Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘στίγμα’

Μη στιγματίζετε για να μη στιγματιστείτε

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2014

Στα μεζεδάκια του περασμένου Σαββάτου ασχολήθηκα, ανάμεσα στα άλλα, με έναν τίτλο σε πρόσφατη συνέντευξη: Η Μαρία Χαραμή μού στιγμάτισε την καριέρα.

Τη φράση την είπε ένας σεφ, και την εννοούσε θετικά, αλλά, όπως έγραψα και προχτές, νομίζω ότι η χρήση αυτή, παρόλο που ακούγεται μερικές φορές, είναι αδόκιμη στα ελληνικά. Στο μεταξύ, το μεζεδάκι το σχολίασε επίσης ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, και ξαναδιαβάζοντας εκείνη την παλιά συζήτηση σκέφτομαι ότι ίσως δεν είναι περιττό να την αναπτύξω σε ιδιαίτερο άρθρο.

Όπως είπα, δεν είναι πρώτη φορά που ακούγεται η θετική χρήση του «στιγματίζω». Πριν από μερικά χρόνια, είχα επισημάνει μια συνέντευξη του Δημ. Καταλειφού στην ΕΡΤ, όπου είχε πει ότι «τον έχουν στιγματίσει οι Αδελφοί Καραμαζόφ», προφανώς με την έννοια «σημαδέψει».

Ας πάμε στα λεξικά. Στο ΛΚΝ, τέτοια σημασία δεν υπάρχει. Το ΛΝΕΓ πράγματι καταγράφει αυτή τη σημασία (3. επιδρώ σε βάθος, καθοριστικά, αποτελώ καθοριστικό σημείο/γεγονός για κάποιον, κάτι) αλλά οι παραδειγματικές φράσεις που δίνει αφορούν όλες αρνητική επίδραση: οι εμφύλιες συγκρούσεις στιγμάτισαν την περιοχή / τα οικογενειακά προβλήματα κατά την εφηβεία της στιγμάτισαν την ενήλικη ζωή της.

Στο γκουγκλ, ωστόσο, υπάρχουν πολλά παραδείγματα χρήσης με «ουδέτερους» ή «θετικούς» στιγματισμούς, όπως αυτό του Καταλειφού που προανέφερα. Για παράδειγμα, ο Μπέζος λέει «με έχει στιγματίσει το έργο του Ζαμπέτα», ενώ κάποιος αφιερώνει «σ’ ένα πλάσμα που έχει στιγματίσει τη ζωή μου». Βέβαια, συνυπάρχει η παλιότερη σημασία των λεξικών, π.χ. ο Σαρκοζί που στιγματίζει τους Ρομά (τους στηλιτεύει, τους κατηγορεί με οξύτητα). Στις νεκρολογίες είναι συχνό να διαβάζεις ότι ο εκλιπών στιγμάτισε την εποχή του (όπως λέγεται εδώ για τη Μέριλιν Μονρόε). Καμιά φορά, πρέπει να ξέρεις ποιος λέει τι, διότι όταν διαβάζεις ότι «ο εθνικισμός θα στιγματίσει τον 21ο αιώνα» σκέφτεσαι ότι είναι αρνητικό, όταν όμως δεις ότι το υπογράφει η Χρυσή Αυγή (το απόσπασμα δεν υπάρχει πια στο Διαδίκτυο) καταλαβαίνεις ότι το εννοεί θετικά, θα αφήσει τη σφραγίδα του.

Το στίγμα, βέβαια, είναι λέξη αρχαία, που υπάρχει ήδη στον Ησίοδο. Η βασική του σημασία ήταν το σημάδι και μάλιστα το ανεξίτηλο σημάδι -και ιδίως αυτό που γίνεται πάνω στο σώμα με αιχμηρό αντικείμενο ή με καυτηριασμό. Προέρχεται από το ρήμα στίζω, που σημαίνει χαράζω, κεντώ (Η στίξη και η στιγμή στην ίδια οικογένεια λέξεων ανήκουν). Αντιστοιχεί περισσότερο σε αυτό που οι Εγγλέζοι λένε brand (που είχε σαφώς αρνητικές σημασίες, π.χ. to brand someone as a traitor, αν και στη συνέχεια πήρε τη σημασία της εμπορικής μάρκας) και στο LSJ το αποδίδει σαν tattoo mark (άλλωστε σήμερα η ελληνική για το τατουάζ είναι δερματοστιξία και θυμόμαστε και τον Καββαδία που λέει ότι «του Αννάμ τα στίγματα δεν βγαίνουνε ποτές»). Με τη σημασία αυτή έχουμε στον Ηρόδοτο «στίγματα ιρά (ιερά)» για κάποιον ταγμένο να υπηρετεί σε ναό. Έτσι και τα στίγματα του Ιησού από τα καρφιά είναι πληγές και όχι… σπίλος.

Όμως, στην αρχαιότητα τα στίγματα σημάδευαν δούλους και εγκληματίες, για να μη μπορούν να αποδράσουν ή να είναι εύκολη η σύλληψή τους αν το επιχειρήσουν, κι έτσι ήταν επόμενο η λέξη να πάρει καθαρά (και… ανεξίτηλα) αρνητική σημασία. Πλάστηκε και η λέξη «στιγματίας» που σήμαινε τον δούλο ή τον κακούργο που ήταν στιγματισμένος με πυρακτωμένο στιγέα, που ήταν σημαδεμένος (π.χ. ώσπερ στιγματίας δραπέτης πεπεδημένος, στον Λουκιανό). Κι επειδή οι αρχαίοι είχαν και την πλάκα τους, έναν γραμματικό, τον Νικάνορα, που είχε γράψει πραγματεία «περί στιγμής», όπου στιγμή ήταν σημείο στίξεως, η τελεία, κοροϊδευτικά του έβγαλαν το παρατσούκλι «στιγματίας»!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 123 Σχόλια »