Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘σονέτο’

Η μέρα με τα δεκατεσσάρια

Posted by sarant στο 14 Απριλίου, 2014

 

Σήμερα ο μήνας έχει δεκατέσσερις, έχουμε δηλαδή 14 Απριλίου του 2014, ή αλλιώς 14/4/14. Οι ταχτικοί θαμώνες ίσως να θυμούνται ότι πρόπερσι στις 12 Δεκεμβρίου (στις 12/12/12) είχα γράψει ένα άρθρο για τη Μέρα με τα τρία δωδεκάρια, συνεχίζοντας μια παράδοση που ήδη μετρούσε τέταρτο χρόνο, αφού το 2011 είχαμε τη μέρα με τα τρία εντεκάρια, το 2010 είχαμε γράψει για τη  μέρα με τα τρία δεκάρια και το 2009 για  την αντίστοιχη μέρα με τα τρία εννιάρια. Η ωραία αυτή παράδοση κινδύνεψε να σταματήσει το 2013, διότι μέρα με τρία 13άρια δεν υπάρχει, αφού δεν έχουμε δέκατο τρίτο μήνα, τελικά όμως σκέφτηκα ότι η 13/3/13 ήταν μια καλή προσέγγιση κι έτσι πέρσι έγραψα το άρθρο για τα δεκατριάρια, που άνοιξε τον δρόμο για το σημερινό άρθρο και για όσα ακολουθήσουν στα επόμενα χρόνια ως το 2019, οπότε θα χρειαστεί μια ακόμα ακροβασία για να συνεχίσουμε  -εμείς νάμαστε καλά.

Κι ενώ το είχα στο νου μου να ανεβάσω σήμερα το άρθρο με τα 14άρια, έμπλεξαν τις ημερομηνίες και νόμιζα ότι ο μήνας έχει αύριο 14, οπότε ανέβασα για λίγα λεπτά ένα άλλο άρθρο -που κατέβηκε εσπευσμένα και θα το δείτε αύριο.

Βέβαια, το σημερινό άρθρο είναι ενμέρει επανάληψη παλιότερου, αφού άρθρο για τον αριθμό 14 είχα γράψει πριν από πολλά χρόνια, τότε που καταργήθηκε ο 14ος μισθός (πανάρχαιο έθιμο που κανείς δεν θυμάται τι ακριβώς ήταν, κάτι ανάμεσα στα Απατούρια και στα Ταυροκαθάψια). Οπότε, παίρνω υλικό από εκείνο το παλιό άρθρο ενσωματώνοντας και τα δικά σας σχόλια και ό,τι άλλο προέκυψε στην πορεία.

Ο αριθμός 14 δεν έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον από αριθμολογική άποψη. Δεν είναι πρώτος αριθμός, αφού διαιρείται με το 2 και το 7 (αν και είναι ημιπρώτος), ενώ ένα χαρακτηριστικό του είναι πως πρόκειται για τον μικρότερο αριθμό που είναι άθροισμα τριών τετραγώνων (1 + 4 + 9). Βέβαια, υπάρχει το π που είναι 3,14 στην κοινότερη προσέγγισή του, ενώ οι παλιότεροι θα θυμούνται την εξίσωση 0+0=14 του Μητσοτάκη γύρω στο 1991.

Στη φρασεολογία, κοινότατη είναι η έκφραση τα μάτια σου δεκατέσσερα!  που σημαίνει:  να είσαι άγρυπνος, να προσέχεις να μη σου ξεφύγει τίποτα, να μην πάθεις κακό. Επίταση της προτροπής «τα μάτια σου τέσσερα», που μπορεί αρχικά να προήλθε από διάλογο, του τύπου:

— Να προσέχεις, να έχεις τα μάτια σου τέσσερα.
— Όχι τέσσερα, δεκατέσσερα θα τα έχω!

Πολλά παραδείγματα χρήσης, π.χ. :

Για όνομα του Θεού, κυρία Παπαγιώργου! Χρειάζεται προσοχή. Τα μάτια σας δεκατέσσερα! (Ψαθάς, Ο εαυτούλης μου)

Ο Νατσούλης (Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις, σ.359-60) βρίσκει στην αρχή της έκφρ. τον βυζαντινό θαυματοποιό Κρονίδη, ο οποίος διατεινόταν ότι μπορούσε να βλέπει από 14 σημεία του σώματός του, αλλά απ’ όσο έχω ψάξει πρόκειται για έναν ακόμα νατσουλισμό. Νομίζω ότι η δική μου εξήγηση είναι πιο λογική, αν σκεφτούμε ότι το 14 πολύ συχνά χρησιμοποιείται σαν ‘υπερθεματισμός’ του τέσσερα, π.χ. «της παντρεμένης τέσσερα της χήρας δεκατέσσερα» κοστίζει το φιλί στο δημοτικό τραγούδι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριθμοί, Αριθμολογία, Γιουτουμπάκια, Επαναλήψεις, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 205 Σχόλια »

Το σονέτο και το χάδι

Posted by sarant στο 18 Δεκεμβρίου, 2012

Η βδομάδα που άρχισε χτες χαρακτηρίζεται διαβολοβδομάδα από πολλούς ανθρώπους της πιάτσας του βιβλίου, μια και διαχρονικά αυτή τη βδομάδα γίνονται οι περισσότερες πωλήσεις στα βιβλιοπωλεία, δημοσιεύονται εορταστικά βιβλιολογικά αφιερώματα σε εφημερίδες και περιοδικά, γίνονται εκδηλώσεις, μ’ άλλα λόγια όλοι έχουν δουλειές με φούντες. Δυο ή τρεις φίλοι μού είπαν ότι δεν μπόρεσαν να έρθουν στη χτεσινή εκδήλωση για τον Βάρναλη (το άρθρο αυτό βέβαια το γράφω πριν από την εκδήλωση) επειδή συμμετείχαν σε άλλη ανάλογη ομιλία ή παρουσίαση. Κάθε μέρα έχει δυο-τρεις αξιόλογες εκδηλώσεις, και μία τέτοια γίνεται και σήμερα, που θα προσπαθήσω να πάω, και που μου έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο.

Είχαμε γράψει πριν από λίγο καιρό για τον Λορέντζο Μαβίλη, τον ποιητή και σκακιστή που σκοτώθηκε πριν από εκατό χρόνια, μαχόμενος με τους ερυθροχίτωνες γαριβαλδινούς, εθελοντής στα 52 του, στον Δρίσκο, στους βαλκανικούς πολέμους. Ο Μαβίλης είναι ο κατεξοχήν Έλληνας σονετογράφος, όσο κι αν σονέτα είχαν γραφτεί (όχι πολλά) και πριν απ’ αυτόν, και φυσικά συνέχισαν να γράφονται μετά. Όμως αυτός καλλιέργησε με πολλή τέχνη και σχεδόν αποκλειστικά το δεκατετράστιχο ποίημα, αυτός το καθιέρωσε, δίνοντας ποιήματα που ακόμα και σήμερα είναι πολύ γνωστά, όπως τη Λήθη, την Ελιά, την Καλλιπάτειρα κι έτσι δεν είναι λάθος να πούμε ότι ο Μαβίλης είσαξε (σικ) το σονέτο στην ελληνική ποίηση.

Στη μνήμη του Μαβίλη, η ποιητική ομάδα «Με τα λόγια [γίνεται]», κάλεσε τους σημερινούς ποιητές να γράψουν ένα σύγχρονο σονέτο, και από τις 42 συμμετοχές επιλέχθηκαν οι 17 (δεν ξέρω αν αυτός ο αριθμός έχει κάποιον συμβολισμό). Σήμερα το βράδυ λοιπόν, στις 8 μ.μ., στο θέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης (Μασσαλίας 22), οι 17 ποιητές θα διαβάσουν το σονέτο που έγραψαν και μαζί από ένα σονέτο του Μαβίλη ο καθένας -αν και θα πρέπει να συνεννοηθούν για να μην έχουμε επαναλήψεις. Οι ποιητές είναι: Γιούλη Βολανάκη, Άννα Γρίβα, Γιάννης Ευθυμιάδης, Λένα Καλλέργη, Σοφία Κολοτούρου, Κώστας Κουτσουρέλης, Αλέξιος Μάινας, Στέργιος Μήτας, Νέδα Μονκ, Σπυρίδων Πεντεφούντης, Σάκης Σερέφας, Δανάη Σιώζιου, Δημήτρης Ε. Σολδάτος, Αλέκος Φλωράκης, Άντεια Φραντζή, Μιχαήλ Χατζηγεωργίου, και Αντώνης Ψάλτης. Θα προσπαθήσω να πάω, μου αρέσουν τα σονέτα.

Και με την ευκαιρία, ας λεξιλογήσω για το σονέτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 81 Σχόλια »

Ποιος πήρε το πρωτάθλημα Βαυαρίας στο σκάκι το 1890;

Posted by sarant στο 25 Νοεμβρίου, 2012

Ίσως σκέφτεστε ότι παραφρόνησα κυριακάτικα να ρωτάω απίθανα πράγματα, όμως ο σκακιστής για τον οποίο σας ρωτάω δεν είναι κάποιος άγνωστος Δρ Φριζενμπίχλερ αλλά ένα ακόμα αρκετά γνωστό και οικείο μας όνομα που κατέχει ξεχωριστή θέση στη λογοτεχνία μας και στην ιστορία της γλώσσας μας. Δόκτορας ήταν βέβαια κι αυτός, και όταν κέρδισε στο τουρνουά, που έγινε στο Ρέγκενσμπουργκ, είχε μόλις πάρει το διδακτορικό του. Ο πίνακας των αποτελεσμάτων του τουρνουά τον αναφέρει ως Dr. Greco, που είναι ψευδώνυμο -σε ποιον ανήκει άραγε;

Δεν είναι δύσκολη η απάντηση του γρίφου, πολύ περισσότερο που γκουγκλίζεται. Ο μυστηριώδης Δρ. Γκρέκο ίσως φανερωθεί πιο εύκολα αν σας πω πως έγραφε ποιήματα και κυρίως σονέτα, πως ήταν από τους πρωτοπόρους του δημοτικισμού και ότι σε λίγες μέρες γιορτάζουμε τα 100 χρόνια από τον θάνατό του. Τον ηρωικό του θάνατο, να προσθέσω, μια και ο Λορέντζος Μαβίλης, γιατί αυτός ήταν ο πρωταθλητής Βαυαρίας του 1890 (δεν γράφω «Βαβαρίας» για να μη μου κόψει την καλημέρα μια εκλεκτή φίλη) βρήκε τον θάνατο στην κορυφή του Δρίσκου, στις 28 Νοεμβρίου 1912, στο ηπειρώτικο μέτωπο του πρώτου βαλκανικού πολέμου, όπου συμμετείχε ως εθελοντής, λοχαγός των Γαριβαλδινών. Σε αντίθεση με τον πόλεμο στη Μακεδονία, όπου τα ελληνικά στρατεύματα προέλασαν ταχύτατα, στην Ήπειρο ο αγώνας ήταν πολύ περισσότερο αμφίρροπος και τα Γιάννενα κράτησαν ως τον Φεβρουάριο του 1913.

Παίρνω αφορμή για τον Μαβίλη (1860-1912), επειδή διαβάζω ένα άρθρο του φίλου σκακιστή Παναγή Σκλαβούνου, Ο «παιγνιδιάρης» Μαβίλης και η επίδοσή του στο σκάκι, που δημοσιεύτηκε στο τελευταίο τεύχος των Κερκυραϊκών χρονικών, και είναι η εισήγηση του συγγραφέα στο συνέδριο για τον Μαβίλη που έγινε την άνοιξη στην Κέρκυρα. Για τεχνικούς λόγους δεν μπορώ να ανεβάσω το άρθρο του Σκλαβούνου, αλλά σας παραπέμπω σε ένα παλιότερο, πολύ πιο σύντομο, κείμενό του, ενώ σήμερα το απόγευμα γίνεται στη Booze Cooperativa (Κολοκοτρώνη 59) ο 9ος διαγωνισμός λύσης σκακιστικών προβλημάτων, αφιερωμένος στη μνήμη του Μαβίλη, και εκεί ο Π. Σκλαβούνος θα κάνει μια σύντομη παρουσίαση (με εικόνες) της σκακιστικής πορείας του Μαβίλη, ο οποίος είχε πολύ καλές επιδόσιες και στο καλλιτεχνικό σκάκι, δηλ. τη σύνθεση και λύση σκακιστικών προβλημάτων (είχε πάρει και πρωτάθλημα Γερμανίας το 1889 στη λύση προβλημάτων).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιογραφίες, Επετειακά, Ποίηση, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 111 Σχόλια »

Απαυδημός

Posted by sarant στο 22 Μαΐου, 2011

Απαυδημός. Να μια λέξη που δεν την έχει κανένα (νομίζω) από τα μεγάλα λεξικά μας: ούτε τα καινούργια, ούτε του Παπύρου, ούτε του Δημητράκου που υποτίθεται πως έχει «όλη» την ελληνική, μόνο το Αντίστροφο την έχει, που πρέπει να διαθέτει το πληρέστερο λημματολόγιο, αλλά δεν δίνει σημασίες· και βέβαια την έχει ο βασιλιάς των ελληνικών λεξικών, το ελληνοαγγλικό λεξικό του Γεωργακά. Βασιλιάς χωρίς θρόνο, όμως, μια και μόνο το γράμμα Α έχει εκδοθεί και είναι διαθέσιμο ονλάιν.

Απαυδημός, το ουσιαστικό του ρήματος «απαυδώ», είναι η κούραση, η εξάντληση· είναι κι ο χορτασμός, ο κορεσμός.

Ο ενεστώτας του ρήματος είναι απαυδώ, αλλά σπάνια χρησιμοποιούμε τον ενεστώτα στην καθημερινή χρήση· πολύ συχνότερες είναι οι παρελθοντικές χρήσεις· βέβαια, εγώ λέω και «απαύδησα», αλλά οι (πολύ) περισσότεροι λένε «απηύδησα» και αυτός είναι, με διαφορά, ο επικρατέστερος τύπος.

Ωστόσο, συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον: επειδή η λέξη έχει χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια, πολλοί ομιλητές δεν αισθάνονται την εσωτερική αυτή αύξηση, και θεωρούν ότι το ρήμα έχει –η- στο θέμα του, κι έτσι παράγεται ο λαθεμένος τύπος «έχει απηυδήσει», τύπος μάλιστα ο οποίος είναι αρκετά πιο συχνός από τον σωστό τύπο «έχει απαυδήσει». Το πιο αστείο είναι ότι το Γκουγκλ, αν του δώσεις τον σωστό τύπο «απαυδήσει» θα τον περάσει για λανθασμένο και θα σε ρωτήσει «Μήπως εννοείτε απηυδήσει;» Στον ενεστώτα, όμως, το σωστό «απαυδώ» επικρατεί καθαρά –το *απηυδώ ελάχιστες γκουγκλιές έχει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαπαθιώτης, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 43 Σχόλια »