Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘σκυταλοδρομία’

Από το 1 ώς το 101, μια σκυταλοδρομία με λέξεις

Posted by sarant στο 26 Αυγούστου, 2021

Την ιδέα για το σημερινό άρθρο μού την έδωσε ο φίλος μας ο Λοζετσινός σε μέιλ που μου έστειλε πριν από μερικές μέρες. Επειδή το άρθρο θα είναι συμμετοχικό, ίσως θα ήταν πιο συνετό να το δημοσιεύσω ύστερα από καμιά δεκαριά μέρες, που θα έχουν γυρίσει σχεδόν όλοι από τις διακοπές -αλλά και από τώρα τα σχόλιά σας είναι πολλά, οπότε ελπίζω πως θα υπάρξει αρκετή συμμετοχή.

Σκυταλοδρομία με λέξεις, λέει ο τίτλος. Με λέξεις όμως που είναι σύνθετα και παράγωγα αριθμών και αριθμητικών. Αλλά όχι όλα τα σύνθετα και τα παράγωγα, αλλά μόνο εκείνα που αποκτούν μιαν ιδιαίτερη σημασία.

Να εξηγήσω τι εννοώ. Για κάθε αριθμό μπορούμε να έχουμε σύνθετα και παράγωγα, πχ εικοσάγωνο (το σχήμα με είκοσι γωνίες), 34χρονος (που έχει ηλικία 34 ετών), σαραντάρι (ένα σύνολο από σαράντα ομοειδείς μονάδες), πενηνταριά (περίπου πενήντα).

Αυτές οι λέξεις δεν πιάνονται, θα ήταν πολύ εύκολο έτσι. Μας ενδιαφέρουν εδώ λέξεις που έχουν αποκτήσει μια επιπλέον σημασία πέρα από τη δηλωτική πλήθους -ας πούμε: σαρανταπεντάρι (το όπλο ή το δισκάκι), δωδεκάποντη (η γόβα), τριανταμία (το παιχνίδι), εξηνταέξι (άλλο παιχνίδι με χαρτιά).

Βλέπετε ότι δεχόμαστε και απόλυτους αριθμούς, εφόσον έχουν λεξικογραφική αξία. Θα δεχτούμε το Εικοσιένα (το 1821, δηλωτικό της επανάστασης του 1821), θα δεχτούμε το Εικοσιδύο ή 22 (είτε τη μάρκα τσιγάρων είτε τη μετωνυμία για τη μικρασιατική καταστροφή) αλλά δεν θα δεχτούμε «το ’23» ή «το ’27» παρόλο που μπορεί κάποιος να πει «το πραξικόπημα του 23» ή «ο πατέρας μου γεννήθηκε το [19]27». Το «βρόμικο 89» θα το δεχτούμε.

Θα δεχτούμε και φρασεολογικά στοιχεία -π.χ. «Τα μάτια σου δεκατέσσερα», αλλά δεν θα δεχτούμε τίτλους τραγουδιών, κινηματογραφικών ταινιών και βιβλίων (για τα τραγούδια έχουμε ήδη βάλει σχετικό άρθρο, και για ταινίες/βιβλία ίσως εκκρεμεί). Οπότε, όχι «Τα 39 σκαλοπάτια» ή «Ο τεσσαρακοστός πρώτος».

Θα κοιτάξουμε να αποφύγουμε τις κατασκευασμένες λέξεις κι εδώ θα έχουμε και κριτήριο τα λεξικά και τα σωματα κειμένων. Για να φέρω ενα παράδειγμα, θα δεχτούμε το «δίγλωσσος», αλλά όχι το «τριαντατριάγλωσσος», παρόλο που ο Γιάννης Οικονόμου μιλάει 33 γλώσσες.

Φυσικά, για τους μικρότερους αριθμούς έχουμε πάρα πολλές λέξεις, ενώ όσο μεγαλώνουν οι αριθμοί αναμενόμενο είναι να λιγοστεύουν. Δεν είναι απόλυτο αυτό βέβαια -είναι ευκολότερο να βρούμε λέξεις για στρογγυλούς αριθμούς π.χ. το 50 παρά για μικρότερους αλλά πρώτους (π.χ. το 23).

Στη σκυταλοδρομία μας, για να μη σταματήσουμε νωρίς, θα δεχτούμε τη δυνατότητα να αφήνουμε έναν αριθμό χωρίς λέξη, όχι όμως δύο συνεχόμενους.

Ας ξεκινήσουμε όμως, και βλέπουμε:

1: Εδώ έχουμε άφθονα για να διαλέξουμε. Μονοπρόσωπη εταιρεία, πρωτ-αθλητής, πρωτεία, μοναχοφάης, άσος, πρωτομάστορας, μονόζυγο και ούτω καθεξής.

2: Δίβουλος, δίγαμος, δίγλωσσος, δίδυμος, δευτεροκλασάτος, δευτερόλεπτο κτλ.

3: Κι εδώ έχουμε πλήθος. Τρικούβερτο γλέντι, τριτογενής τομέας, αγία Τριάδα κτλ.

4: Τετραπέρατος μαθητής, τετράγωνη λογική, τετράδιο.

5: Πεντάμορφη, πεντάρφανος, πεντανόστιμο φαγητό, πενθήμερη εργασία.

6: Εξάψαλμος, εξαπτέρυγα

7: Επτασφράγιστο μυστικό, επτάφωτη λυχνία, το επταήμερο, εφταμηνίτικο παιδί.

8: Η Οκτώηχος, οχταμηνίτικο, χταπόδι. Οκτάκωπος.

9: Η Εννεάκρουνος πηγή, τα εννιάμερα.

10: Δεκάρικο, δεκάλεπτο, η δεκάτη, τα δέκατα, ο δεκάρικος λόγος κτλ. αμέτρητα.

11: Η ενδεκάδα, το εντεκάρι (στο Προπό), ο ενδεκασύλλαβος (στίχος)

12: Η δωδεκάδα/ντουζίνα, το δωδεκάμετρο, η δωδεκάποντη, η δωδεκάτη ώρα.

13: Το δεκατριάρι του Προπό, ο δέκατος τρίτος μισθός, η τρισκαιδεκαφοβία

14: Το δεκατετράστιχο (το σονέτο), Τα μάτια σου δεκατέσσερα, γενεές δεκατέσσερις

15: Δεκαπενθήμερο, δεκαπεντασύλλαβος.

16: Δεκαεξαβάλβιδος (κινητήρας), δεκαεξάμπιτος (επεξεργαστής), δεκαεξάκτινο (αστέρι της Βεργίνας).

17: Δεκαεφτασύλλαβος (ο στίχος του Καζαντζάκη στη μετάφραση της Οδύσσειας)

18: Η δεκοχτούρα. Η δεκαοκτάδα (στο ποδόσφαιρο, 11 που παίζουν και 7 στον πάγκο)

19: Δεκαεννιάρι (ο βαθμός, το σχεδόν άριστα), δεκαεννέας (ειρωνικό στη φανταρίστικη αργκό για τον δεκανέα).

20: Εικοσάρι (το άριστα στο γυμνάσιο), εικοσάρικο, ο εικοστός αιώνας, κτλ.

21: Η εικοσιμία (το παιχνίδι), το Εικοσιένα (1821). Και Εικοσιμία, περιοχή στην Κεφαλονιά.

22: Το 22 (τσιγάρα), το ’22 (1922, η μικρασιατική καταστροφή). Το Κατς-22.

23: Εδώ δεν βρήκα τίποτα, αλλά μπορεί να βρείτε εσείς. Προς το παρόν, ας είναι ο πρώτος μας μπαλαντέρ. Ας βάλουμε τα 23 γραμμάρια που, υποτίθεται, ζυγίζει η ψυχή. Υπάρχει και η 23άρα οθόνη. Και η ηλικιακή κατηγορία Κ23 στα αθλήματα (κάτι σαν την παλιά Ελπίδων)

24: Εικοστετράωρο, και θάναι και άλλα πολλά.

25: Εικοσπενταράδες, όπως λέγανε παλιά τους χωροφύλακες. Εικοσιπεντάρα πισίνα.

26: Οι 26ιντσες ρόδες ποδηλάτου. Και η οδός 26ης Οκτωβρίου.

27: Το κλαμπ των 27ρηδων (οι ροκάδες που πέθαναν πρόωρα στην ηλικία αυτή: Τζόπλιν, Μόρισον, Χέντριξ). Και 27άρι στη γλώσσα των ποινικολόγων και αστυνομικών κλπ είναι το πιστοποιητικό στη νομοθεσία των ναρκωτικών για μικρότερη ποινή στον δράστη λόγω συνεργασίας με τις αρχές

28: Οι 28ιντσες ρόδες ποδηλάτου. Kαι βέβαια η 28η Οκτωβρίου.

29: Οι κατασκευαστές πλυντηρίων της κλασικής διαφήμισης [αν θα το δεχτούμε]

30: Τριαντάφυλλο, τριακονταετής πόλεμος.

31: Τριανταμία (το παιχνίδι)

32: Τριανταδυάμπιτος (επεξεργαστής). Οι 32 του μηνός, ως δηλωτικό φανταστικής ημερομηνίας.

33: Ο τριαντατριάρης δίσκος (βινυλίου) και ο 33ος βαθμός των τεκτόνων, ο ανώτερος που υπάρχει.

34: Να δεχτούμε την 34η οδό στο Μανχάταν;

35: Το 35ωρο (στόχος για εβδομαδιαίο ωράριο)

36: Τριανταεξάρι (κυνηγετικό όπλο). Παλιότερα υπήρχε και 36άρι φιλμ, όταν υπήρχαν φιλμ.

37: Τριανταεφτάρι, ο ελαφρύς πυρετός -και «δέκατα» λέγεται.

38: Τριανταοχτάρι (πιστόλι διαμετρήματος 0.38). Και ο περίφημος 38ος Παράλληλος στην Κορέα.

39: [Θα δεχτούμε το «παρα μίαν τεσσαράκοντα;]

40: Σαράντισε το μωρό, καλά σαράντα, Σαρακοστή, Οι Άγιοι Σαράντα, το έπος του Σαράντα, Σαραντάκος 🙂

41: Η πείνα του ’41. Και το σαρανταενάποντο παιχνίδι στο μπιλιάρδο.

42: Η απάντηση σε όλα τα ερωτήματα, κατά Ντάγκλας Άνταμς -και μεγέθυνση του δύο στη λαϊκή και έντεχνη στιχουργική.

43: Σαραντατριάρι (θερμοκρασία 43 βαθμών)

44: Σαραντατεσσάρι (θερμοκρασία 44 βαθμών, δεν ξέρω αν θα τα δεχτούμε αυτά πάντως λέγονται).

45: Σαρανταπεντάρι (πιστόλι), σαρανταπεντάρι (δίσκος)

46: 46άρα κασέτα, για εγγραφή δίσκου βινυλίου.

47: To 47άρι, το ΑΚ-47 (Καλάσνικοφ)

48: Σαρανταοχτάωρο, σαρανταοχτάωρη άδεια

49: 49άρηδες, αν εξελληνίσουμε τους San Francisco 49ers

50: Πενηντάρικο, πενηντάευρο, πενηντάρα πισίνα. Το πενηνταράκι. Και πολλά ακόμα.

51: Διάσελο 51 στην εθνική οδό Άμφισσας-Λαμίας.

52: Τα φύλλα της τράπουλας. Η λέσχη των Φίφτι-Του στις αρχές του 20ού αιώνα.

53: Οι 53+ του ΣΥΡΙΖΑ.

54: 54άρι πιστόνι στα μηχανάκια. Και το Στούντιο 54.

55: Υπάρχει 55άρα τηλεόραση (οθόνη), μου λένε.

56: Η πενηνταεξάνησος μπίρα 56 isles που μετράει όλα τα νησιά και μικρονήσια των Κυκλάδων

57:

58: 58ιντση οθόνη, υπάρχει.

59:

60: Εξηκονταδικό σύστημα, εξηντάλεπτο, ο εξηνταβελόνης κτλ.

61: Ίσως οι εκλογές του ’61 (βίας και νοθείας).

62: Οι 62 Μάρτυρες -και οδός στο Ηράκλειο.

63: Τυχερό 63, είδος στοιχήματος.

64: Εξηντατετράμπιτος επεξεργαστής, …

65: Το εξηκοστό πέμπτο έτος (η «κανονική» ηλικία συνταξιοδότησης)

66: Το 66, παιχνίδι της οικογένειας της πρέφας.

67: 67ρα η κλίμακα διάσημη στους οργανοποιούς που κατασκευάζουν μπουζούκια.

68: Το ’68 (δηλ. το 1968 ως σημαδιακή χρονιά εξεγέρσεων).

69: Το 69, η στάση του σεξ.

70: Οι Εβδομήκοντα της Παλαιάς Διαθήκης

71:

72: Βρήκα λάμα 72άρα και κεφαλή 72άρα για μηχανάκια. Υπάρχουν και οι 72 παρθένες του ισλαμικού παραδείσου.

73: To ’73 στο σύνθημα «Η Χούντα δεν τελείωσε το 73»

74: Το ’74 ως δηλωτικό της μεταπολίτευσης. Και 74άρα κασέτα.

75: 75άρι ψαροντούφεκο.

76: 76άρηδες, αν εξελληνίσουμε τους Philadelphia 76ers

77: Η Fortran-77, αν δεν βρούμε άλλο.

78: Ο 78άρης δίσκος του παλιού γραμμοφώνου

79:

80: Τα ογδόνταζ, αν προτιμάτε έιτιζ, και η ογδοντίλα τους. Το ογδοντάρι ακορντεόν. Η γενιά του ’80 (1880).

81: Το ’81 σαν η χρονιά της Αλλαγής (με το ΠΑΣΟΚ).

82: 82άρι ψαροντούφεκο.

83: 83άρι κουτί κάρτας γραφικών και εξάρτημα στροβιλοσυμπιεστή. Και τα «παιδιά του ’83», όποιος τα θυμάται.

84:

85: 85άρι ψαροντούφεκο.

86: Στα αγγλικά το 86 δηλώνει το άκυρο, εξ ου και ο όρος they 86ed him της σλανγκ. Θα το δεχτούμε; Aλλά υπάρχουν και οι επεξεργαστές x86.

87: Ο καύσωνας του ’87.

88: 88άρι, για πιάνο.

89: Το βρόμικο 89

90: Η ενενηντάρα κασέτα (των 90 λεπτών). Το ενενηντάλεπτο στο ποδόσφαιρο.

91: Στο 91, ως δηλωτικό των καθυστερήσεων μετά το 90λεπτο στο ποδόσφαιρο.

92: 92άρι ανεμιστηράκι.

93: Το ’93, ως δηλωτικό του 1793.

94:

95: 95άρα βενζίνη (αριθμός των οκτανίων). Και τα Γουίντοους 95.

96: Υπάρχει ο λαμπρός γαλαξίας Μεσιέ96 αλλά και 96άρι ακορντεόν.

97: Το ’97 ως δηλωτικό του «ατυχούς πολέμου» του 1897.

98: 98άρα βενζίνη (με 98 οκτάνια). Και η «γενιά του ’98» στην Ισπανία (από τον πόλεμο του 1898). Και τα Γουίντοους 98.

99: Οι Ενενηνταεννέα (Διεθνής Οργάνωση γυναικών πιλότων)

100: Kατοστάρικο, το κατοστάρι στον στίβο (και ο κατοστάρης), η κατοστάρα στο μπάσκετ και στον στρατό, ο Εκατονταετής πόλεμος και άλλα αμέτρητα.

101: Αν δεν βρούμε άλλο, θα βάλουμε τα σκυλιά της Δαλματίας, κι ας είναι τίτλος. Αλλά υπάρχει το «μάθημα 101», το εισαγωγικό κάθε μαθήματος.

Λοιπόν; Θα τα  συμπληρώσουμε όλα τα κενά; Θα καταφέρουμε άραγε να φτάσουμε στο 101, με τη βοήθεια των μπαλαντέρ; Δύσκολο μου φαίνεται, αλλά θα προσπαθήσουμε.

Πόσο μακριά θα φτάσουμε στη σκυταλοδρομία των λέξεων; Δικό σας!

Posted in Αριθμοί, Αριθμολογία, Λογολογία | Με ετικέτα: , | 305 Σχόλια »

Ακαταδίωκτα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 24 Απριλίου, 2021

Που βεβαιως παίρνουν τον τίτλο τους από τη λέξη που κέρδισε τα παροιμιώδη 15 λεπτά δημοσιότητας τις τελευταίες μέρες -εννοώ βέβαια το ακαταδίωκτο των μελών των επιτροπών, που προβλέπεται από τροπολογία που κατέθεσε αιφνιδιαστικά η κυβέρνηση σε άσχετο νομοσχέδιο.

Προσωπικά συμφωνώ ότι οι επιστήμονες που γνωμοδοτούν θα πρέπει, για να μπορούν να εκφράζουν ανεξάρτητα τη γνώμη τους, να έχουν εγγύηση ότι δεν θα κληθούν να λογοδοτήσουν. Άλλωστε και άλλοι με γνωμοδοτικό ρόλο, πχ ο Συνήγορος του Πολίτη, επίσης έχει το ακαταδίωκτο.

Ωστόσο, εδώ εγείρονται δύο θέματα: αφενός, η τροπολογία προβλέπει ότι δεν θα μπορούν ούτε να εξετάζονται, να καταθέτουν σε περίπτωση δικαστικής διερεύνησης· αφετέρου, η τροπολογία επεκτείνει την προστασία και στα κυβερνητικά στελέχη που συμμετέχουν στις επιτροπές του Υπ. Υγείας, π.χ. στον κ. Αρκουμανέα -αλλά αυτοί δεν είναι ανεξάρτητοι, εξ ορισμού -ούτε έχουν ρόλο γνωμοδοτικό. Προς τι η προστασία;

Το θέμα είναι βέβαια ότι η σπασμωδική αυτή ενέργεια υποσκάπτει την (όση έχει απομείνει) εμπιστοσύνη του κοινού στα επιστημονικά όργανα -σε μια στιγμή που η χώρα έχει ήδη κάκιστες επιδόσεις στα ποσοστά αποδοχής του εμβολιαστικού προγράμματος. Και βέβαια, ειδικά υπό τις σημερινές συνθήκες λειτουργίας της Βουλής, ο τρόπος που κατατέθηκε η επίμαχη τροπολογία αποτελεί περιφρόνηση του κοινοβουλευτισμού.

Αλλά στο σημείο αυτό θα έχετε αρχίσει να απορείτε αν είναι όντως Σάββατο και διαβάζετε μεζεδάκια ή αν για κάποιο λόγο δημοσιεύτηκε το άρθρο της Δευτέρας -πού είναι ο ανάλαφρος σχολιασμός για τα, γλωσσικά κυρίως, στραβά και ανάποδα της εβδομάδας που πέρασε;

Δίκιο έχετε, οπότε σπεύδω να συμμορφωθώ. Παρασύρθηκα από τη λέξη του τίτλου. Αλλά να προσθέσω μια ατάκα που διάβασα στο Τουίτερ: Κι ο Χριστοφοράκος ακαταδίωκτο είχε απλά δεν χρειάστηκε νομοθετική πρωτοβουλία, όλα έγιναν με διαδικασίες fast track.

* Αλλά με την ευκαιρία να ξεκινήσω με ένα μεζεδάκι σχετικό, αν όχι με τη λέξη πάντως με τη σχετική ειδησεογραφία. Λοιπόν, διαβάζω ότι ο πρόεδρος του Πανελλήνιου Ιατρικού Συλλόγου δήλωσε: «ως πρόεδρος του ΠΙΣ αποποιούμαι των προνομίων μέχρι να καλυφθεί και ο τελευταίος γιατρός και νοσηλευτής της χώρας».

Και η εφημερίδα (η Αυγή) επαναλαμβάνει την ίδια σύνταξη: Ο Αθανάσιος Εξαδάκτυλος, πρόεδρος του ΠΙΣ, ξεκαθάρισε ότι αποποιείται της ασυλίας που του προσφέρει η τροπολογία ως μέλος της επιτροπής των λοιμωξιολόγων.

Ωστόσο, τόσο στα αρχαία ελληνικά όσο και στην καθαρεύουσα, το ρήμα «αποποιούμαι» συντάσσεται ανέκαθεν με αιτιατική – ο δε Επιμηθεύς αποποιούμενος το δώρον, γράφει ο Πλωτίνος στις Εννεάδες. Είναι από μόνο του αρκετά επίσημο, δεν το κάνουμε… επισημότερο συντάσσοντάς το με γενική.

* Kαι συνεχίζουμε με ένα παράδειγμα κατευθυνόμενης δημοσιογραφίας: πώς να παραπληροφορείτε χωρίς να λέτε κατάφωρα ψέματα.

Προχτές, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξέδωσαν νέες ταξιδιωτικές οδηγίες για τον κορονοϊό, πολύ αυστηρότερες από τις προηγούμενες. Με τις νέες οδηγίες, οι περισσότερες χώρες του κόσμου -και όλες οι χώρες της ΕΕ- κατατάσσονται στην 4η κατηγορία, τη χειρότερη, όπου η σύσταση προς τους Αμερικανούς πολίτες είναι απλή: Do not travel. Mην ταξιδεύετε.

Πώς παρουσιάστηκε η είδηση από τα πετσωμένα ελληνικά μέσα «ενημέρωσης»; Βλέπετε χαρακτηριστικό δείγμα αριστερά.

Μη σταθείτε στο λαθάκι του «ταξιιωτική», αυτό είναι πταίσμα. Το δημοσιογραφικό έγκλημα είναι παρακάτω. «Πληροφορείται» ο αναγνώστης ότι το Στέιτ Ντιπάρτμεντ εξέδωσε οδηγία να αποφεύγεται από τους Αμερικανούς τουρίστες η Ιταλία, ενώ η Ελλάδα κατατάσσεται στην κατηγορία 4, που κανείς δεν ξέρει ποια είναι -και που το 90% δεν θα μάθει διότι δεν διαβάζει πιο κάτω από τον τίτλο.

Οπότε, ο αναγνώστης του τίτλου μένει με την εντύπωση ότι οι τουρίστες που δεν θα ταξιδέψουν στην Ιταλία είναι πιθανό να έρθουν στην Ελλάδα, που κατατάσσεται στην κατηγορία 4, χωρίς να υποψιάζεται ότι τόσο η Ιταλία όσο και η Ελλάδα όσο και όλες οι ευρωπαϊκές χώρες (αν δεν κάνω λάθος) κατατάσσονται στην ίδια κατηγορία, την 4, που σημαίνει «Αποφύγετε τα ταξίδια σε αυτές τις χώρες».

Όπως έγραψε στο Φέισμπουκ ο φίλος Γιώργος Γιαννόπουλος, αυτό θυμίζει το παλιό ανέκδοτο που έλεγαν για την Πράβδα, ότι τάχα όταν είχε γίνει ένας αγώνας δρόμου ανάμεσα σε έναν Αμερικανό και έναν Σοβιετικό, στον οποίο είχε νικήσει ο Αμερικανός, η Πράβδα έβαλε τίτλο: Ο Σοβιετικός πρωταθλητής κέρδισε τη δεύτερη θέση. Προτελευταίος ο Αμερικανός.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , | 277 Σχόλια »