Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Σοφοκλής Καλλιμάνης’

Τα κεφάλια του μύθου και η περίπτωση του Σοφοκλή Καλλιμάνη

Posted by sarant στο 11 Απριλίου, 2014

 

Στο χτεσινό μου άρθρο για τα τρολ, και συζητώντας για τον όρο «τρολιά», έφερα σαν παράδειγμα τρολιάς τη φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη. Πρόκειται για μια παλιά ιστορία, αφού συνέβη πριν από 8 χρόνια, ωστόσο νομίζω πως διατηρεί το ενδιαφέρον της στο ακέραιο. Και επειδή το άρθρο που είχα γράψει τότε, πολύ πριν ανοίξω το ιστολόγιο, δεν έχει παρουσιαστεί εδώ, σκέφτομαι να το αναδημοσιεύσω, αφού οι περισσότεροι δεν θα το ξέρετε (υπάρχει βέβαια στον παλιό μου ιστότοπο, όπως και στο Γλώσσα μετ΄εμποδίων, που βγήκε το 2007 και που πρόσφατα ανατυπώθηκε). Με την ευκαιρία, το επικαιροποιώ λιγάκι.

Έχω αναφερθεί πολλές φορές στο Λερναίο κείμενο, ή κείμενο για το Hellenic Quest. Το βάφτισα Λερναίο, επειδή όσο κι αν το ανασκευάζεις, πάλι βρίσκει γόνιμο έδαφος και εξαπλώνεται. Πώς εξηγείται όμως η μακροβιότητα του μύθου; Για πολλούς, κάτι που το διαβάζουν τυπωμένο, έστω και στην οθόνη του υπολογιστή, προσλαμβάνει ακαταμάχητην εγκυρότητα. Έπειτα, δεν είναι λίγοι εκείνοι που με πολύ μεγάλη ευκολία πιστεύουν ακόμα και τον πιο απίθανο «ευχάριστο» μύθο. Αφού το Λερναίο λέει πράγματα ευχάριστα, το χάβουν ανεξέταστα.

Άλλοι πάλι, ακούνε μόνο ό,τι θέλουν να ακούσουν. Για παράδειγμα, τις προάλλες [θυμίζω, το 2006 ή 2007] έβλεπα σε άλλο διαδικτυακό φόρουμ κάποιον να θριαμβολογεί, διότι σε μια πρόσφατη εκπομπή του «Ομιλείτε ελληνικά;» ειπώθηκε ότι Οι λέξεις compact disc, το γνωστό μας CD, είναι λέξεις  Ελληνικές και σημαίνουν «σύμπακτος δίσκος», κατά τον Μπαμπινιώτη και όχι μόνο.

Τώρα, με τον Μπαμπινιώτη μπορεί να διαφωνώ σε αρκετά, αλλά ο άνθρωπος ξέρει τι λέει και αγύρτης δεν είναι. Και μόνο αγύρτης ή άσχετος θα μπορούσε να πει ότι το σιντί είναι λέξη ελληνική και τα λοιπά. Μάλιστα κατά σύμπτωση και στο Λερναίο κείμενο περί Hellenic Quest, αυτή την επιτομή του τσαρλατανισμού και του σκοταδισμού, αναφέρεται και ο συμπακτωμένος δίσκος ως προέλευση του CD σαν παράδειγμα συνεισφοράς της τρισχιλιετούς στον διεθνή πολιτισμό.

Ευτυχώς έχω έναν γνωστό που μαγνητοσκοπεί τις εκπομπές αυτές. Ήθελα λοιπόν να δω την εκπομπή έχοντας τη (νοσηρή) περιέργεια να εξακριβώσω από πού πιάστηκε ο φίλος και φαντάστηκε ότι ο Μπαμπινιώτης είπε το CD λέξη ελληνική. Και πράγματι, στην εκπομπή υπάρχει μια ενότητα που λέγεται «Το λέμε ελληνικά» ή κάπως έτσι, όπου ζητείται από τους παίκτες να βρουν την ελληνική ονομασία κοινότατων ξένων λέξεων (οπερατέρ = εικονολήπτης, φλας μπακ = αναδρομή). Αν και παρόμοια εγχειρήματα πολλές φορές είναι ασκήσεις ματαιότητας, τα πιο πολλά παραδείγματα λέξεων ήταν καλοδιαλεγμένα, και θα ήταν καλύτερα αν η κυρία Χούκλη δεν πρόφερνε το ντεμπραγιάζ γαλλιστί (ντεμπραγιάge). Αλλά πλατειάζω. Τελειώνοντας αυτή η ενότητα, ένας από τους ηθοποιούς που συμμετέχουν, θυμήθηκε ότι στην προηγούμενη περίοδο της εκπομπής, πριν από μερικά χρόνια, τους είχε απασχολήσει η ελληνική απόδοση του compact disk, και ότι είχε γίνει γόνιμη συζήτηση που τον είχε εντυπωσιάσει, αλλά δεν θυμόταν σε ποια απόδοση είχαν καταλήξει (το οποίο παρεμπιπτόντως δείχνει για ποιο λόγο θεωρώ ασκήσεις ματαιότητας πολλές τέτοιες απόπειρες). Καλείται ο κ. Μπαμπινιώτης, ο οποίος αναφέρει ότι τότε είχαν καταλήξει στην απόδοση «συμπαγής ψηφιακός δίσκος» για το compact disk.

Δηλαδή, στην πραγματικότητα:

Ο Μπαμπινιώτης είπε ότι το compact disk μπορεί να αποδοθεί ελληνικά ως ‘ψηφιακός συμπαγής δίσκος’.

Και ο θεατής που είδε την εκπομπή συγκράτησε ότι:

Η λέξη compact disk είναι ελληνική, σημαίνει ‘σύμπακτος δίσκος’ και το λέει και ο Μπαμπινιώτης.

Πράγμα που σημαίνει ότι όταν κανείς θέλει να ακούσει κάτι, θα το ακούσει οπωσδήποτε κι ας του πεις εσύ το εντελώς αντίθετο. Ευτυχώς δεν είναι όλοι έτσι, αλλιώς θα ήταν μάταια και όσα γράφουμε κι εμείς εδώ.

Πολύ διδακτική όμως βρίσκω και μια άλλη περίπτωση σχετική με γλωσσικούς μύθους, τη φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη. Μπορώ να αναφέρω το όνομα άνετα, διότι πρόκειται για ψευδώνυμο· και όχι τυχαίο ψευδώνυμο. Οι αρχικές συλλαβές του ονοματεπωνύμου δίνουν «Σόκαλ». Ο Άλαν Σόκαλ είναι ένας Αμερικανός μαθηματικός ο οποίος έγινε διάσημος το 1996 όταν έκατσε και έγραψε ένα περισπούδαστο κείμενο που ήταν από την αρχή ως το τέλος μια αρμαθιά από ανοησίες, αλλά παρουσιασμένες με στόμφο και με άφθονες περικοκλάδες· την περίτεχνη αυτή αρλούμπα την υπέβαλε σε ένα επιστημονικό περιοδικό, και μάλιστα πυριβιώδες(*), το οποίο τη δημοσίεψε μετά χαράς! Η φάρσα του Σόκαλ θεωρείται πλέον κλασική.

Ο δικός μας ψευδώνυμος Σοφοκλής Καλλιμάνης θέλησε το 2004 να μιμηθεί τον Σόκαλ, αλλά στο χώρο της ελληνοκεντρικής ετυμολογίας. Κάθισε λοιπόν και έγραψε ένα εκτενές κείμενο στο οποίο «αποδείκνυε» με βάση ένα χειρόγραφο του 13ου αιώνα, ότι η αγγλική λέξη draft είναι ελληνική (στην πραγματικότητα δεν είναι, βέβαια). Στο άρθρο του υιοθετούσε τη θεματολογία και τη φρασεολογία των ελληνεμπόρων, αφού τόνιζε την πολιτιστική επιρροή της ελληνικής στις σύγχρονες γλώσσες και επαινούσε την προσπάθεια αντικατάστασης ξένων δανείων με ελληνικά ισοδύναμα.

Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο κάπου το παράκανε· ήταν πολύ μεγάλο, είχε πολλές υποσημειώσεις και παραπομπές σε ανύπαρκτους λογίους του Μεσαίωνα όπως ο Ανσέλμος του Κλερβώ ή ο βυζαντινός Μανουήλ Φυρλίγγος. Αν και φτιαγμένο με μεγάλη τέχνη, γνώρισε την αποτυχία: δεν δημοσιεύτηκε παρά σε δυο ή τρεις ιστότοπους, και όχι μεγάλης εμβέλειας. Ολόκληρο το καλλιμάνειο (ή ψευδοκαλλιμάνειο;) κείμενο μπορείτε να το δείτε εδώ

Θα έλεγα ότι η ελάχιστη απήχηση που βρήκε ο κατασκευασμένος «για καλό σκοπό» διανοουμενίστικος μύθος του Σοφοκλή Καλλιμάνη σε σύγκριση με την τεράστια επιτυχία του κατασκευασμένου «για ίδιον όφελος» μύθου του Hellenic Quest, λέει πολλά για την ποιότητα του ελληνοκεντρικού κοινού. Τον Καλλιμάνη τον πίστεψαν μόνο σοβαροί άνθρωποι, που μπόρεσαν να διαβάσουν το μακρυνάρι. Ο μέσος ελληνοκεντρικός χαφταόλας δεν θέλει περιδιαγραμμάτου αναλύσεις, εκτενείς βιβλιογραφίες, Φρυλίγγους και Ανσέλμους του Κλερβώ, θέλει λίγα λόγια που να χτυπάνε κατευθείαν στο στόχο. αι άκου λέξη που πήγε και βρήκε να κατασκευάσει ο ψευδοΚαλλιμάνης, draft! Χάθηκε κάτι της μόδας, όπως ίσως browser; (Πράγματι, ένα νεότερο μπαρουφολόγημα που βρήκε ελληνική ρίζα στη λέξη computer αναδημοσιεύτηκε πολύ περισσότερο).

Οι ελάχιστες αναδημοσιεύσεις του Καλλιμάνειου μύθου ωχριούν μπροστά στις εκατοντάδες του Λερναίου κειμένου, που έχει φτάσει και σε σχετικώς έγκυρα περιοδικά ή εφημερίδες. Οση μαστοριά κι αν έβαλε στο παραμύθι του ο ψευδοΚαλλιμάνης, δεν μπορεί να πλησιάσει την πηγαία σαχλαμάρα του HellenicQuest. Το ίδιο θα συμβεί κι αν βάλουμε έναν σκηνοθέτη του ποιοτικού κινηματογράφου να σκηνοθετήσει σαπούνι ή πορνό: θα αποτύχει παταγωδώς. Το φιλοθεάμον κοινό θα προτιμήσει, και με το δίκιο του, το γνήσιο προϊόν.

 

(*) Η αρχαία λέξη «πυριβιώδες» αναφέρεται σε σύγγραμμα που η εγκυρότητά του έχει ελεγχθεί από επιτροπή ομοτίμων, σύμφωνα με τη μέθοδο που επινόησε πρώτος ο Αλεξανδρινός φιλόλογος Πυρίβιος, την πυριβίασιν. Ο Πυρίβιος έζησε τον δεύτερο αιώνα μ.Χ. και εκθέτει τη μέθοδό του στο χαμένο σήμερα σύγγραμμά του Κριτικά ιστορικά, του οποίου σώζονται αποσπάσματα στη Μυριόβιβλο του Φωτίου. Μέσω των λατινικών (pyriviatum), η λέξη πέρασε στις νεότερες γλώσσες, και ύστερα από πολύπλοκες φωνολογικές μετατροπές (που δεν προλαβαίνω να αναλύσω τώρα) έδωσε το σημερινό αγγλικό peer-reviewed. Νομίζω ότι προς τιμή του Πυρίβιου μπορούμε να αναστήσουμε την αρχαία λέξη «πυριβιώδες», πολύ περισσότερο που δεν έχουμε στα νέα ελληνικά  μονολεκτική απόδοση για τον όρο peer-reviewed.

Σημείωση: Για να μην το δούμε να αναπαράγεται παντού, σπεύδω να διευκρινίσω ότι Πυρίβιος δεν υπήρξε και τα σχετικά με τη λέξη «πυριβιώδες» ήταν, απλώς, ένας καλλιμανισμός της στιγμής.

 

 

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ευτράπελα, Φάρσες | Με ετικέτα: , , , | 137 Σχόλια »