Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Σπυρ. Μάρκου’

Τελευταία απάντηση για το Ν και το Σ

Posted by sarant στο 22 Ιανουαρίου, 2013

Στις αρχές Δεκεμβρίου είχα σχολιάσει επικριτικά ένα άρθρο στο οποίο υποστηριζόταν, μεταξύ άλλων, ότι το γράμμα Ν οξυγονώνει τον εγκέφαλο όταν το προφέρουμε και ότι η θέση του στο αλφάβητο δεν είναι τυχαία. Ο συγγραφέας του άρθρου, ο εκπαιδευτικός κ. Σπύρος Μάρκου από τη Λάρισα, επίτιμος σχολικός συμβουλος, μού έστειλε εκτενή απαντητική επιστολή, την οποία δημοσίευσα ως αυτοτελές άρθρο στις 4 Ιανουαρίου. Ο κ. Μάρκου μου έστειλε νέα επιστολή, ανταπάντηση ας πούμε, ζητώντας να δημοσιευτεί επειδή, όπως λέει, δεν έχει δικό του ιστολόγιο ή ιστοσελίδα. Το θέμα έχει βέβαια κουράσει τους περισσότερους ίσως αναγνώστες και γι’ αυτό συμφώνησα με τον κ. Μάρκου η σημερινή ανταπάντηση να είναι η τελευταία, άλλωστε η γλώσσα δεν διαθέτει άλλες βαθμίδες, αντανταπάντηση και ανταντανταπάντηση.

Μάλιστα, για να συντομέψω τη διαδικασία, αφού διάβασα την επιστολή του κ. Μάρκου, τον παρακάλεσα να προσθέσει κάποιες διευκρινίσεις σε επτά ισχυρισμούς του κειμένου που θα διαβάσετε πιο κάτω, τις οποίες και ενσωμάτωσε στο κείμενό του. Τα σημεία στα οποία ζήτησα διευκρινίσεις ήταν: 1. Τεκμηρίωση για την ύπαρξη των Μουσείων Λόγων στην αρχαιότητα. Σε ποιο χωρίο αρχαίων συγγραφέων γίνεται λόγος γι’ αυτά; 2. Πηγή για το ότι η θεωρία του Saussure δεν γίνεται δεκτή απ’ όλους τους γλωσσολόγους 3. Πηγή για το ότι το 67-70% των λέξεων της αγγλικής γλώσσας έχουν ελληνική προέλευση 4. Στοιχεία ότι υπήρξε διατριβή στο Κέμπριτζ που κατέληξε στο ότι μπορούμε να γράφουμε τα γράμματα των λέξεων με όποια σειρά θέλουμε, αρκεί να κρατάμε στη θέση τους το αρχικό και το τελευταίο γράμμα, διότι εγώ ήξερα ότι είναι ανέκδοτο. 5. Στοιχεία για το περιοδικό Medizin Jurnal/Laboratorien, ιστοσελίδα, ISSN, κάτι. 6. Τεκμηρίωση του ισχυρισμού ότι σοβαροί ξένοι ερευνητές έχουν απορρίψει τη θεωρία περί ινδοευρ. γλωσσών, 7. Αξιόπιστη πηγή που να τεκμηριώνει ότι η πινακίδα του Δισπηλιού αποτυπώνει ελληνική γλώσσα.

Ο κ. Μάρκου ανταποκρίθηκε στην επιθυμία μου και τροποποίησε το κείμενό του ώστε να απαντήσει στις προκαταβολικές ερωτήσεις μου και τον ευχαριστώ γι’ αυτό. Εσείς θα κρίνετε αν δόθηκαν απαντήσεις. Σε μερικά θέματα, όπως στην πινακίδα του Δισπηλιού, έχω σκοπό να επανέλθω σε ειδικό άρθρο. Σε άλλα, δεν χρειάζεται να σχολιάσω.

Θα αναφερθώ πιο αναλυτικά σε ένα θέμα. Οι απαντήσεις του κ. Μάρκου δεν με έπεισαν ότι υπήρξαν στην αρχαιότητα τα διάσημα Μουσεία λόγων, που ήταν ένα είδος μεταπτυχιακών σπουδών της εποχής. Το χωρίο που παραθέτει, από τον Φαίδρο του Πλάτωνα (267c), είναι: Τὰ δὲ Πώλου πῶς φράσωμεν αὖ μουσεῖα λόγων—ὡς διπλασιολογίαν καὶ γνωμολογίαν καὶ εἰκονολογίαν— ὀνομάτων τε Λικυμνίων ἃ ἐκείνῳ ἐδωρήσατο πρὸς ποίησιν εὐεπείας; Ο κ. Μάρκου από το χωρίο αυτό συμπεραίνει ότι έτσι λέγονταν κάποια σχολεία στα οποία δίδασκαν οι Μεγάλοι Μύστες. Εγώ λέω ότι τα «Μουσεία λόγων» είναι ο τίτλος χαμένου συγγράμματος, το οποίο προφανώς αποτελούσε μια συλλογή καλαισθητικών διατυπώσεων. Αυτό δεν το έβγαλα από το μυαλό μου, μας το εξηγούν οι αρχαίοι σχολιαστές του Πλάτωνα, όπως ο Ερμείας, που μας λέει ότι «διπλασιολογία» δεν είναι «τρόπος επινοήσεως και παραγωγής νέων λέξεων» όπως διατείνεται ο κ. Μάρκου, αλλά, απλώς, η επανάληψη της ίδιας λέξης, όπως «φευ φευ». Παρομοίως, γνωμολογία είναι το να μιλάς χρησιμοποιώντας γνωμικά, και εικονολογία το να χρησιμοποιείς μεταφορικές εκφράσεις, Παραθέτω ολόκληρο το χωρίο: Ἐκεῖνος γὰρ, φασὶν, ἐξηῦρε τὰ πάρισα· διὸ καὶ μουσεῖα λόγων ἐκάλεσεν, ἐπειδὴ ἐδόκει τῇ καλλιλεξίᾳ πάνυ κοσμεῖν τὸν λόγον. — Διπλασιολογίαν δὲ τὸ τὰ αὐτὰ δὶς λέγειν οἷον φεῦ φεῦ. — Γνωμολογίαν ὡς εἶπε καὶ Δημοσθένης· «ὁ γὰρ οἷς ἂν ἐγὼ ληφθείην οὗτος ἐμοὶ πολεμεῖ,» καὶ ἀλλαχοῦ «δεινὸν γὰρ ἡ πονηρία,» καὶ τὰ ὅμοια. — Εἰκονολογίαν δὲ τὸ δι’ εἰκόνος καὶ δι’ ὑποδείγματος παραστῆσαι τὸ λεγόμενον. — Ὀνομάτων τε Λικυμνίων· ὁ Λικύμνιος τὸν Πῶλον ἐδίδαξεν ὀνομάτωντινὰς διαιρέσεις, οἷον ποῖα κύρια, ποῖα σύνθετα, ποῖα ἀδελφὰ, ποῖα ἐπίθετα καὶ ἀλλὰ πολλὰ πρὸς εὐεπίαν. —Τὸ δὲ ὀρθοέπειά γέ τις· τουτέστι κυριολεξία· διὰ γὰρ τῶν κυρίων ὀνομάτων μετήρχετο ὁ Πρωταγόρας τὸν λόγον καὶ οὐ διὰ παραβολῶν καὶ ἐπιθέτων. Κι αν ήταν «διάσημα» τα «μουσεία λόγων», πώς εξηγείται ότι δεν γίνεται μνεία σε αυτά πουθενά αλλού στην αρχαία γραμματεία, παρά μόνο στο συγκεκριμένο χωρίο του Πλάτωνα (και σε όσα το σχολιάζουν;) Τι περίεργη διασημότητα είναι αυτή; Και πώς δεν γίνεται λόγος γι’ αυτά σε κανένα σοβαρό σύγγραμμα παρά μόνο σε άρθρα κάτι βαρεμένων στον Δαυλό;

Προσθήκη: Συγκεκριμένες ανασκευές απαντήσεις για επιμέρους ζητήματα της επιστολής του κ. Μάρκου, υπάρχουν στα εξής σχόλια:
* Για το δήθεν παράθεμα του Γκέλνερ (στην πραγματικότητα του Χούμπολτ): σχόλια 14 και 17
* Για τη δήθεν έρευνα του Κέμπριτζ: Σχόλιο 41 με παραπομπή στη Βικιπαίδεια
* Για το δήθεν παράθεμα από το βιβλίο του Τάπλιν (ότι τάχα το 68-70% των αγγλικών λέξεων είναι ελληνικές: σχόλιο 62
* Για το δήθεν παράθεμα του Αριστοτέλη για τα Μουσεία λόγων: σχόλιο 63
* Για την παραπομπή Kerckhove u. Lumsden περί αλφαβήτου και για ορισμένα δεοντολογικά: σχ. 73 της καθηγήτριας Μαριάνας Κατσογιάννου.
* Για την ανύπαρκτη διατριβή του Κέμπριτζ και γενικά για τα αλφάβητα: σχ. 91.

 Τέλος πάντων, είπα πολλά. Παραθέτω την εκτενή επιστολή του κ. Μάρκου χωρίς άλλη προσθήκη ή σχόλιο.

Posted in Αλφάβητο, Γλωσσικοί μύθοι | Με ετικέτα: , , | 206 Σχόλια »

Απάντηση για το γράμμα Ν (και επικουρικά για το Σ)

Posted by sarant στο 4 Ιανουαρίου, 2013

Στις αρχές Δεκεμβρίου είχα σχολιάσει επικριτικά ένα άρθρο στο οποίο υποστηριζόταν, μεταξύ άλλων, ότι το γράμμα Ν οξυγονώνει τον εγκέφαλο όταν το προφέρουμε και ότι η θέση του στο αλφάβητο δεν είναι τυχαία. Ο συγγραφέας του άρθρου, ο εκπαιδευτικός κ. Σπύρος Μάρκου από τη Λάρισα, επίτιμος σχολικός συμβουλος, μού έστειλε εκτενή απαντητική επιστολή, οπότε θεωρώ σωστό να την παραθέσω σε αυτοτελές άρθρο και όχι ως σχόλιο στο προηγούμενο άρθρο μου.

Θα παραθέσω παρακάτω αυτούσιο το κείμενο του κυρίου Μάρκου, αν και παρατηρώ ότι τα βασικά στοιχεία της τοποθέτησής του είχαν ήδη παρουσιαστεί στο  προηγούμενο άρθρο -και φυσικά δεν μπορώ να συμφωνήσω μαζί τους. Η βασική θέση του κ. Μάρκου είναι ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι συμβατική, ότι δηλαδή για την ελληνική γλώσσα δεν ισχύει η αποδεκτή από όλους τους γλωσσολόγους αρχή του Σοσίρ (Saussure) για την αυθαιρεσία του γλωσσικού σημείου. Τα επιχειρήματά του ο κ. Μάρκου τα αντλεί από τον… Πλάτωνα, και μάλιστα ο κ. Μάρκου είναι πλατωνικότερος του Πλάτωνα, διότι ο αρχαίος φιλόσοφος λέει ρητά ότι τα ονόματα έχουν την ίδια «ορθότητα» και στην ελληνική γλώσσα και στις ξένες, ενώ ο κ. Μάρκου τη μεν ελληνική γλώσσα τη θεωρεί ξεχωριστή ενώ τις ξένες, μεγαλόψυχα, τις χαρίζει στον Σοσίρ, δέχεται ότι εκείνες μπορεί να είναι συμβατικές, αλλά η ελληνική όχι!

Μέγας φιλόσοφος μπορεί να ήταν ο Πλάτωνας, αλλά γλωσσολόγος δεν ήταν και οι απόψεις του για τη γλώσσα είναι, με όλο το θάρρος, αφελείς. Αφελείς βρίσκω και τις απόψεις που υποστηρίζονται στο άρθρο που ακολουθεί, διότι προϋποθέτουν α) ότι ο γραπτός λόγος υπάρχει ανεξάρτητα από τον προφορικό, και μάλιστα προϋπάρχει, β) ότι οι λέξεις μιας γλώσσας (ή, μάλλον, της ελληνικής γλώσσας) υπάρχουν ανεξάρτητα από τους ομιλητές τους, ότι βρίσκονται κατατεθειμένες σε κάποιο θεϊκό ταμείο όπου τις έχουν καταχωρήσει οι Ονοματοθέτες (ασφαλώς κάποιες θεόμορφες προσωπικότητες), γ) ότι η γραφή κάθε λέξης δίνει κωδικοποιημένες πληροφορίες για την ιδιότητα του πράγματος που δηλώνει η λέξη.

Ο κ. Μάρκου μάλιστα μας δίνει ένα δείγμα «αποκωδικοποίησης» των πληροφοριών, που ίσως σας πείσει, αλλά εγώ το βρίσκω κωμικό. Παραθέτω: Ένα μόνον παράδειγμα με την  αρχαιώτατη λέξη ΥΔΩΡ:Υ (υγρόν στοιχείον), Δ (από το Δάσος) Ω (στον ωκεανό ή άπειρο χώρο) Ρ (ρέει) , σχεδόν είναι αρκτικόλεξο! Τέτοιες προσπάθειες εξήγησης μού θυμίζουν τις προβλέψεις των αστρολόγων ή τις ερμηνείες των οπαδών της λεξαριθμητικής. Δεδομένου όμως ότι τα γράμματα είναι μετρημένα, πώς άραγε να ερμηνεύσουμε την επίσης πανάρχαια λέξη ΔΟΡΥ, που έχει τρία από τα τέσσερα γράμματά της ίδια; Δ = Από το Δάσος; Εντάξει, ας δεχτούμε πως τα πρώτα δόρατα ήταν ξύλινα. Αλλά Ρ = Ρέει; και Υ = Υγρό στοιχείο; Και έχουν τάχα σημασία και οι καταλήξεις των λέξεων, μεταφέρουν κι αυτές πληροφορίες; Και η δασεία, που γραφόταν και ακουγόταν στα αρχαία; δεν μετέφερε κωδικοποιημένες πληροφορίες;

Στη συνέχεια, ο κ. Μάρκου περνάει στο κυρίως θέμα, την εξαιρετική θέση του Ν που, κατ’ αυτόν, δεν βρίσκεται τυχαία στη μέση του αλφαβήτου (προσθέτει και μερικά έξτρα γράμματα για να το φέρει ακριβώς στη μέση, διότι στο σημερινό αλφάβητο το Μ έχει ίσα δικαιώματα κεντρικότητας), αλλά για το θέμα αυτό δεν θα γράψω περισσότερα, έχω πει αρκετά στο παλιότερο άρθρο.

Τέλος, προσπαθεί να εξηγήσει το νόημα της παροιμιακής φράσης «με το νι και με το σίγμα». Εδώ θα ήθελα να σχολιάσω τις απόψεις του. Καταρχάς, η φράση αυτή ασφαλώς δεν λέγεται «εδώ και χιλιάδες χρόνια» όπως διατείνεται ο κ. Μάρκου (χωρίς να το τεκμηριώνει). Αν λεγόταν θα είχε καταγραφεί κάπου, όπως έχουν καταγραφεί τόσες άλλες αρχαιες φράσεις (π.χ. τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη). Μάλιστα, είμαστε μάλλον βέβαιοι ότι η φράση αυτή γεννήθηκε στα μεσαιωνικά και τα νεότερα χρόνια, πιθανώς δε στα νεότατα (δεν έχει καταγραφεί νωρίτερα από τον 19ο αιώνα). Όταν ο λαός σταμάτησε να προφέρει το νι και το σίγμα στο τέλος των λέξεων (παιδί αντί παιδίν/παιδίον, η πόλη αντί «η πόλις»), τα τελικά ν και ς ταυτίστηκαν με τη γλώσσα της εκκλησίας και των μορφωμένων, με τη λόγια γλώσσα των αριστοκρατών, που είχε αυξημένο γόητρο και εθεωρείτο επισημότερη, κομψότερη. Μιλάει με το νι και με το σίγμα σήμαινε «μιλάει όπως οι μορφωμένοι» και μετά πήρε τη σημασία «με κάθε λεπτομέρεια, χωρίς να παραλείψει τίποτα». Η φράση δηλαδή έχει να κάνει με το αυξημένο κοινωνικό γόητρο της λόγιας/καθαρεύουσας γλώσσας και όχι με τις οξυγονωτικές ιδιότητες του Ν ή τις ψυχωφελείς ιδιότητες του Σ. Και το λέω αυτό παρόλο που προσωπικά, ως Ν.Σ. που είμαι, θα με κολάκευε μια τέτοια ερμηνεία!

Κλείνοντας, αναρωτιέμαι. Θα μπορούσε να βγει ένας σχολικός σύμβουλος και να πει, ας πούμε, ότι δεν ισχύει η θεωρία του Μεντελέγιεφ για το περιοδικό σύστημα διότι, σύμφωνα με τους αρχαίους, τα πάντα είναι σύνθεση τεσσάρων στοιχείων (γη, νερό, αέρας και φωτιά) ή να υποστηρίξει ότι η Γη είναι επίπεδη και ο ήλιος περιστρέφεται γύρω της, διότι έτσι διδάσκουν οι πατέρες της Εκκλησίας; Προφανώς όχι, αλλά γιατί άραγε κάνουμε εξαίρεση για τη γλώσσα; Και αναρωτιέμαι, αν ένας εκπαιδευτικός διδάξει στην τάξη του τις επιστημονικές θεωρίες της γλωσσολογίας, αυτές που διδάχτηκε στο πανεπιστήμιο, ας πούμε σχετικά με την ινδοευρωπαϊκή θεωρία, πώς θα αξιολογηθεί από τους προϊσταμένους του;

Αλλά είπα πολλά και σταματώ εδώ και δίνω τον λόγο στον κ. Μάρκου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Γλωσσικοί μύθοι | Με ετικέτα: , , , | 217 Σχόλια »