέφαντας, και μπορούμε να υποθέσουμε πως οι αρχαίοι πρώτα θα είδαν αντικείμενα από ελεφαντόδοντο και μετά ελέφαντες. Στον Όμηρο τουλάχιστον όλες οι εμφανίσεις της λέξης «ελέφας» (αν δεν μου ξέφυγε καμία) αφορούν το ελεφαντόδοντο, όχι το ζώο.  Βρίσκω επίσης πως η λέξη απαντά ήδη στη Γραμμική Β’ ως e-re-pa. Ανατολικό δάνειο λοιπόν, μάλλον από μικρασιάτικη γλώσσα, αλλά η ετυμολογία της λέξης έχει κάποιες δυσκολίες –όποιος θέλει, τις βρίσκει στο ετυμολογικό του Σαντρέν.

Στα λατινικά, το ελεφαντόδοντο είναι ebur· κι αυτή δάνειο είναι, μάλλον από τα αιγυπτιακά. Στα λατινικά όμως, ο ελέφαντας λέγεται αλλιώς: elephas ή elephantus, ολοφάνερο δάνειο από τα ελληνικά. Βλέπετε, τους ελέφαντες τους γνώρισαν από πρώτο χέρι από την εκστρατεία του Πύρρου, όπου παραλίγο να πάθουν τη νίλα, και τούς έμεινε ζωντανή η ανάμνηση. Από το ebur το λατινικό, ή μάλλον από το επίθετο ebureus (φιλντισένιος) βγαίνει το ιταλικό avorio, το γαλλικό ivoire κι από εκεί το αγγλικό ivory, και το ιταλικό ivorio.

Πιο πέρα, όχι. Οι Ισπανοί έχουν marfil και οι Πορτουγκέζοι marfin, κι αυτό δεν είναι η τράπεζα του Βγενόπουλου, είναι λέξη «συγγενική» με το φίλντισι. Τι κοινό έχει το marfil με το φίλντισι; Το «φιλ». Φιλ είναι ο ελέφαντας στα αραβικά. Στα αραβικά, το φίλντισι το λένε αζμ-αλ-φιλ, το κόκαλο του ελέφαντα. Οι Ισπανοί το είπαν almalfil, και κάποια στιγμή το αρχικό al θεωρήθηκε αραβικό άρθρο και έπεσε: malfil και μετά marfil.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , | 139 Σχόλια »